5. Rapport Cultuurland (anoniem)

Hoek Kalkovenweg-Buurserstraat Haaksbergen Cultuurhistorische Quickscan

Projectnummer: CA2116

2

Colofon Titel

Kalkovenweg Haaksbergen. Cultuurhistorische Quickscan

Auteur

(projectleider landschap & cultuurhistorie)

Opdrachtgever

Opdrachtnemer

Cultuurland Advies Postbus 20 8180 AA Heerde

Projectcode Versie Datum

CA2116 1 2 juli 2021

3

Inhoud Inleiding ............................................................................................................... 5 Aanleiding van het onderzoek......................................................................................................................... 5 Methode.......................................................................................................................................................... 5 Ligging van het plangebied .............................................................................................................................. 5 Deel A. Landschapsgeschiedenis ........................................................................................................................... 7

1. Het natuurlijke landschap en de eerste bewoners (<800) ....................................... 7 1.1 Vorming van het natuurlijke landschap .................................................................................................... 7 1.2 Bodems...................................................................................................................................................... 8 1.2 De eerste bewoners .................................................................................................................................. 8

2. Het middeleeuwse en vroegmoderne landschap (800-1850) ................................. 11 2.1 Een agrarisch landschap .......................................................................................................................... 11 2.2 Hessenwegen en handelsroutes ............................................................................................................. 12

3. Het recente landschap (1850-heden) ..................................................................14 3.1 Industrialisatie en grondgebruik ............................................................................................................. 14 3.2 Dorpsuitbreiding en ruilverkaveling ........................................................................................................ 15 3.3 De Tweede Wereldoorlog ....................................................................................................................... 15

1. Beschrijving en waardering van landschappelijke en cultuurhistorische elementen16 De Honesch (als geheel) ................................................................................................................................ 17 De flank van de Honesch ter hoogte van het plangebied ............................................................................. 17

2.Beleidskaders ................................................................................................... 18 2.1 Archeologische verwachtingskaart ......................................................................................................... 18 2.2 Landschapsontwikkelingsplan Haaksbergen – Hof van Twente (LOP) .................................................... 19 2.3 Provinciaal beleid .................................................................................................................................... 20 2.4 Bestemmingsplan Buitengebied Haaksbergen ........................................................................................ 20

3. Advies .............................................................................................................. 21 Literatuurlijst .......................................................................................................24 GIS-data ..............................................................................................................24 Lijst met afbeeldingen ..........................................................................................24

4

Afb. 1. Het plangebied op de huidige topografische kaart

5

Inleiding Aanleiding van het onderzoek De gemeente Haaksbergen is voornemers een herziening van het bestemmingsplan van een ongenummerd perceel in de hoek van de Kalkovenweg-Buurserstraat vast te stellen.1 Op dit perceel is een cliënt van de opdrachtgever van plan een woning te realiseren. In het kader van de rood-voor-rood regeling wordt aan de Goorsestraat 233-245 aan de westkant van Haaksbergen de agrarische bestemming beëindigd, tevens wordt de bebouwing aan de Goorsestraat 243 gesloopt. Op het perceel aan de Kalkovenweg/Buurserstraat zal dan een woning van maximaal 750m3 met een bijgebouw van 250m3 kunnen worden gerealiseerd. Voor dit ontwerpbestemmingsplan heeft de gemeente Haaksbergen een zienswijze ontvangen. Eelerwoude heeft Cultuurland Advies gevraagd een onafhankelijke cultuurhistorische quickscan uit te voeren, waaruit blijkt in hoeverre cultuurhistorie en landschap een beperking vormen voor de geplande ruimtelijke ontwikkelingen en met welke waarden er rekening gehouden moet worden.

Methode De cultuurhistorische quickscan is uitgevoerd op basis van bestaande literatuur, (historische) kaarten, luchtfoto’s, kadastrale archieven en openbaar beschikbare data zoals de hoogtekaart, bodemkaart en geomorfologische kaart. Het beschikbare kaartmateriaal is samengebracht in een GIS-database. Aanvullend op het bureauonderzoek heeft op 25 juni 2021 een veldbezoek plaatsgevonden, waarbij de initiatiefnemer aanwezig was. Het rapport is opgedeeld in twee delen. In Deel A wordt de landschapsgeschiedenis van het gebied in drie tijdsperioden uiteengezet (1. Het natuurlijke landschap, 2 Het middeleeuwse en vroegmoderne landschap, 3 het recente landschap). Deze methodiek is gebaseerd op de door Landschap Overijssel vastgestelde ‘Dorpslandschappen en Tijdsvensters’. Deel B omvat een waardering van de nog aanwezige elementen/structuren, een beknopte beschrijving van de beleidskaders en een advies.

Ligging van het plangebied Het plangebied is gelegen in het buitengebied van de gemeente Haaksbergen, in de hoek tussen de Kalkovenweg en de Buurserstraat en kent een oppervlakte van ruim 6500m2 (kadastrale gemeente Haaksbergen, Sectie S, perceelnummers 919 en 920). Het plangebied wordt aan de noordkant begrensd door de Buurserstraat, aan de oostkant door de Kalkovenweg, aan de zuidkant door het perceel Kalkovenweg 4 en aan de westkant door het perceel Buurserstraat 176. Op pagina 4 is een topografische kaart van het plangebied weergegeven en op pagina 6 is de ligging van de percelen op een recente luchtfoto te zien. Haaksbergen is gelegen in het zuidoosten van Twente, een regio die bekend staat om een afwisselend en kleinschalig cultuurlandschap. In het verleden behoorde het plangebied tot de buurtschap Honesch, ter hoogte van het plangebied lag de grens tussen de bouwlanden en de heide en liep een zandweg. Het weiland is de afgelopen jaren gebruikt om paarden te weiden. Recentelijk is de initiatiefnemer begonnen met de aanleg van een siertuin en bloemenweide op de oostelijke helft van het perceel.

