OG/026 - Erfgoedbeleid 2023-2029 - correcte versie

Duurzaam behoud van ‘t mooiste stukje Nederland Erfgoedbeleid 2023-2029 1

Afb. 1 (kaft) historische foto van het landschap bij Terziet

2

Inhoudsopgave 0.

samenvatting

5

0.1 0.2 0.3 0.4 0.5

inleiding (h)erkennen van erfgoed verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed beleving van erfgoed evaluatie van erfgoedbeleid

7 7 9 11 11

1.

voorwoord wethouder

13

1.0

Gulpen-Wittem moet het mooiste stukje Nederland blijven

15

2.

waarom erfgoedbeleid

17

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

aanleiding het belang van cultuurhistorisch erfgoed voor en door inwoners doel van het erfgoedbeleid leeswijzer

18 19 19 19 20

3.

van ambitie naar beleid

21

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

inleiding strategische toekomstvisie structuurvisie omgevingsvisie Lijn50 Cittaslow de ambitie van de (voormalige) raad als onderlegger voor erfgoedbeleid beleidsthema’s

23 23 25 25 25 26 26

4.

(h)erkennen van erfgoed

27

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 4.10 4.11 4.12 4.13

inleiding aardkundige waarden archeologie cultuurlandschap groen- en landschapselementen historische infrastructuur historische nederzettingsstructuren en landgoederen cultuurhistorische waardevolle gebouwen klein gebouwd erfgoed erfgoedverordening bewustwording en draagvlak consequenties van de bescherming consequenties voor duurzaamheid

29 29 31 33 35 37 37 39 43 43 43 45 45

5.

verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed

51

5.1 5.2 5.3 5.4

maatwerk en mensenwerk details en deskundigheid pro-actieve rol gemeente stimuleren

53 55 59 61

3

6

de beleving van erfgoed

65

6.1 6.2 6.3 6.4

inleiding verbeteren van de fysieke beleving van historische gebieden en erfgoed toerisme en vrije tijd economie draagvlakvergroting, educatie en erfgoedbeleving voor inwoners

67 67 67 68

7.

instrumenten en tijdsplan

69

7.1 7.2 7.1.2 7.1.3 7.2

inleiding (h)erkennen van erfgoed verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed de beleving van erfgoed tijdsplan en middelen

71 71 73 75 77

8.

bronvermeldingen

79

8.1 8.2 8.2

afbeeldingen literatuur Overige bronnen

80 80 80

bijlagen (klik op de onderstaande link om de bijlage te openen) 1. De landelijke ontwikkelingen 2. De relevante ruimtelijke geschiedenis van de gemeente 3a. Cultuurhistorische rapportage RAAP, "Aanzienlijke hoogten, heerlijke dalen, trotsche en woeste partijen, en liefelijke landouwen” 3b. Cultuurhistorische waardenkaarten RAAP, "Aanzienlijke hoogten, heerlijke dalen, trotsche en woeste partijen, en liefelijke landouwen” 4. De analyse en vertaling van de cultuurhistorische waardenkaart en rapportage RAAP naar bescherming en beleid

4

samenvatting 0

5

Afb 2. Het Heuvellandschap van Gulpen-Wittem (foto: Reinier Ellenkamp).

6

0. samenvatting 0.1 inleiding De gemeente Gulpen-Wittem kent een rijke geschiedenis met karakteristieke kernen en een bijzonder landschap. Het grondgebied van de gemeente Gulpen-Wittem kenmerkt zich vanwege de belevingswaarde, de ecologische waarde, de cultuurhistorische waarde, de mogelijkheden tot natuurrecreatie en het unieke, authentieke karakter van het gebied. Gulpen-Wittem heeft samen met andere Zuid-Limburgse gemeenten niet voor niks van het Rijk de status Nationaal landschap gekregen en is thans in de Nationale OmgevingsVisie (NOVI) aangeduid als NOVIaandachtsgebied. De gemeente koestert de lokale identiteit en de authenticiteit en wil de landschappelijke kwaliteiten, karakteristieke kernen en overige cultuurhistorisch erfgoed behouden en waar mogelijk versterken. Om deze reden is de gemeente Gulpen-Wittem o.a. aangesloten bij Cittaslow, een internationaal keurmerk voor gemeenten die op het gebied van leefomgeving, landschap, streekproducten, gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuurhistorie en behoud van identiteit tot de top behoren. Naast de aandacht voor het authentieke, bestaat in een Cittaslow juist het bewustzijn dat het gebruik van nieuwe technieken de gewenste vooruitgang mogelijk maakt. Cittaslow biedt een kader voor de toekomst met behoud van de historie.

