Adviesrapport Het Oversticht karakteristieke waarden (anoniem)

Haaksbergen

Advies boerderij en schöppe

Zwolle, 6 juli 2023

Inhoud Algemene gegevens Inleiding Landschappelijke context Beknopte beschrijving bouwwerken op het erf Sterrenwaardering Transformatieadvies Bibliografie Fotobijlage Colofon

4 5 6 8 11 11 13 14

3

Algemene gegevens Adres: Kad. gemeente: Sectie + nr(s).: Naam object: Oorspr. functie: Huidige functie: Datering: Bouwstijl:

Haaksbergen n.v.t boerderij/schöppe boerderij/schöppe

De gebouwen aan . Het blauwe gedeelte betreft de schöppe, het grijze deel met het huisnummer betreft de boerderij (BAG viewer).

4

Inleiding In de laatste jaren zijn er verschuivingen in het gebruik van de agrarische erven in het buitengebied. Erven en karakteristieke agrarische bebouwing zijn onderhevig aan transformatie voor een nieuw gebruik. Gebouwen krijgen andere functies of verliezen soms hun functie helemaal. Het uitgangspunt van gemeente Haaksbergen is het behoud van cultuurhistorisch erfgoed, maar tegelijkertijd vindt de gemeente het van belang dat nieuwe ontwikkelingen op een juiste manier een plek krijgen in het landschap en aansluiten bij de karakteristiek van de erven en gebouwen. Nu is de wens om VAB-woningen te realiseren in de dubbele hallenhuisboerderij en in de schuur daarachter. Het plan is om In de woonboerderij twee of drie VAB-woningen te realiseren, onder voorbehoud van de daadwerkelijke inhoud (m³) van de woonboerderij. In de schuur wil men in ieder geval één VAB- woning realiseren. Het erf aan de is opgenomen in de ‘Inventarisatie karakteristieke panden buitengebied gemeente Haaksbergen’ die in het verleden is opgesteld door Het Oversticht, waarbij de dubbele hallenhuisboerderij specifiek is benoemd. Na het erfbezoek op 22 februari 2023 is bij een fikse storm een deel van de schuur ingestort.

In hiernavolgende toelichting is het volgende opgenomen: • Beknopt literatuur- en bureauonderzoek van de ontwerp- en ontwikkelingsgeschiedenis; • Beschrijving van de karakteristieke, cultuurhistorische waarden van dit erfensemble, vertaald in tekst en beeld; • Een beknopt transformatieadvies op basis van deze waarden. Ten behoeve van deze toelichting is het ensemble bezocht. Bouwplanadvisering en onderzoek van de nieuwe erfinrichting en erfbeplanting vallen buiten de opdracht van dit onderzoek.

6 juli 2023

Landschappelijke context 1832 Het erf ligt in het oude hoeven- en kampenlandschap aan de noordwestzijde van de Op de Kadastrale Minuut uit 1832 is het kleinschalige hoeven- en kampenlandschap goed te zien. De dekzandruggen, omsloten door grootschalige drassige heidevelden (de zogenaamde ‘woeste gronden’) op de dekzandvlakten, waren deels ontgonnen. Het onderhavige erf was aan de rand van de heidevelden gesitueerd en is onderdeel van een ensemble van twee erven. De boerderij was aan de noordzijde van het erf gesitueerd en was voorzien van een endskamer.

circa 1850-1875 Het gebied is verder ontwikkeld, langs het erf is een brede zandweg van naar gekomen. Vermeldenswaardig is het pad dat van noordwest naar oost over de akker loopt, richting de ‘woeste gronden’.

circa 1900 De twee erven zijn op deze kaart niet goed apart te onderscheiden. Vermoedelijk stonden, net als op de kaart uit 1832, nog steeds twee bouwwerken op het erf. Goed te zien is dat paden en wegen, akkers en weilanden werden begeleid door houtwallen, de groene banden op de kaart. Ook is meer heidegrond ontgonnen om te gebruiken als weide of akker.