1

Buitengebied Haaksbergen, partiële herziening Kalkovenweg ongenummerd (2020).

6

Afb. 2. Het plangebied op een recente luchtfoto

7

Afb. 3. Kadastraal minuutplan 1811-1832

Deel A. Landschapsgeschiedenis 1. Het natuurlijke landschap en de eerste bewoners (<800) 1.1 Vorming van het natuurlijke landschap Haaksbergen ligt op de rand van het Oost-Nederlands plateau, een voor Nederland uniek geologisch gebied, waarin geologische lagen van miljoenen jaren oud soms dicht aan het oppervlakte liggen. Het rond het plangebied aanwezige reliëf is echter van iets jongere datum en werd gevormd tijdens het pleistoceen (2,58 miljoen – 11.700 jaar geleden), waarin ijstijden en warmere periodes elkaar afwisselden. Tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien (238.000-126.000 jaar geleden), bereikte een ijskap vanuit Scandinavië ons land. Door de enorme druk van de ijskap werden er langs de randen van de ijstong stuwwallen gevormd. Onder de ijskap werd een dik pakket keileem afgezet. Ter hoogte van het plangebied ligt het keileem relatief dicht aan het oppervlakte (ca. 120-200cm onder het maaiveld). De aanwezigheid van deze keileemlaag in de bodem zorgt voor een slechte afwatering, wat bepalend is geweest voor de latere inrichting van het landschap. Op de geomorfologische kaart (pagina 9) is te zien dat het plangebied in de overgangszone tussen een grondmorenerug en een grondmorenewelving is gelegen. Met grondmorene wordt hier het grind en keileem bedoeld dat door het landijs werd afgezet.

Deze overgang komt overeen met de latere overgang tussen de bouwlanden en de heide. Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (116.000-11.700 jaar geleden), bereikte het landijs Nederland niet. Wel was het erg koud en had de wind vrij spel over het boomloze toendralandschap. Het zand dat in eerdere periodes was afgezet kon gaan verstuiven en werd als een deken over het landschap afgezet. Hierdoor ontstond er in de omgeving van Haaksbergen een zacht glooiend landschap met een kleinschalig reliëf. Zo’n 11.700 jaar gelegen begon het klimaat op te warmen en brak er een nieuw geologisch tijdvak aan, het Holoceen. Vanwege het warmere en vochtigere klimaat raakte het landschap in rap tempo begroeid. Op de hoge gronden verschenen aaneengesloten bossen, in de lagere delen van het landschap, zoals de beekdalen, kwam veenvorming tot stand. Grote delen van het landschap raakten bedekt met een dik pakket hoogveen, waar tegenwoordig slechts kleine delen van resteren. Het gevolg van deze veengroei was dat enkel de opgestuwde hoogtes uit de ijstijd, zoals de omgeving van het plangebied, bewoonbaar waren.

8

1.2 Bodems De bodemgesteldheid is samen met de grondwaterstand en de geologische opbouw altijd van doorslaggevend belang geweest voor de inrichting van het landschap, waar in paragraaf 2 en 3 dieper op wordt ingegaan. Voor het plangebied zijn twee bodemkarteringen beschikbaar. Op de meest gedetailleerde bodemkaart (schaal 1:10.000) uit 1973 wordt op het gehele plangebied een esdek aangegeven (hoge zwarte enkeerdgronden EZ53 en EZa53). Deze bodems zijn ontstaan door een eeuwenlange ophoging met mest en heideplaggen. Aan de oostkant van de Kalkovenweg komen zandigere gronden met veldpodzolen (Hn21) voor. Op de landelijke bodemkaart uit 1979 (schaal 1:50.000) wordt slechts in het zuidwestelijke deel van het plangebied een esdek aangegeven. De schaal van deze kaart laat echter niet toe hier op dit detailniveau uitspraak over te doen.

1.2 De eerste bewoners Al in de steentijd werd het gebied rond Haaksbergen bewoond. De jagers-verzamelaars die door het gebied trokken sloegen hun kampen op natuurlijke hoogtes langs de beken. De sporen ervan vinden we terug in de vorm van vuurstenen werktuigen. Ook sporen van de eerste boeren zijn soms nog herkenbaar in het landschap, in de vorm van raatakkers (celtic fields), ploegsporen, grafheuvels en urnenvelden. In het midden van de Honesch, zo’n 500 meter ten zuidwesten van het plangebied, ligt een groot archeologisch terrein waar nederzettingssporen uit de Romeinse tijd en vroege middeleeuwen zijn aangetroffen. Vanwege de ligging op de rand van een pleistocene hoogte en oude es geldt voor het plangebied een hoge archeologische verwachtingswaarde (zie ook Deel 2, 2.1 pagina 19).

Afb. 4. Uitsnede van de archeologische kaart (Goossens 2009, Archeologische waarden- en verwachtingskaart blad 2). Het plangebied ligt binnen de witte cirkel. Het blauw gearceerde gebied omvat een groot nederzettingsterrein uit de Laat-romeinse tijd tot vroege middeleeuwen. Verder zijn er in de directe omgeving van het plangebied geen archeologische vondsten bekend. Dat heeft vermoedelijk te maken met de stand van het onderzoek. Wel liep er door het gebied een doorgaande weg.