Vanwege de inwerkingtreding van de nieuwe Omgevingswet (waarschijnlijk per 1 januari 2024) is eerder gekozen voor een gemeente brede inventarisatie en selectie van het gehele ruimtelijke erfgoed. Deze inventarisatie en selectie heeft plaatsgevonden in de periode 2015-2021. Participatie van met name historische verenigingen was een belangrijke voorwaarde om te komen tot een compleet en voldragen erfgoedbeleid. Daarnaast is ook de (voormalige) raad betrokken geweest bij het proces. Naast een presentatie van het geïnventariseerde erfgoed zijn aan de (voormalige) raad een aantal stellingen over erfgoed voorgelegd, waaruit is gebleken dat de raad erfgoed belangrijk vindt voor de belevingswaarde en identiteit van de gemeente. In deze erfgoednota zijn keuzes gemaakt hoe met het gemeentelijke ruimtelijke erfgoed wordt omgegaan. Daarbij is rekening gehouden met een aantal landelijke ontwikkelingen en de ambitie en strategische visie van de gemeente. De nota geeft inzicht in deze ontwikkelingen en de te maken keuzen. Daarbij is gekozen voor een drietal speerpunten c.q. thema’s: (h)erkennen van erfgoed, het verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed en de beleving van erfgoed.

0.2 (h)erkenning van erfgoed Gulpen-Wittem heeft een rijk verleden, karakteristieke oude kernen en bijzonder landschap. Veel inwoners zijn zich vaak niet bewust van de bijzondere waarden van het erfgoed, dat een van de dragers is van de eigenheid en identiteit van de verschillende kernen. Het erfgoed wordt niet herkend en als gewoon ervaren en in het verleden zijn waardevolle zaken, veelal uit onwetendheid, verdwenen. Als onderdeel van het erfgoed beleid is het dan ook de bedoeling om inwoners en eigenaren van erfgoed bewust maken van de waarde van het erfgoed. Door het (h)erkennen van de waarden willen we draagvlak voor het behoud van erfgoed bewerkstelligen. Bewustwording is echter niet altijd voldoende. Soms prevaleren individuele wensen en belangen boven het maatschappelijk belang van het erfgoed, daarvoor is het noodzakelijk om het bijzondere erfgoed ook te beschermen. Vanuit de landelijke wetgeving ligt deze taak sinds een aantal jaren nadrukkelijk bij de gemeente. Daarbij gaat het niet meer alleen om individuele gebouwen en objecten maar om de zorg voor integraal ruimtelijk erfgoed. Dit houdt in dat we rekening houden met het totaal van de (ruimtelijke) cultuurhistorische waarden: een combinatie van archeologie, aardkundige

7

Ab. 3 Holle weg (foto: Reinier Ellenkamp).

8

elementen, landschap, groen, historisch waardevolle gebouwen, historische bebouwingsstructuren en de historische infrastructuur. Uniek aan het project is het feit dat al deze elementen in samenhang met elkaar en de ruimtelijke geschiedenis van de gemeente zijn geïnventariseerd, geselecteerd en straks worden beschermd. Door deze aanpak zijn de onderlinge verbanden herkenbaar, hetgeen leidt tot een compleet, voldragen en alles omvattend beleid en bescherming. Beschermd worden de parels die de geschiedenis van Gulpen-Wittem vertellen en die bijdragen aan de eigenheid, de identiteit en de historische beleving van de kernen en het landschap. Voor wat betreft de bescherming is gekozen om vooruit te lopen op de omgevingswet en het omgevingsplan, die waarschijnlijk begin 2024 in werking zal treden. Gemeenten worden op basis van deze nieuwe wet verplicht om een omgevingsplan vast te stellen waarin de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed worden opgenomen. De bescherming van het erfgoed zal in tranches in het omgevingsplan worden geïmplementeerd. Hiervoor hebben alle gemeenten zes jaar de tijd. Bescherming vindt plaats door in het omgevingsplan een vergunningstelsel op te nemen.

Beschermen van erfgoed betekent overigens niet dat er niks meer mag veranderen maar dat de cultuurhistorische waarden bij de vergunningsaanvraag en belangenafweging worden meegewogen. Soms zijn wijzigingen aan erfgoed zelfs noodzakelijk, bijvoorbeeld als een pand zijn functie heeft verloren. In dit geval zal moeten worden gezocht naar een nieuwe bestemming, waarbij waardevolle elementen worden gerespecteerd maar het pand wordt getransformeerd naar de huidige gebruiksnormen.

0.3 verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed Panden en monumenten die niet worden onderhouden of leeg staan, raken in verval. Ze kunnen dus alleen in stand worden gehouden als ze een (rendabele) bestemming hebben. Hiervoor is een actieve rol voor de gemeente weggelegd. Eigenaren van leegstaande monumenten moeten actief worden benaderd om over te gaan tot restauratie en herbestemming. In het toekomstige omgevingsplan zullen ruimere mogelijkheden worden opgenomen om herbestemming van leegstaande monumenten en karakteristieke panden mogelijk te maken. Onderhoud, restauratie, herbestemming en verduurzaming van erfgoed is vaak maatwerk. Veel eigenaren zijn niet op de hoogte van alle regels en mogelijkheden. Dit kan voor een deel worden weggenomen door informatiematerialen en -bijeenkomsten. Het is ook wenselijk om de eigenaren actief te benaderen en bewust te maken van waarden, de weg te wijzen, mee te denken en te faciliteren bij het onderhoud verduurzaming en instandhouding van gebouwd erfgoed. Verduurzaming geldt niet alleen voor het gebouwde erfgoed, maar ook voor het waardevolle landschap van Gulpen-Wittem. Het landschap zal duurzaam moeten worden ingericht om te voorzien in de klimaatadaptie. Historische oplossingen kunnen daarbij vaak als inspiratiebron dienen. Ook zullen eigenaren worden gestimuleerd om tot onderhoud en verbetering van erfgoed over te gaan.