6

circa 1950 Tot in de jaren dertig van de 20ste eeuw is de heidegrond langzamerhand verder ontgonnen en werd het gebied door verbetering van de waterhuishouding geschikt voor het houden van melkvee; het aandeel aan weidegrond werd daarmee groter. Eind jaren ’30 van de vorige eeuw werd de een verharde weg. In die tijd neemt ook gestaag het aantal houtwallen af. Op de kaart zijn veel boomgaarden te zien (vaak vijf stipjes bij de erven), ook ten noorden van het erf op nummer Op de kaart zijn de hoogtelijnen aangegeven waardoor goed te zien is dat het erf op een hogere plek is gebouwd.

circa 2000 Het pad dat al op de kaart in 1850 te zien is lijkt de scheiding tussen de twee erven. Toch is dat niet het geval, de twee schuren ten zuiden van het pad maken onderdeel uit van het onderhavige erf. Net als op de vorige kaart te zien was, is de oorspronkelijke boerderij begin 20ste eeuw vervangen door de huidige dubbele hallenhuisboerderij en ook de schuur erachter is ingetekend. De kippenschuren aan de noordkant staan in de boomgaard. De situatie in 2000 is vergelijkbaar met de huidige situatie.

Waardering De diversiteit aan functies is in de loop der tijd minder geworden, waarbij met name het aandeel weideland is toegenomen. Niettemin is het perceel nog duidelijk herkenbaar als onderdeel van het oude kampenlandschap, door het nog steeds waarneembare hoogteverschil, het ensemble van verschillende (typen) gebouwen, de duidelijke voor- en achterzijde en de oprit met hoge bomen.

7

De huidige situatie met ten noorden van het pad de dubbele hallenhuisboerderij en de kippenhokken. Achter de boerderij de met rode pannen afgedekte schuur. De damwandschuur is te herkennen aan de donkergrijze dakbedekking. De zwarte houten schuur staat onder de bomen en is vanuit dit perspectief niet te zien.

Beknopte beschrijving bouwwerken op het erf De toegangsweg nadert vanuit het zuidoosten het verharde erf. De dubbele hallenhuisboerderij en de schuur zijn ten noorden van het pad gesitueerd. De kippenhokken staan ten noorden van de boerderij, in de voormalige boomgaard. Een kleine houten schuur en een damwandschuur staan aan de zuidzijde van het door bomen begeleide pad. De dubbele hallenhuisboerderij is in zijn huidige vorm in de jaren 30 van de 20ste eeuw tot stand gekomen, na een brand in de vorige boerderij (vermoedelijk uit 1910 – BAG). Mogelijk zijn er bouwdelen hergebruikt. Het voorhuis werd ingedeeld met, van links (Z) naar rechts (N), een slaapkamer, de woonkamer, de keuken en twee slaapkamers. Beide delen werden voorzien van (paarden)stallen. Op een ongedateerde tekening, mogelijk uit 1933 (informatie bewoner), is te zien dat de tussenmuur tussen de beide delen werd vernieuwd, evenals de voorgevel en de achtergevel en de tussenmuur tussen de keuken en de deel. Deze laatste werd voorzien van een stookplaats aan beide zijden. De keuken is volledig betegeld met crèmekleurige tegels met groen/blauwe decoraties. De stookplaats aan de andere zijde is betegeld met wit/rode tegels met een tulpenvaasmotief in oudhollandse stijl. Behoudenswaardig zijn bovendien de deuren in het voorhuis en de hildes in het achterhuis.

Het oorspronkelijke ontwerp voor de dubbele hallenhuisboerderij is gaaf op hoofdlijnen en in detail.

8

De bouwtekening bij de vergunning, ongedateerd, maar vermoedelijk uit 1933.

De schuur achter de boerderij kenmerkte zich oorspronkelijk door een hoofdvorm op een rechthoekige plattegrond, afgedekt met een zadeldak met uitkragende wolfseinden en een lage goothoogte; een forse deurpartij in ieder geval in de oostgevel. Het kleine aanbouwtje tegen de oostgevel is vermoedelijk bij de bouw of niet veel later geplaatst. De schuur is op bovenstaande tekening ingetekend (rechtsboven op de blauwdruk, de situatietekening), maar is in aanleg waarschijnlijk 19de-eeuws, mogelijk is de constructie ouder. In de loop der tijd is aan de achterzijde (W) een deel toegevoegd, vermoedelijk in de wederopbouwperiode. De oorspronkelijke schuur is in hoofdvorm nog goed te herkennen, ook in het interieur zijn weinig wijzigingen geweest. De latere toevoeging weerspiegelt de ontwikkeling naar meer veeteelt. Bij een fikse storm op 13 maart 2023 is het voorste deel van de schuur, het deel aan het erf, ingestort. Niettemin is de oorspronkelijke schuur en de wederopbouwtoevoeging duidelijk herkenbaar. De kippenhokken, waar volgens de eigenaar ook kleinvee werd gehouden, de zwarte schuur en de damwandschuur zijn bouwhistorisch minder interessant, maar laten duidelijk het gebruik als boerenerf zien en zijn daardoor vanuit cultuurhistorisch oogpunt wel waardevol.