9

Afb 5. De omgeving van het plangebied op de geomorfologische kaart (boven) en de hoogtekaart (AHN3) (onder)

10

Afb 6. (boven) Op de bodemkaart 1.50:000 uit 1979 ligt het plangebied op de overgang tussen hoge zwarte enkeerdgronden en veldpodzolgronden

(links): uitsnede van de gedetailleerde bodemkaart (1.10:000) uit 1973. Hierop krijgt het gehele plangebied de code EZ(a)53. (enkeerdgronden)

11

2. Het middeleeuwse en vroegmoderne landschap (800-1850) Hoewel het gebied rond Haaksbergen al sinds de prehistorie bewoond werd, verschenen pas in de vroege middeleeuwen (vanaf ca. 800 n.Chr.) de eerste permanente nederzettingen in deze regio. De eerste vermelding van Haaksbergen stamt uit 1181, het omliggende gebied was al enkele eeuwen eerder bewoond. De verlegging van de Buursebeek richting de Schipbeek omstreeks 1400 heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van Haaksbergen. Vanaf dat moment was er een scheepvaartverbinding met Deventer en de IJssel.

2.1 Een agrarisch landschap De agrarische bedrijfsvoering is sinds de middeleeuwen bepalend geweest voor de inrichting van het landschap. Op de hoge en droge delen van het landschap (de stuwwallen, keileemafzettingen en dekzandruggen en –kopjes) bouwde men de eerste boerderijen en akkers. De zandgronden waren vaak niet erg vruchtbaar en werden bemest met een mengsel van heideplaggen en mest om akkerbouw mogelijk te maken. Om de bouwlanden van voldoende mest en plaggen te voorzien waren uitgestrekte heidevelden nodig. Daar werden schaapskuddes geweid. In een potstal werd de mest van de schapen vermengd met plaggen, die op de heide werden gestoken. Langs de beekdalen lagen de weides en hooilanden. Het hooi was van levensbelang om het vee de winter door te helpen. De boerderijen lagen op de flanken van de es. Op de es lagen de gezamenlijke bouwlanden, die door de eeuwenlange plaggenbemesting steeds hoger kwamen te liggen. Vanaf de late middeleeuwen verenigden boeren zich in buurschappen of markengenootschappen om het gebruik van de gemeenschappelijke gronden te reguleren. Iedere ingezetenen van de marke had gebruiksrecht op de bouwlanden en mocht zijn vee weiden op de weilanden en heide. Het plangebied behoorde tot de buurschap Honesch, dat samen met Haaksbergen een marke vormde. De naam Honesch verwijst naar de hoge ligging van de es.

De Honesch was onderverdeeld in een zuidelijk en noordelijk gedeelte. Het plangebied behoorde tot de Noorder Honesch, het pad dat in oostwestrichting over de es loopt vormde de grens tussen beide delen. De bewoning concentreerde zich met name aan de zuidwestkant van de es. In de omgeving van het plangebied lagen slechts enkele verspreide boerderijen op de rand van de es. Ten zuiden van het plangebied, op het huidige perceel Kalkovenweg 4, stond tot 2001 een boerderij met de naam Epes (ook wel geschreven als ’n Eep of E(e)pe). Wanneer de eerste boerderij op deze locatie werd gebouwd is op basis van deze quickscan niet vastgesteld. Het zuidelijke deel van het plangebied behoorde tot de bouwlanden van deze boerderij.

Afb 7. (links) Op de eerste kadastrale kaarten uit 1832 (HISGIS) is de historische landschapsstructuur nog duidelijk te zien, met in lichtgeel de bouwlanden op de es, in groen de weides en in paars de heide- en veengebieden (woeste gronden). Het plangebied ligt binnen de rode cirkel, op de overgangszone van de es naar de woeste gronden. (rechts). Het plangebied en de boerderij Epes (Kalkovenweg 4) op het kadastrale minuutplan uit het begin van de 19e eeuw.

12

2.2 Hessenwegen en handelsroutes Zoals op afbeelding 7 te zien is, liepen er ten noorden van de boerderij Epe twee wegen. De noordelijke weg komt overeen met de huidige Buurserstraat, de zuidelijke weg doorkruiste het plangebied en is niet meer aanwezig. De oudste doorgaande wegen volgden vaak de loop van de natuurlijke beken. Uit archeologisch onderzoek is gebleken dat er omstreeks 1300 reeds een belangrijke handelsroute tussen Deventer en Duitsland bestond, die langs Haaksbergen voerde.2 Deze zal ten oosten van Haaksbergen min of meer het tracé van de huidige Buurserstraat hebben gevolgd, al lag het oorspronkelijke tracé vermoedelijk dichter bij de beek, die rond 1400 is verlegd. Of de weg die door het plangebied voerde tot de doorgaande route richting Duitsland behoorde is niet met zekerheid te zeggen, al is het wel aannemelijk. Ook RAAP heeft de handelsroute op de archeologische advieskaart op dit tracé ingetekend, zoals te zien is op afbeelding 4 (pagina 8). De weg voerde vanaf het plangebied in oostelijke richting naar de Harrevelderschans, de boerderij de Laakmors en verder over Buurse naar Alstätte in Duitsland. De Laakmors is een oude boerderij zo’n 2km ten zuidoosten van het plangebied.