Sommige categorieën erfgoed kunnen reeds gebruik maken van bestaande subsidieregelingen voor bijvoorbeeld rijksmonumenten en onderhoud en reconstructie van meidoornhagen, graften en andere landschapselementen Voor andere categorieën waardevol erfgoed zal een nieuwe stimuleringsregeling in de vorm van subsidie in het leven worden geroepen. Om de kwaliteit van het erfgoed te verbeteren, zal de gemeente haar eigen processen tegen het licht moeten houden. Vaak ontbreekt het aan de voorkant van een vergunningsproces aan informatie, waardoor plannen soms op en neer gaan tussen de gemeentelijke monumentencommissie en de initiatiefnemer om uiteindelijk tot een aanvaardbaar plan te komen. De eisen en toets criteria moeten daarom op voorhand bekend zijn. Hoewel dat de gemeente Gulpen-Wittem reeds hierover beschikt, is het noodzakelijk om deze richtlijnen periodiek te updaten en ook digitaal raadpleegbaar te maken. De regelgeving wijzigt immers en de ontwikkelingen gaan door. .

9

Ab. 4 vakwerkschuur bij de grote Hoeve De Plei bij Mechelen (foto: CeesJan Frank)

10

Voor wat betreft de inhoudelijke aspecten van de aanvraag voor het wijzigen van erfgoed zijn met name details van belang. Deze details komen in een aantal momenten in de vergunningprocedure tot uiting Bij de intake en de ontvankelijkheidtoets moet worden gecheckt of alle relevante details van de te wijzigen onderdelen zijn toegevoegd. Om dit te kunnen beoordelen moeten medewerkers inzicht hebben in de cultuurhistorische waarden van het monument in relatie tot de wijzigingen. Dit vraagt deskundigheid ten aanzien van erfgoed. Toets protocollen, checklists en opleiding kunnen voorkomen dat deze details over het hoofd worden gezien en de kwaliteit van het vergunningsproces en uiteindelijk de kwaliteit van het monument verbeteren. Een belangrijke rol is daarbij ook weggelegd voor het toezicht op de uitvoering alsmede handhaving. Voor het waardevolle erfgoed geldt immers “weg is weg”.

0.4 beleving van erfgoed Ons erfgoed geeft sfeer aan de kernen en het landschap; iedere kern heeft er een eigen karakter door. Dit is van belang voor de aantrekkelijkheid van de leefomgeving maar ook voor de toeristische en recreatieve aantrekkingskracht. Gulpen-Wittem zet de komende periode in op het beter beleefbaar maken van het erfgoed. Dit kan op een aantal manieren. Allereerst door bij de herinrichting van historische dorpskernen en ontwikkeling van gebieden inspiratie te zoeken in het verleden, een passende bestrating en straatmeubilair aan te brengen en de planvorming te baseren op historische elementen. Daarnaast kan erfgoed beleefbaar worden gemaakt door de ontsluiting van het erfgoed. Dat betekent in letterlijke zin o.a. dat het erfgoed publiek toegankelijk wordt gemaakt, bijvoorbeeld tijdens de Open monumentendag of door het plaatsen van informatieborden. Ook zijn er nieuwe technieken, waarbij erfgoed op een moderne digitale manier kan worden ontsloten en daarbij een bredere doelgroep en ook jongeren kunnen worden bereikt. De inventarisatiekaart van Gulpen-Wittem, kan samen met historische verenigingen worden doorontwikkeld tot een digitaal erfgoedsysteem waarin niet alleen gebouwen en landschapselementen worden opgenomen, maar ook de verhalen die bij de vele historische locaties in de gemeente horen.

Naast de toeristische meerwaarde is dit ook een goed instrument om draagvlak te creëren en inwoners bewust te maken van de waarde van het erfgoed en het verleden van GulpenWittem. Immers geldt “zonder verleden geen toekomst”. De bewustwording kan tot slot worden gestimuleerd door in samenwerking met de historische verenigingen educatieve erfgoedprojecten op scholen op te zetten, “de jeugd heeft immers de toekomst”. Ook hierbij kunnen moderne aansprekende middelen worden ingezet zoals het vermelde digitale erfgoedsysteem en sociale media.

0.5 evaluatie van erfgoedbeleid Het nieuwe erfgoedbeleid sluit aan bij de eerdere visies en de Cittaslow-filosofie die door de gemeenteraad zijn vastgesteld. De gemeente koestert de lokale identiteit en de authenticiteit en wil de landschappelijke kwaliteiten, karakteristieke kernen en overige cultuurhistorisch erfgoed behouden en waar mogelijk versterken, zonder daarbij de toekomstige ontwikkelingen te blokkeren. Nadat de Raad het erfgoedbeleid heeft vastgesteld, wordt het erfgoedbeleid stapsgewijs uitgewerkt zoals in het uitvoeringplan bij het beleid staat aangegeven. Waar nodig zullen de uitwerkingen van het beleid, zoals bijvoorbeeld de vaststelling van een omgevingsplan, verspreid over de komende 6 jaren ter besluitvorming aan de Raad worden aangeboden. Daarnaast zal in 2026 tussentijdse evaluatie van dit beleid plaatsvinden.