9

Waardering De dubbele hallenhuisboerderij en de schuur, maar ook de andere bouwwerken zijn duidelijk herkenbaar als boerenerf. De schuur is weliswaar gedeeltelijk (25% of minder van het dakvlak) ingestort, maar nog herkenbaar. De boerderij en de schuur zijn beide gaaf/herkenbaar en kenmerkend voor de streek. Nader onderzoek, waarbij ook interieuraspecten worden afgewogen, zou kunnen uitwijzen dat de boerderij monumentwaardig is, mogelijk in combinatie met de schuur.

De schuur aan de erfzijde voor de storm. In de inzet de schuur vanaf de andere zijde, vlak na de storm.

10

Sterrenwaardering Voor de waardering van het ensemble Beckummerweg 33 zijn de volgende vijf criteria gehanteerd: - relatie met landschap ** - erfstructuur/erfinrichting ** - herkenbaarheid/gaafheid ** - streekeigenheid ** - niet-streekeigen, wel architectuur- en cultuurhistorische waarden Per criterium kan onderstaande waardering worden toegekend: [leeg] negatief/ niet aanwezig * aanwezig ** positief ? niet goed zichtbaar, niet met zekerheid te zeggen Een object kan maximaal 8 punten halen (streekeigen/niet-streekeigen sluiten elkaar uit). Om in aanmerking te komen voor het kenmerk ‘karakteristiek’ is een minimaal aantal van 4 nodig. Onderhavig ensemble is voorzien van 4 sterren en krijgt daarmee het kenmerk ‘karakteristiek’. Het onderzoek dat aan deze rapportage ten grondslag ligt, bevestigt deze uitslag. Er is een onderscheid te maken in de waarde van de boerderij, de schuur erachter, de kippenhokken, de zwarte schuur en de damwandschuur. Waar de damwandschuur niet persé een waardevolle bijdrage is aan het geheel, zijn de overige bouwwerken dat wel. De zwarte schuur en de kippenhokken zijn beeldondersteunend te noemen, ze vergroten de herkenbaar van het erf als agrarisch erf. De dubbele hallenhuisboerderij en de schuur scoren (ondanks de instorting) hoog op alle bovengenoemde criteria.

Het advies is om deze bouwwerken aan te wijzen als gemeentelijk monument, waarbij ook interieuraspecten worden meegewogen. Tot dan toe verdienen de boerderij en de schuur het predicaat karakteristiek, ook na de instorting. De schuur is bouwkundig in slechte staat, maar lijkt te herstellen. Let wel, het gaat om herstellen, dat betekent beperkte reconstructie. Mocht blijken dat het niet haalbaar is om de schuur te herstellen en het hoofdzakelijk om reconstructie zal gaan, dan zal het predicaat ‘karakteristiek’ niet meer van toepassing zijn.

Transformatieadvies Het erf dat zich in aanleg kenmerkt als een typisch erf van het oude kampenlandschap, ontwikkelde zich met name in de loop van de 20ste eeuw tot het huidige erf. Om de kernkwaliteiten van het erf in stand te houden is het van belang om: - Een inrichtingsplan te maken - Het verschil tussen voor- en achterzijde in stand te houden - Bij aangepast gebruik de kenmerkende elementen als kippenschuurtjes, boomgaard, hoge bomen aan de zuidkant op te nemen in de herziene inrichting - Eenvoudige streekeigen materialen toe te passen voor (half)verharding - Verlichting schaars en alleen naar beneden gericht toe te passen - Streekeigen beplanting te gebruiken 11