Op de kaarten van Hottinger en Hattinga uit de 18e eeuw lijkt de route langs de schans en de Laakmors de enige route te zijn, het kaarsrechte tracé van de huidige Buurserstraat is van latere datum. Het gedeelte van het oude tracé dat over het plangebied voerde was nog tot 1900 in gebruik als zandpad. Het staat op diverse historische kaarten aangeduid als ‘de weg van Haaksbergen naar de Laakmors’. Deze oude zandweg vormde vanouds de scheiding tussen de bouwlanden van de Honesch en de uitgestrekte heide aan de noordkant daarvan. Op de eerste kadastrale kaarten is te zien dat er tussen de Buurserstraat en de oude weg twee kleine heidepercelen liggen. Dit hoekje is een overblijfsel van de situatie van vóór de aanleg van de huidige Buurserstraat. De oude weg vormt de oorspronkelijke rand van de es, wat betekent dat deze scheiding midden door het plangebied liep. Op basis van de kadastrale archieven is het mogelijk een relatief nauwkeurige reconstructie te maken van de ligging van deze scheiding, hoewel daar tegenwoordig niets meer van te zien is op het terrein.

Afb. 8. (links) De kadastrale minuut uit 1832 en deze kadastrale hulpkaart uit 1900 geven een goed beeld van de locatie van de voormalige weg en de scheiding tussen de es en de heide. De voormalige percelen 830 en 831 (in het blauw aangegeven) stonden sinds de eerste opmetingen geclassificeerd als heide. Tussen de blauwe en de zwarte lijn lag de zandweg, ten zuiden daarvan begonnen de bouwlanden, die tot de boerderij Epe behoorden. (rechts) De loop van de oude zandweg geprojecteerd op de huidige topografische kaart.

2

Breuers & Kluitenberg 2004, 30-31

13

De route Haaksbergen-Alstätte maakt deel uit van een zogenaamde Hessenweg. Hessenwegen waren doorgaande handelsroutes vanuit Duitsland richting Holland. De Hessenkarren kenden een grotere spoorbreedte dan de Nederlandse karren en werden daarom vaak om de dorpen heen geleid. Op de routes vormden zich brede bundels met karrensporen. In het markeboek van Haaksbergen worden vanaf 1738 de eerste Hessenkarren vermeld. Vanaf dat moment werden de Hessenwagens vermoedelijk via een route ten zuiden van de Buurserbeek om Haaksbergen heen geleid.

Afb. 9.(boven). Het tracé van de oude weg van Haaksbergen naar het Laakmors is op deze kaart uit het begin van de 19e eeuw nog met een stippellijn aangegeven. Het plangebied ligt binnen de rode cirkel. (onder) Het eeuwenlange handelsverkeer heeft diepe sporen in het landschap achtergelaten. Op de hoogtekaart zijn de ingesleten karrensporen ten oosten van het plangebied nog duidelijk te zien. Met de stippellijn is het oude tracé van de weg aangegeven. Het witte vierkant geeft het plangebied aan

14

3. Het recente landschap (1850-heden) 3.1 Industrialisatie en grondgebruik Vanaf de 19e eeuw maakte Haaksbergen een sterke industrialisatie door, met name in de textielindustrie. Ten zuiden van het plangebied werd in 1874 aan de Buursebeek een kalkbranderij gevestigd, waar de naam van de Kalkovenweg nog naar verwijst. Omstreeks 1900 raakt het zandpad tussen Haaksbergen en de Laakmors buiten gebruik en werd het gedeelte dat binnen het plangebied valt opgenomen in het perceel. Vanaf ca. 1900 staat het gehele plangebied in de kadastrale leggers genoteerd als weide- en bouwland. Op topografische kaarten zien we dat het betreffende hoekje altijd als weide gebruikt is, desondanks geeft de bodemkaart uit 1973 aan dat hier sprake is van een esdek (enkeerdgronden). Of dit esdek hier inderdaad (nog steeds) aanwezig is kan zonder aanvullend booronderzoek niet worden vastgesteld. Langs de oude esrand is op sommige topografische kaarten uit de 19e en 20ste eeuw beplanting aangegeven. Mogelijk deed een houtwal, singel of haag hier dienst als wildkering, zoals gebruikelijk is langs de randen van dergelijke escomplexen. Op enkele kaarten is ook de bolle ligging van de es geaccentueerd met hoogtelijnen. Het is waarschijnlijk dat ter hoogte van het plangebied ook een steilrand aanwezig is geweest, waar door grondwerkzaamheden in de 20 ste en 21ste eeuw niets meer van resteert.

Waar deze rand gelegen moet hebben is niet met zekerheid te zeggen. Hoewel de grens op de kadastrale kaarten ter hoogte van de hiervoor geschetste lijn gelegen lijkt te hebben, lijkt op basis van diverse topografische kaarten en de bodemkaart uit 1973 deze steilrand verder zuidelijk gelegen te hebben, direct ten noorden van de boerderij Eepe. Dat zou betekenen dat het gehele plangebied buiten de daadwerkelijke bolle es gelegen heeft. Gezien de lage ligging van het perceel ten opzichte van de aangrenzende percelen is het waarschijnlijk dat hier in het verleden egalisatiewerkzaamheden hebben plaatsgehad. Het is daarom niet meer vast te stellen waar de steilrand precies heeft gelegen.

Afb. 10. De omgeving van het plangebied op topografische kaarten uit 1850, 1900, 1950 en 2000

15

3.2 Dorpsuitbreiding en ruilverkaveling Vanaf de jaren ’20 van de 20ste eeuw vond er een dorpsuitbreiding van Haaksbergen plaats in oostelijke richting en verschenen de eerste huizen aan de noordzijde van de Buurserstraat. Het onderscheid tussen het dorp en het buitengebied is sindsdien sterk vervaagd. Vanaf de jaren ’50 vond ook verdichting van de bebouwing aan de zuidkant van de Buurserstraat plaats, waarmee het zicht op het open bouwlandencomplex van Honesch steeds verder is verdwenen. Tussen 1954 en 1984 is in Haaksbergen een ruilverkaveling uitgevoerd, waarbij ook een gedeelte van de Honesch is aangepakt. Om het land te optimaliseren voor de landbouw werden percelen vergroot en rechtgetrokken. Aan het begin van de 21ste eeuw is ook de weg die in oost-westelijke richting over de es loopt recht getrokken.