11

12

voorwoord wethouder 1

13

Ab. 5 het golvend heuvelland van Gulpen-Wittem (foto: RAAP)

14

1. Voorwoord wethouder Ik ben een echte Limburger. Opgegroeid in Gulpen, met Limburgse tradities als kermis, carnaval, de fanfare en natuurlijk ook het schuttersgilde. Al die folklore draag ik een bijzonder warm hart toe. Ik koester mijn geboortegrond met zijn beekdalen, de graften, de holle wegen en de hoogstamboomgaarden. Iedere Nederlander die een foto ziet van heuvels met een vakwerkhuis weet meteen: dat is Zuid-Limburg! Onmiskenbaar. Al die typische kenmerken vormen samen onze identiteit, ons erfgoed. Het vertelt wie we zijn en waar we vandaan komen. Erfgoed vertelt het verhaal van GulpenWittem, mijn thuis en het mooiste stukje van Nederland. Veel van die dingen willen we behouden. Niet om de tijd stil te zetten maar vanuit de Cittaslowgedachte: we streven naar ontwikkeling en vooruitgang maar koesteren ons cultuurhistorisch erfgoed en plaatselijke tradities. Erfgoed is niet onbeweeglijk voor de eeuwigheid. Want iets wordt pas erfgoed als wij mensen het tot erfgoed maken. Als wij besluiten dat het de moeite waard is om in kaart te brengen, te behouden en te delen met anderen. Erfgoed is dus een werkwoord: samen bepalen wat wij waardevol genoeg vinden om aan de toekomst door te geven. Zodat onze prachtige omgeving die vijf sterren en het internationale keurmerk Cittaslow blijft behouden. Samen! Zo is ook dit erfgoedbeleid tot stand gekomen.

In de afgelopen jaren is veel werk verricht om de identiteit en unieke kwaliteiten van Gulpen-Wittem in beeld te brengen. Met name onze historische verenigingen hebben daaraan een waardevolle bijdrage geleverd. Daarbij zijn niet alleen de karakteristieke oude kernen meegenomen maar ook het landschap, historische groen en overig erfgoed. Het op kaart zetten van erfgoed is geen garantie voor behoud. Bescherming en zorg voor ons erfgoed is maatwerk en mensenwerk. Als gemeente stimuleren we erfgoedeigenaren om hun kwetsbare erfgoed te behouden. Iets waar ze trots op mogen zijn want het draagt allemaal bij aan de rijkdom van onze regio. Of je hier nou geboren of getogen bent, of er af en toe een bezoek brengt: geniet met volle teugen van dit markante stukje Nederland. Het mooiste stuk van Nederland en dat willen we graag zo houden! Piet Franssen Wethouder monumentenzorg, erfgoed, natuur en landschap

15

16

waarom erfgoedbeleid? 2

17

2. Waarom erfgoedbeleid 2.1 aanleiding De gemeente Gulpen-Wittem kent een rijke geschiedenis met karakteristieke kernen en een bijzonder landschap. Het grondgebied van de gemeente Gulpen-Wittem, kenmerkt zich vanwege de belevingswaarde, de ecologische waarde, de cultuurhistorische waarde, de mogelijkheden tot natuurrecreatie en het unieke, authentieke karakter van het gebied. Gulpen-Wittem heeft samen met andere Zuid-Limburgse gemeenten niet voor niks van het rijk de status Nationaal landschap gekregen en is thans in de Nationale OmgevingsVisie (NOVI) aangeduid als NOVIaandachtsgebied. De gemeente koestert de lokale identiteit en de authenticiteit en wil de landschappelijke kwaliteiten, karakteristieke kernen en overige cultuurhistorisch erfgoed behouden en waar mogelijk versterken. Om deze reden is de gemeente Gulpen-Wittem o.a. aangesloten bij Cittaslow, een internationaal keurmerk voor gemeenten die op het gebied van leefomgeving, landschap, streekproducten, gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuurhistorie en behoud van identiteit tot de top behoren. Naast de aandacht voor het authentieke, bestaat in een Cittaslow juist het bewustzijn dat het gebruik van nieuwe technieken de gewenste vooruitgang mogelijk maakt. Cittaslow biedt een kader voor de toekomst met behoud van de historie. Een groot deel van het erfgoed in de gemeente is al beschermd.