Boerderij De boerderij is een goed voorbeeld van een dubbele hallenhuisboerderij. Vanuit erfgoedoogpunt is niet alleen het exterieur van belang, maar ook het interieur, met name de betegelde keuken. Mocht de boerderij als monument worden aangewezen, dan zou dit betekenen dat bij transformatie niet alleen het exterieur moeten worden betrokken, maar ook aspecten van het interieur. Zo lang er geen monumentenstatus is toegekend, is het predicaat ‘karakteristiek’ gerechtvaardigd, waarbij alleen het exterieur is beoordeeld. Bij het verbouwen van de boerderij is het van belang dat het voorhuis en de deel en daarmee de oorspronkelijke functies duidelijk herkenbaar blijven: het voorhuis grenst aan de siertuin/het grasland, de achterhuizen aan het erf. Bij herontwikkeling is verder van belang: • het behouden van de hoofdvorm met de rechthoekige plattegrond, de lage goothoogte en de grote dakvlakken; • het herkenbaar houden van het voorhuis en het achterhuis door behoud van de vensterpartijen in het voorhuis en (een deel van) de stalramen en -deuren; • het in het exterieur herkenbaar houden van niendeuren; • bij ‘karakteristiek’ wordt alleen het exterieur meegewogen, niettemin is de betegelde voorkamer (voormalige keuken) behoudenswaardig, net als de oorspronkelijke deuren in het interieur en de hildes in het achterhuis.

Schuur Met het instorten van de schuur is een deel van de waarde verloren gegaan. Niettemin is het restant van de schuur nog steeds een waardevol onderdeel van het ensemble. Met transformatie tot woning zou de schuur kunnen worden behouden. Een schuurwoning is in dit gebouw denkbaar, met behoud van het niet-ingestorte deel, herstel van het ingestorte deel en het terugbrengen van de hoofdvorm. Bij de herontwikkeling van de schuur is verder van belang: • reconstrueer het ingestorte deel met behoud van zoveel mogelijk oorspronkelijk materiaal; • behoud de rode pannen; • houd de deurpartijen in beide kopgevels, en de deurtjes en de stalramen in de zijgevels herkenbaar, behoud ook een deel van deze elementen; • bij de uitwerking van het bouwplan voor een woning in de schuur is onderscheid te maken in omgang met het oudere deel en het wederopbouwdeel aan de westzijde. Zo is het materiaal van het oudere deel behoudenswaardig, terwijl in het nieuwere deel daarin andere keuzes kunnen worden gemaakt; • bij ‘karakteristiek’ wordt alleen het exterieur meegewogen, niettemin is de hoofdconstructie en de kapconstructie ook behoudenswaardig.

12

Bibliografie Bouwdossier Gemeente Haaksbergen BAG viewer - https://bagviewer.kadaster.nl/ Google Maps – https://maps.google.com/ HisGIS - https://www.hisgis.nl/ Topo Tijdreis - https://www.topotijdreis.nl/

13

Fotobijlage

De dubbele hallenhuisboerderij, het voorhuis (boven) en het achterhuis (beneden).

14

De noordelijke zijgevel van de hallenhuisboerderij (boven) en een deel van de zuidelijke zijgevel (onder).

15

De fraai betegelde woonkamer in de hallenhuisboerderij.

De schuur achter de hallenhuisboerderij, voor de instorting.

16

Zicht op de schuur en de boerderij vanaf het pad, met rechts de bomen die vanouds langs het pad staan.

De aanbouw aan de schuur, vermoedelijk uit de wederopbouwperiode. 17

Het interieur van de schuur voor en de schuur vlak na de gedeeltelijke instorting (foto eigenaar).

18

De schuur dd. 24 april 2023 (foto’s eigenaar).

19

De beide schuren die tussen de bomen ten zuiden van het pad zijn opgetrokken, de zwarte wagenschuur (boven) en de damwandschuur (onder).

20

De kippen- of kleinveehokken aan de noordzijde van de boerderij in de voormalige boomgaard.

21

Colofon Titel

. Advies boerderij en schöppe. Opdrachtgever

Gemeente Haaksbergen Uitvoerder

Het Oversticht Samenstelling

Contactgegevens

Datum

6 juli 2023

22