3.3 De Tweede Wereldoorlog Op de locatie van het plangebied is tijdens de Tweede Wereldoorlog op 27 oktober 1944 een grote razzia gehouden. Honderden mannen uit de omgeving werden op deze weilanden bij elkaar gebracht om in Duitsland tewerk gesteld te worden. Een artikel met de titel “Zo’n vol weiland vergeet je nooit” vertelt het aangrijpende verhaal van twee kinderen die destijds op de boerderij Eep woonden en het zagen gebeuren. In de volksmond wordt het weiland sindsdien de Slavenweide genoemd. Een informatiebord langs het fietspad aan de Buurserstraat geeft informatie over deze gebeurtenis en maakt deel uit van diverse wandel- en fietsroutes. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft er tevens een bombardement plaatsgevonden in de omgeving van het plangebied. Er is bij deze quickscan niet gekeken naar eventuele sporen daarvan.

Afb. 11 Foto van het informatiepaneel over de Slavenweide langs het fietspad aan de Buurserstraat.

16

Afb. 12. Zicht op de geplande bouwlocatie vanaf de Buurserweg

Deel B. Waardering en advies 1. Beschrijving en waardering van landschappelijke en cultuurhistorische elementen Alle landschappelijke en cultuurhistorische elementen en structuren zijn van waarde, maar niet alles is even waardevol. Het is wenselijk om de waarde van deze elementen te bepalen om afgewogen keuzes te kunnen maken bij ruimtelijke ontwikkelingen. Een veelgebruikte methode om tot een waardering te komen is de toepassing van een breed aanvaarde wetenschappelijke waarderingsmethodiek op basis van de criteria zeldzaamheid, kenmerkendheid, gaafheid en ensemblewaarde. Ensemblewaarde: Aanwezigheid van de landschappelijke omgeving waarin of waarmee de cultuurhistorische structuren en elementen tot stand zijn gekomen. Kenmerkendheid: Mate waarin het element kenmerkend is geweest voor de wordingsgeschiedenis van het landschap waarin het voorkomt. Gaafheid: Mate van intactheid van het element ten opzichte van de beginsituatie. Zeldzaamheid: Actuele mate van voorkomen van een het element in de regio of in Nederland.

17

Op basis van deze waarderingsmethodiek kan per waarderingscriterium een score worden gegeven aan de gekarteerde elementen: 0 punten (laag); 1 punt (gemiddeld); 2 punten (hoog); 3 punten (zeer hoog). Wanneer alle vier criteria gewaardeerd zijn, worden deze scores opgeteld tot een totaalscore. Daarna kunnen ze worden teruggerekend naar een eindwaardering: Waarderingsklasse Laag Gemiddeld Hoog Zeer hoog

Waardering 0-3 4-6 7 - 10 11 - 12

Het is echter belangrijk om te vermelden dat deze methodiek alleen kan worden toegepast op elementen die nog aanwezig zijn. In het plangebied gaat het dan enkel om het bouwlandencomplex van de Honesch. De slavenweide kent eveneens een cultuurhistorische waarde, maar deze laat zich door de afwezigheid van fysieke sporen niet vangen in een degelijke methodiek. Verdwenen elementen worden wel in het rapport beschreven, maar zijn vanzelfsprekend niet meegenomen in de waardering. Wel kunnen ze dienen ter inspiratie voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen.

De Honesch (als geheel) Ensemblewaarde: 3 Kenmerkendheid: 3 Gaafheid: 3 Zeldzaamheid: 2 Waardering: zeer hoog (11) Toelichting: De Honesch als geheel is cultuurhistorisch zeer waardevol. De oude es met bolle ligging en gaaf esdek is ondanks enkele recente veranderingen in goede staat en kent een zeer hoge ensemblewaarde met het omliggende cultuurlandschap. Deze waarde is ook vastgelegd in de archeologische beleidsadvieskaart, de CWK en het LOP en dient behouden te worden.

De flank van de Honesch ter hoogte van het plangebied Ensemblewaarde: 1 Kenmerkendheid: 3 Gaafheid: 1 Zeldzaamheid: 2 Waardering: hoog (7) Op de flank van de Honesch ter hoogte van het plangebied is de situatie anders dan op het aaneengesloten bouwlandencomplex ten zuiden daarvan, dit gebied is daarom apart gewaardeerd. De ensemblewaarde ligt hier lager door de uitbreiding van Haaksbergen langs de noord- en zuidzijde van de Buurserstraat, waardoor de relatie tussen de es en het omliggende landschap niet meer duidelijk aanwezig is. Ook de gaafheid is sterk aangetast door de aanwezigheid van verschillende verstoringen. Bovendien is de staat van het esdek onzeker. Kenmerkende cultuurhistorische elementen voor deze zone, zoals een houtwal, wildkering en steilrand zijn niet (meer) aanwezig. Desondanks kent ook dit gedeelte van de es een hoge cultuurhistorische en landschappelijke waarde, met name door de zeer hoge kenmerkendheid.