De gemeente Gulpen-Wittem kent 288 rijksmonumenten en 4 rijksbeschermde dorpsgezichten, Helle, Plaat/Diependal, Schweiberg/Höfke en Terziet/Kuttingen. Ook zijn 491 panden “aangewezen” tot karakteristiek panden en beschermd op basis van bestemmingplannen. Daarnaast heeft de raad in 2016 een archeologisch beleid met beleids- en verwachtingskaart vastgesteld. Op grond van het bestemmingsplan “Buitengebied” is een aantal landschapselementen beschermd. Tot slot is erfgoed soms beschermd vanuit flankerende beleidsvelden. Dit geldt o.a. voor de bescherming van waardevolle groene erfgoedelementen die zijn gelegen in Natura2000 gebieden. De monumentenzorg en bescherming van erfgoed is echter volop in beweging. Er vindt al lange tijd een verbreding plaats van objectgerichte monumentenzorg (gebouwen) naar de zorg voor de historisch gegroeide omgeving en als zodanig voor het cultuurhistorisch erfgoed als geheel. Ook zal de wijze van bescherming wordt gewijzigd. Per 1 januari 2024 zal waarschijnlijk de nieuwe Omgevingswet inwerking treden. Gemeenten worden op basis van deze nieuwe wet verplicht om een omgevingsplan vast te stellen waarin de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed worden opgenomen. Op basis van deze ontwikkelingen heeft de gemeente Gulpen-Wittem enkele jaren geleden besloten om te anticiperen op de nieuwe Omgevingswet.

Er is gekozen voor gemeente brede inventarisatie en selectie van het ruimtelijke erfgoed, welke in de periode 2015-2021 gefaseerd heeft plaatsgevonden en heeft geresulteerd in een voorlopige waardenkaart. Deze voorlopige waardenkaart moet verder worden uitgewerkt tot een definitieve waardenkaart en bescherming in het omgevingsplan. In deze erfgoednota worden keuzes gemaakt ten aanzien van het ruimtelijke erfgoed, die vervolgens in het omgevingsplan verder zullen worden uitgewerkt. Het is de bedoeling om allereerst een goede basis voor ruimtelijk erfgoed te leggen in het omgevingsplan. De basis voor bescherming van het ruimtelijk erfgoed zal vervolgens in de praktijk worden beproefd, waarna evaluatie, bijstelling en aanvulling zal plaatsvinden. De looptijd van dit erfgoedbeleid is dan ook zodanig gekozen dat implementatie, bescherming en beproeving in de praktijk binnen het tijdsbestek van deze beleidsnota valt. Na evaluatie zullen nieuwe doelen worden gesteld, welke te zijner tijd in een nieuwe erfgoednota zullen worden verwerkt. Het accent van de huidige nota ligt dan ook vooral op de vertaling van de inventarisatie en selectiegegevens naar de wijze en de diepgang van bescherming het toekomstige

18

omgevingsplan. Bijlage 4 voorziet in de analyse en vertaling van de cultuurhistorische waardenkaart en rapportage RAAP naar bescherming en beleid. Daarnaast is er ook landelijk sprake van een aantal ontwikkelingen die (her)positionering van het erfgoedbeleid noodzakelijk maken. De gemeente Gulpen-Wittem wil haar toekomstige beleid op deze ontwikkelingen afstemmen. Deze nota geeft inzicht in deze ontwikkelingen en de te maken keuzes.

2.2 het belang van cultuurhistorisch erfgoed Erfgoed bestaat uit boven- en ondergrondse overblijfselen uit het verleden en vertellen iets over de geschiedenis van een stad of dorp. Het erfgoed draagt bij aan de belevingswaarde van de bebouwde omgeving en is in grote mate bepalend voor het karakter en de identiteit van een stad en dorp. Het erfgoed vormt daarom een belangrijk onderdeel van het gemeentelijke ruimtelijke beleid. Anderzijds maakt het erfgoed deel uit van een samenleving en is het onderworpen aan de krachten die in de maatschappij spelen. De wereld waarin wij leven is onderhevig aan snelle veranderingen. Steeds weer stellen we nieuwe doelen omdat onze gebouwde omgeving niet meer aan onze eisen voldoet. Dit betekent een grote druk op de omgeving. In de laatste decennia is deze omgeving hierdoor ingrijpend veranderd. In het verleden zijn door ruimtelijke veranderingen vaak karakteristieke historische gebouwen en historische bebouwingsstructuren verloren gegaan of dermate gewijzigd dat veel van hun cultuurhistorische waarde verloren is gegaan. De gemeentelijke overheid moet in dit kader vaak afwegingen maken van schijnbaar tegenstrijdige belangen zoals economie en cultuurhistorie. In de praktijk blijkt echter dat die belangen niet tegengesteld hoeven te zijn. Het ruimtelijke cultuurhistorische erfgoed kan immers ook van economisch belang zijn voor o.a. het toerisme.

In de loop der jaren is - mede onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen - steeds meer aandacht en waardering voor erfgoed ontstaan. Erfgoed vormt de basis voor ruimtelijke beleving, identiteit en diversiteit van de verschillende kernen Deze identiteit maakt dat mensen zich thuis en prettig voelen in hun omgeving. De benutting en het versterken van bestaande cultuurhistorische waarden kan in belangrijke mate bij dragen aan het behoud en de versterking van de identiteit van de gemeente. Daarbij willen we geen stolp over het erfgoed zetten en de situatie bevriezen. Het is juist de bedoeling om behoud te verbinden met vernieuwing. Het erfgoedbeleid moet inspelen op de kwaliteit van de omgeving en ontwikkelingen. Het erfgoedbeleid moet aansluiten op maatschappelijke vraagstukken. Economie, duurzaamheid en sociale samenhang spelen hierbij een rol.