18

2.Beleidskaders 2.1 Archeologische verwachtingskaart In 2009 heeft archeologisch adviesbureau RAAP een archeologische beleidsadvieskaart met AMZ-adviezen opgesteld voor de gemeente Haaksbergen. De Wet Archeologische Monumentenzorg verplicht gemeenten om archeologisch erfgoed te bewaren en beschermen. Op de archeologische beleidsadvieskaart maakt het plangebied deel uit van een zone met een hoge archeologische verwachtingswaarde. Initiatiefnemers zijn verplicht archeologisch onderzoek uit te voeren bij projecten waar de bodem verstoord wordt. Voor het buitengebied geldt dat een archeologisch inventariserend veldonderzoek verplicht is als de ingreep groter is dan 2500m2 en de diepte verder reikt dan 40cm onder het maaiveld. Daarvan is binnen de huidige plannen geen sprake. Wel bestaat de mogelijkheid dat er bij de werkzaamheden archeologische artefacten of sporen worden aangetroffen, het is aan de gemeente om te beslissen hoe daarmee omgegaan wordt.

Afb. 13. Archeologische beleidsadvieskaart met AMZ-adviezen. Het plangebied ligt binnen de zwarte cirkel

19

2.2 Landschapsontwikkelingsplan Haaksbergen – Hof van Twente (LOP) De gemeenten Haaksbergen en Hof van Twente hebben in 2005 een gezamenlijk Landschapsontwikkelingsplan (LOP) laten opstellen. Het LOP zorgt voor een samenhangende visie op landschapskwaliteit en vormt een belangrijke bouwsteen voor ruimtelijke ontwikkelingen. Het plangebied wordt in het LOP gerekend tot het Essenlandschap, meer specifiek de ensemble Honesch (Gaaf essenlandschap: behoud open bouwland, versterking randen). Als belangrijkste thema wordt het volgende beschreven: “Werk aan behoud van de verweving in de waardevolle ensembles; wat zijn mogelijkheden voor behoud, onderhoud en herstel van cultuurhistorische en ecologische waarden.” Over de essen in het algemeen wordt het volgende gezegd; Het oude essenlandschap met de bolle essen die op de flanken van de stuwwal voorkomen dient eveneens open te blijven, bij voorkeur als bouwland. Wegen over de essen blijven onbeplant, de randen met de bebouwing kunnen worden versterkt met houtwal, laan- en erfbeplanting. Nieuwbouw is ongewenst in de esdorpen maar kan eventueel in de veldontginningen worden overwogen binnen het landschapspatroon. (p.20). Aanpak van kleine essen op het plateau van de gemeenten Haaksbergen (Buurseres, Honesch, Stepelose Es) en Hof van Twente (Benteleres, Deldeneresch).

Het gaat om het behoud en om de aanleg van nieuwe wegbeplantingen, kavelgrensbeplantingen en erfbeplantingen. Het behoud en de ontwikkeling van deze beplantingen leidt er toe dat deze kleine open essen scherper worden gemarkeerd in het landschap.

Afb. 14. Themakaart waardevolle ensembles uit het LOP. De Honesch ligt binnen de rode cirkel

20

2.3 Provinciaal beleid De gemeente Haaksbergen beschikt niet over een eigen cultuurhistorische waardenkaart. Daarom biedt de Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Overijssel (CWK) een belangrijk houvast. Op de CWK valt het plangebied binnen het deelgebied Midden- en Boven-Regge in de regio Twente. Het plangebied wordt als onderdeel van het zandlandschap gerekend tot de Honesch, met de beschrijving “groot bouwlandcomplex, open landschap, bol reliëf, reliëfrand, hoog gelegen, houtwallen aan buitenrand”. In de Catalogus Gebiedskenmerken Overijssel (2019) wordt het essenlandschap beschreven als onderdeel van de ‘laag van het agrarisch cultuurlandschap’ en wordt de volgende ambitie gesteld: De ambitie is het behouden van de es als ruimtelijke eenheid en het versterken van de contrasten tussen de verschillende landschapsonderdelen: grote open maat van de essen, het mozaïek van de flank van de es, de open beekdalen en vroegere heidevelden. De samenhang hiertussen krijgt opnieuw vorm en inhoud door accentuering van de verschillende onderdelen en overgangen. De flank van de es biedt eventueel ruimte voor ontwikkelingen, mits de karakteristieke structuur van erven, beplantingen, routes en open ruimtes wordt versterkt. (pagina 77).

2.4 Bestemmingsplan Buitengebied Haaksbergen Het plangebied valt onder het bestemmingsplan Buitengebied Haaksbergen met een bestemming “agrarisch met waarden – Landschap” en een dubbelbestemming “hoge archeologische verwachting”. In het bestemmingsplan Buitengebied Haaksbergen wordt weinig over cultuurhistorische en landschappelijke elementen gesproken. Wel wordt benoemd dat er bij ruimtelijke ordening niet uitsluitend naar individuele objecten moet worden gekeken, maar juist naar de samenhang tussen gebouwen en hun omgeving. Volgens het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) is het verplicht dat een bestemmingsplan “een beschrijving van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden” dient te bevatten (3.1.6, tweede lid, onderdeel a). Hoewel het ontwerpbestemmingsplan partiële herziening Kalkovenweg ongenummerd kort stilstaat bij de cultuurhistorie, wordt hier ons inziens te weinig over uitgeweid en worden belangrijke cultuurhistorische waarden gemist. Het ontwerpbestemmingsplan zal op dat punt moeten worden aangescherpt. Op pagina 45 (paragraaf 5.8.2.2) wordt bijvoorbeeld gesteld dat er in het plangebied geen sprake is van bijzondere cultuurhistorische waarden.

Met de ligging op de flank van de Honesch als zeer waardevol cultuurhistorisch/landschappelijk ensemble en de Slavenweide is dat niet correct.