2.3 voor en door inwoners Erfgoed maakt deel uit van de samenleving en wordt opgesteld vóór de samenleving. Wij hebben historische verenigingen en erfgoedorganisaties betrokken bij de totstandkoming van dit beleid. Zij hebben een waardevolle bijdrage geleverd aan de inventarisatie en eerste selectie van het erfgoed, waardoor er een compleet beeld is ontstaan van het ruimtelijke erfgoed van Gulpen-Wittem. Ook hebben de historische verenigingen, de organisatie “Open Monumentendag” en de bond Heemschut meegepraat over de totstandkoming van dit beleid. Het erfgoedbeleid heeft met name betrekking op de bescherming van al het ruimtelijke erfgoed in het Omgevingsplan. Deze erfgoednota voorziet met name in de bescherming van erfgoed in het Omgevingsplan. Aan de totstandkoming van het Omgevingsplan zal een uitgebreid participatietraject ten grondslag liggen waarbij de inwoners worden betrokken bij dit proces. Ook bij verdere uitwerking van het overige beleid in deze nota, zullen de inwoners waar mogelijk bij worden betrokken.

2.4 doel van erfgoedbeleid Het doel van deze nota is het formuleren van de gewenste toekomstige situatie en ontwikkelingen op het gebied van cultuurhistorisch erfgoed. In deze beleidsnota komt tot uiting op welke wijze deze doelstelling wordt gerealiseerd. Tevens geeft de nota antwoord op de vraag welke middelen (instrumenten, mensuren en geld) op welk moment worden ingezet om de gewenste doelstellingen te bereiken.

19

Hierbij is getracht om een integraal samenhangend geheel aan beleidsuitgangspunten en -instrumenten te formuleren, die passen bij de cultuurhistorische kwaliteit, het ambitieniveau en de financiële mogelijkheden van de gemeente.

2.5 leeswijzer Hoofdstuk 3 bevat de ambitie van de gemeente. Deze ambitie is in verband gebracht met de landelijke ontwikkelingen en de unieke kwaliteiten van de gemeente en in verder uitgewerkt onder de thema’s (h)erkenen van erfgoed (hoofdstuk 4), het verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed (hoofdstuk 5) en de beleving van erfgoed (hoofdstuk 6). In hoofdstuk 7 zijn deze beleidsvoornemens verder uitgewerkt in een concrete planning, waarin is aangegeven met welke instrumenten de geformuleerde doelstellingen tot uitvoering worden gebracht en welke middelen (mensuren en geld) hiermee gemoeid zijn. Om de omvang van de nota te beperken en de leesbaarheid te bevorderen is gekozen om een aantal onderwerpen onder te brengen in de bijlagen van de nota. Dat betekent overigens niet dat deze niet belangrijk zijn. Ook de bijlagen zijn essentiële bouwstenen waarop dit erfgoedbeleid is gebaseerd. Allereerst zijn in bijlage 1 de relevante landelijke ontwikkelingen met betrekking tot erfgoedbeleid geïnventariseerd. In bijlage 2 is de relevante ruimtelijke geschiedenis van de gemeente Gulpen-Wittem uitgewerkt.

Bijlage 3 bevat onder de titel “Aanzienlijke hoogten, heerlijke dalen, trotsche en woeste partijen, en liefelijke landouwen” de inventarisatie, eerste selectie en aanzet tot een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Gulpen-Wittem, ontwikkeld door RAAP archeologisch adviesbureau in samenwerking met Monumentenadviesbureau (MAB). Bij deze bijlage horen ook verschillende kaarten. Tot slot bevat bijlage 4 een analyse en vertaling van de cultuurhistorische waardenkaart en rapportage RAAP uit bijlage 3 naar bescherming en beleid. Deze beleidsnota is primair gericht op het fysieke ruimtelijke erfgoed. Het immateriële erfgoed maakt niet direct deel uit van deze nota. Daar waar echter raakvlakken bestaan tussen materieel en immaterieel erfgoed wordt hier in deze nota wel aandacht besteed. Het betreft met het uitdragen en de beleving van erfgoed. Hierbij is “het verhaal van de plek” van belang is om het erfgoed te begrijpen en te waarderen.

20

van ambitie naar beleid 3

21

Afb. 6. visualisatie van beleid

Afb. 7. visualisatie van het basiskapitaal van de gemeente Gulpen-Wittem die afkomstig is uit de strategiische visie 2009-2020

22

3. van ambitie naar beleid 3.1 inleiding Een integrale erfgoednota kent de gemeente Gulpen-Wittem nog niet. Bouwstenen wel, in de vorm van archeologisch beleid en planologische bescherming van verschillende erfgoedcategorieën. Erfgoed komt daarnaast op vele manieren terug in het gemeentelijk beleid van Gulpen-Wittem, vooral omdat de status van Nationaal Landschap en het predicaat ‘vijfsterrenlandschap’ op allerlei manieren daarin doorwerken. Erfgoedbeleid is gebaseerd c.q. bepaald op drie basis ingrediënten, namelijk de lokale gegevenheden en karakteristiek van de gemeente, het ambitieniveau en de strategische visie van de gemeente en de ontwikkelingen en regelgeving die op nationaal niveau spelen. Deze drie zaken bepalen de richting van het erfgoedbeleid. In afbeelding 6 is dit gevisualiseerd. De overlappingen van de cirkels zijn aandachtsgebieden die in het beleid moeten worden meegenomen. Een voorbeeld hiervan is dat, ten aanzien van de overlap tussen landelijke ontwikkelingen en lokale gegevenheden en karakteristiek, vanwege de invoering van de Omgevingswet en het Omgevingsplan reeds gekozen is om het erfgoed niet meer op traditionele wijze (door aanwijzing) te beschermen, maar te anticiperen op de nieuwe systematiek in het omgevingsplan.

Een ander voorbeeld is dat de gemeente bij het formuleren van haar ambitie en visie ook rekening dient te houden met de landelijke ontwikkelingen, Denk hierbij o.a. aan duurzaamheid en energietransitie. De landelijke ontwikkelingen zijn in bijlage 1 in beeld gebracht. De karakteristiek en het erfgoed van de gemeente zijn in bijlage 2 en bijlage 3 aan de orde gesteld. Onderdeel van de lokale gegevenheden zijn ook de gemeentelijke diensten, werkwijzen etc. Deze worden voor zover relevant in dit hoofdstuk benoemd. Allereerst is het wenselijk om meer inzicht te geven in de ambitie en visie van gemeente. Daarvoor zijn de onderstaande uitgangspunten en documenten van belang namelijk: • De strategische visie 2009-2020 • De structuurvisie 2012 • De omgevingsvisie “Lijn50” • Het Cittaslow keurmerk • De ambitie van de gemeenteraad als input voor deze beleidsnota

3.2 strategische toekomstvisie 2009-2020 Hoewel dat de strategische toekomstvisie 2009-2020 in principe een reikwijdte heeft tot 2020, ligt de daadwerkelijke horizon van de visie verder dan 2020. Volgens de visie beschikt Gulpen-Wittem over een unieke kwalitatief hoogwaardige combinatie van natuur-landschappelijk, cultuurhistorisch en sociaalmaatschappelijk basiskapitaal. Zowel het historische landschap als het ruimtelijke erfgoed bepalen in hoge mate de identiteit en beleving van de gemeente, zowel voor inwoners als toeristen. Het landschap en erfgoed maakt dat inwoners zich thuis voelen en vormt een grote aantrekkingskracht voor het toerisme. De Strategische visie Gulpen-Wittem 2009-2020 kent erfgoed een centrale plek toe, onder meer voor de toeristisch-recreatieve sector en de agrarische sector die als belangrijke economische dragers van de gemeente worden gezien. De gemeente Gulpen-Wittem hanteert zowel in de kernen als in het buitengebied de dynamische erfgoedstrategie. Dit betekent dat wordt ingezet op het behoud, de versterking en de ontwikkeling van karakteristieke natuur- en cultuurland-schappelijke en cultuurhistorische waarden in de kernen en in het buitengebied. Dit gebeurt zonder de gemeente ‘op slot’ te zetten. Nieuwe ontwikkelingen worden positief ontvangen met dien verstande dat ze, getoetst aan de visie, wel zorgvuldig ingepast moeten kunnen worden.

23

Afb. 8. het “routeplan” van de omgevingsvisie Lijn50; de Lijn50-gemeenten streven er naar om landschap, natuur en cultuurhistorie te behouden.

Afb. 9. Het Cittaslow logo dat staat voor waarden als authenticiteit, gastvrijheid, respect, tijd en aandacht voor elkaar. Er wordt ingezet op het behoud en de versterking van de eigen identiteit en duurzame inrichting van het waardevolle landschap en woonkernen.

24

3.3 Structuurvisie Gulpen-Wittem heeft een intergemeentelijke structuurvisie met Vaals en Valkenburg aan de Geul uit 2012. In de structuurvisie is uitgebreid aandacht besteed aan erfgoedwaarden waaronder de koppeling aan het destijds geldende Provinciaal Omgevingsplan Limburg. Kernkwaliteiten die benoemd worden zijn reliëf, ondergrond, cultuurhistorische waarden (archeologie, bouwkunst, historische geografie), natuurwaarden en de verschillen/contrasten in openheid op de plateaus en beslotenheid van hellingen en dalen. Veel kernkwaliteiten zijn gerelateerd aan cultuurhistorie en ecologie. In de uitwerking ervan zijn voor GulpenWittem onder meer als doelen gesteld om landschappelijke en natuur waarden in het dal van de Mechelderbeek te herstellen, te zoeken naar agrarisch beheer als aanvulling op de grote terreinbeheerders, het opstellen van een gebiedsvisie Gulperberg, uitbreiding van het bezinningstoerisme klooster Wittem, gebruik van de oude trambaan als fietsroute en het opzetten van thematische wandelroutes. Een deel van deze plannen is verwezenlijkt (waaronder het gebiedsontwikkelingsplan Gulperberg met een aantal actiepunten voor landschapsherstel), een ander deel niet. Voor de kernen wordt expliciet aandacht gevraagd voor de inrichting van de openbare ruimte als ondersteuning van het historisch karakter ervan, mede in het kader van zelfsturingsprojecten.