21

3. Advies Zowel het LOP als de CWK duiden de Honesch aan als een complex met een (zeer) hoge cultuurhistorische waarde. Het open karakter van de es is daarbij van doorslaggevend belang en moet waar mogelijk gehandhaafd en versterkt worden. Omdat de gemeente Haaksbergen niet over een eigen cultuurhistorische kaart beschikt vormen het LOP, de CWK en de archeologische beleidsadvieskaart de belangrijkste afwegingskaders. Deze kaders moeten gezien worden als richtlijn, het is aan de gemeente om voor iedere specifieke situatie te beoordelen welke ontwikkelingen wel of niet mogelijk zijn. Op basis van deze cultuurhistorische quickscan zijn wij tot de conclusie gekomen dat landschap en cultuurhistorie in dit geval geen bezwaar vormen voor de geplande ontwikkelingen. Daarbij zijn de volgende overwegingen doorslaggevend geweest: 1. Het plangebied ligt op de flank van de es. De randzones langs de essen waren vanouds de locaties waar de boerderijen stonden. Het plangebied ligt precies op de overgangszone tussen de voormalige bouwlanden en woeste gronden. De ligging van deze grens is op basis van de kadastrale kaarten nauwkeurig vast te stellen. Het lijkt er op basis van verschillende topografische kaarten uit de 20ste eeuw echter op dat de daadwerkelijke steilrand van de es iets verder zuidelijk heeft gelegen, ter hoogte van de perceelsgrens met Kalkovenweg 4.

Deze rand is ook te zien op de bodemkartering uit 1973. Daarmee zou het volledige plangebied buiten de oude es hebben gelegen, en pas sinds 1900 in gebruik zijn genomen als weiland. Zonder booronderzoek is dit echter niet met zekerheid vast te stellen. Desondanks is zeker dat het plangebied op de rand/flank van de es gelegen is. Volgens de Catalogus Gebiedskenmerken Overijssel biedt de flank van de es “eventueel ruimte voor ontwikkelingen, mits de karakteristieke structuur van erven, beplantingen, routes en open ruimtes wordt versterkt”. Wij sluiten ons daarbij aan.

Afb. 15. Op topografische kaarten uit de 20ste eeuw wordt de rand van de es direct ten noorden van de boerderij aan de Kalkovenweg 4 geschetst.

1. Het zicht op de open es is (bijna) niet meer aanwezig. Van een doorkijk of zicht op de es is vanaf de Buurserstraat momenteel vrijwel geen sprake door de aanwezigheid van een singel aan de zuidkant van het plangebied en bebouwing en opgaande beplanting op het perceel aan de westkant. Door deze verstoringen vormt de weide momenteel een afgesloten geheel, waar alleen in de uiterste zuidwesthoek een kleine doorkijk naar de open es is. De bebouwing op het perceel aan de westzijde was reeds in de 19e eeuw aanwezig, de singel aan de zuidkant moet omstreeks 2005 zijn aangeplant, zo concluderen wij op basis van luchtfoto’s en topografische kaarten uit die periode. Het bouwen van een huis en schuur op de geplande locatie zal het zicht op de es niet verminderen. Bovendien zijn in het concept-bestemmingsplan maatregelen genoemd waarmee initiatiefnemer het zicht op de es wil verbeteren.

22

2. Reconstructie van de oude esrand is niet realistisch. Hoewel op basis van de kadastrale archieven een redelijk nauwkeurige reconstructie kan worden gemaakt van de begrenzing van de oude es, achten we het niet realistisch deze te herstellen. De grens loopt namelijk dwars door het perceel, herstel daarvan zou een ongebruikt overhoekje tussen de huidige Buurserstraat en de es tot gevolg hebben, zoals ook in de 19e eeuw het geval was. De Buurserstraat vormt tegenwoordig een logische grens in het landschap. Herstel van de esrand zou een rommelige ruimtelijke structuur tot gevolg hebben. Daarnaast is op basis van de beschikbare bronnen niet met zekerheid te zeggen hoe de esrand er hier uit heeft gezien, of er sprake was van een haag, houtwal, singel of steilrand en waar deze precies waren gelegen. 3. De plannen doen geen afbreuk aan de ruimtelijke kwaliteit. De omgeving rond het plangebied verkeert momenteel in een vrij rommelige staat, wat de ruimtelijke kwaliteit aantast. Met een goede landschappelijke inpassing kunnen de plannen bijdragen aan het verbeteren van deze ruimtelijke kwaliteit. Daarmee wordt de toegangsweg tot het dorp aantrekkelijker gemaakt, bijvoorbeeld door het inzaaien van een bloemenweide aan de westkant van het perceel. Het te bouwen huis sluit aan bij het bestaande cluster van bebouwing aan de Kalkovenweg en past bij de reeds aanwezige huizen.

De plannen vormen volgens ons dus geen reden om woningbouw op de voorziene locatie uit te sluiten, mits daarbij rekening wordt gehouden met de volgende punten: a. De bebouwing beperkt zich tot de oostzijde van het perceel (aan de Kalkovenweg) en komt min of meer in lijn met de boerderij op het perceel aan de Kalkovenweg 4 te liggen. b. De westelijke helft van het plangebied blijft open en onbebouwd. c. De kleine doorkijk naar de es in de zuidwestelijke hoek van het perceel blijft gehandhaafd en wordt waar mogelijk versterkt, bijvoorbeeld door het kappen of uitdunnen van de singel. Er wordt geen nieuwe opgaande beplanting aangebracht die het zicht op de es vanaf de Buurserstraat verder kan belemmeren. d. Het informatiebord over de Slavenweide aan het fietspad langs de Buurserstraat blijft bestaan. e. De eiken langs de Kalkovenweg blijven staan en worden niet beschadigd door de werkzaamheden. Het vormen beeldbepalende elementen die sterk bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit van de Kalkovenweg. f. Er wordt bij de inrichting en beplanting van het erf rekening gehouden met het landschap, de ruimtelijke kwaliteit en de in het LOP geschetste kaders. Aanbevolen wordt om een onafhankelijke partij, zoals Landschap Overijssel, hierbij te betrekken. We verwijzen ook naar het boekje Boerenerven in Haaksbergen (Ellenbroek 2004) ter inspiratie.

Wanneer er met deze voorwaarden rekening wordt gehouden zien wij vanuit landschappelijk en cultuurhistorisch oogpunt geen bezwaar tegen de bouw van een woning met bijgebouw op het perceel aan de Kalkovenweg. Daarbij willen we wel benadrukken dat dit advies alleen voor deze specifieke locatie geldt. Verdere bebouwing of verdichting van de Honesch is en blijft onwenselijk zonder voorafgaand cultuurhistorisch onderzoek.

23

Afb. 16. Foto van de actuele situatie aan de westelijke kant van het plangebied, gezien vanaf de Buurserstraat. Het zicht op de es is door de aanwezigheid van de singel en de beplanting en bebouwing op de aangrenzende percelen zeer minimaal. Tijdens de wintermaanden is het zicht iets beter, maar nog altijd zeer slecht. Aan de zuidkant is dit iets wat in de afgelopen 10-15 jaar is ontstaan. De bebouwing aan de westkant is veel ouder (18e-19e eeuw). Op oude beelden van Google Streetview (april 2009) is goed te zien hoe het zicht op de es zou zijn bij kap of uitdunning van de singel.

24

Literatuurlijst Asbroek, W.E. ten. 1988. Haaksbergen voor en na 1188. Industriële Kring Haaksbergen Buitenhuis A., Groot Obbink D.J., Steeghs B.H. 1973. De bodemgesteldheid van het ruilverkavelingsgebied Haaksbergen. Stichting voor Bodemkartering Rapport nr. 958. Wageningen. Breuers H., Kluitenberg J. 2004. Hessenweg Deventer-Goor-Haaksbergen-Buurse-Alstätte-Münster. Beek, R. v. (2010). Reliëf in Tijd en Ruimte. Interdisciplinair onderzoek naar bewoning en landschap van OostNederland tussen vroege prehistorie en middeleeuwen. Leiden: Sidestone Press Ellenbroek R. 2004. Boerenerven in Haaksbergen. Een beschrijving van de historische inrichting en beplanting Goossens E., 2009. Gemeente Haaksbergen: archeologische beleidsadvieskaart met AMZ-adviezen. RAAPRapport 1954. Gemeente Haaksbergen. 2020. Bestemmingsplan Buitengebied Haaksbergen, partiële herziening Kalkovenweg ongenummerd. Nieuwland Advies. 2005. Landschapsontwikkelingsplan Haaksbergen & Hof van Twente. Ooink E., De Lugt F. 2014 “Zo’n vol weiland vergeet je nooit.”. Broer en zus ooggetuigen razzia ‘slavenweide’. Aold Hoksebarge 47. Provincie Overijssel. 2019. Catalogus Gebiedskenmerken Overijssel. Stichting voor Bodemkartering. 1979. Bodemkaart van Nederland Schaal 1:50.000. Toelichting bij de kaartbladen 34 West Enschede en 34 Oost Enschede – 35 Glanerbrug. Wageningen. Stouthamer, E., Cohen, K. M., & Hoek, W. (2015).

De vorming van het land. Geologie en geomorfologie. Utrecht: Perspectief Uitgevers.

GIS-data Actueel Hoogtebestand Nederland Geomorfologische kaart Bodemkaart 1.50:000 Open Topo Cultuurhistorische Waardenkaart Overijssel Luchtfoto ESRI Nederland

Lijst met afbeeldingen Voorblad: Foto Cultuurland Advies, 25 juni 2021 Afb.1. Topografische kaart: Open Topo, cartografie Cultuurland Advies Afb.2. Luchtfoto: ESRI Nederland, cartografie Cultuurland Advies Afb.3. Kadastraal minuutplan 1811-1832 Gemeente Haaksbergen Sectie I (via beeldbank Rijksdienst Cultureel Erfgoed) Afb.4. Goossens 2009, bijlage blad 2 Afb.5. Geomorfologische kaart en AHN3 via ESRI Nederland, cartografie Cultuurland Advies.

25

Afb.6. Bodemkaart 1:50.000 via PDOK, Buitenhuis et al. 1973, bijlage 2 kaartblad 4 (via beeldbank WUR) Afb.7. Uitsnede van HISGIS Overijssel, Kadastraal minuutplan 1811-1832 Gemeente Haaksbergen (via beeldbank Rijksdienst Cultureel Erfgoed) Afb.8. Kadastrale hulpkaart (Kadaster Archiefviewer), Open Topo, cartografie Cultuurland Advies Afb.9. Kadastraal verzamelplan gemeente Haaksbergen 1811-1832 (via beeldbank Rijksdienst Cultureel Erfgoed), AHN3 via ESRI Nederland Afb.10. TMK1850, Bonnebladen en topografische kaart 2000 via ESRI Nederland Afb.11. Foto Cultuurland Advies (25 juni 2021). Afb.12. Foto Cultuurland Advies (25 juni 2021). Afb.13. Goossens 2009, bijlage blad 2 Afb.14. Landschapsontwikkelingsplan (LOP) Afb.15. Bonnebladen via ESRI Nederland Afb.16. Foto Cultuurland Advies (25 juni 2021), Google Streetview Afb. 17. Foto Cultuurland Advies (25 juni 2021).

26