3.4 Omgevingsvisie Lijn50 Alle gemeenten zijn verplicht om binnen twee jaar na inwerkingtreding van de Omgevingswet een omgevingsvisie op te stellen. De Omgevingswet treedt naar verwachting op 1 januari 2024 in werking. De omgevingsvisie geeft een brede kijk op hoe we in de toekomst in onze regio, onze gemeenten en onze wijken willen leven, wonen, werken, verplaatsen en recreëren. De gemeente Gulpen-Wittem ziet de omgevingsvisie als leidraad voor de gemeentelijke strategie. De gemeente Gulpen-Wittem stelt op dit moment samen met de gemeenten Eijsden-Margraten, en Vaals onder de naam “Lijn50” een omgevingsvisie op. De naam “Lijn50” is geïnspireerd door de buslijn die de regio verbindt. Vroeger was dit lijn 50, tegenwoordig is dit lijn 350. Op 27 mei 2021 is met de vaststelling van een bouwstenennotitie de eerste fase afgerond. De bouwstenennotitie bestaat uit een ophaalsessie, een beschrijving van de kenmerken en kwaliteiten van de regio en de opgaven waar de regio voor staat. Net zoals in de strategische visie 2009-2020 van de gemeente Gulpen-Wittem streven de Lijn50-gemeenten er naar om landschap, natuur en cultuurhistorie te behouden en waar mogelijk te versterken en verbeteren.

3.5 Cittaslow Gulpen-Wittem is een Cittaslow-gemeente die zich richt op de mens in een duurzame omgeving: kwaliteit van leven voor inwoners waarbij bezoekers en ondernemers centraal staan. Een omgeving die verbonden is met een kwalitatief hoogwaardig landschap. Waar een krachtige sociale gemeenschap aanwezig is die door de gemeente wordt ondersteund. Cittaslow is innovatief, maar gaat tegelijkertijd terug naar de oorsprong. Identiteit en cultuurhistorie zijn daarbij belangrijke elementen. Het (im)materiële cultuur-historisch erfgoed speelt een belangrijke rol, dit wordt ondersteund door Cittaslow-waarden als authenticiteit, gastvrijheid, respect, tijd en aandacht voor elkaar. Er wordt dus ingezet op het behoud en versterking van de eigen identiteit en duurzame inrichting van het waardevolle landschap en woonkernen. Daarnaast wordt gestreefd naar saamhorigheid, gemeenschapszin, gemoedelijkheid en betrokkenheid onder inwoners en het stimuleren van het rijke verenigingsleven. Tot slot wordt gestreefd naar werken en leven met een menselijke maat en menselijk tempo waarbij ook nog tijd is om te genieten. De gemeente Gulpen-Wittem wil permanent en consequent Cittaslow uitdragen en vanuit deze filosofie werken. Het spreekt voor zich dat het ruimtelijke erfgoed hierbij een grote rol speelt.

25

Afb. 10. Een van de sheets met betrekking tot de peiling van de raad in 2021 over erfgoedambities.

3.6 de ambitie van de (voormalige) raad als onderlegger voor erfgoedbeleid In mei 2021 heeft een werksessie met de voormalige gemeenteraad plaatsgevonden, waarbij de voormalige raad een aantal stelling werd voorgelegd. De gehele gemeenteraad was van mening dat het ruimtelijke erfgoed een belangrijke (belevings)waarde heeft voor de maatschappij. Ook was meer dan 75 % van de raad van mening dat de erfgoedzorg van de Gemeente Gulpen-Wittem zich niet moet beperken tot alleen de wettelijke taken. Het gemeentebestuur is er van doordrongen dat het erfgoed van belang is voor de eigen identiteit, kwaliteit van de leefomgeving en de toeristische potenties van de gemeente. We concluderen dat er bestuurlijk een groot draagvlak en ambitie voor behoud en ontwikkeling van het cultuurhistorische erfgoed is. Het erfgoed van Gulpen-Wittem krijgt daarmee de aandacht die het verdient.

3.7 beleidsthema’s De combinatie van de drie basis bestanddelen, het aangegeven ambitieniveau en de visie van het gemeentebestuur, de ontwikkelingen en regelgeving op nationaal niveau en de lokale gegevenheden en karakteristiek van de gemeente vormen de basis voor het te formuleren beleid, dat in deze nota puntsgewijs verder is uitgewerkt. Er is er gekozen voor een drietal speerpunten c.q. thema’s. Het betreft: 1. (h)erkennen van erfgoed 2. verbeteren van de kwaliteit van en duurzaamheid van erfgoed 3. de beleving van erfgoed

26

(h)erkennen van erfgoed 4

27

Afb. 11. Helling met kalksteenrotsen, vrijwel onherkenbaar door de begroeiing (foto: Reinier Ellenkamp).

Afb. 12. De te beschermen aardkundige waarden

28

4. (h)erkennen van erfgoed 4.1 inleiding Alhoewel wij eveneens met bewustwording en draagvlakvergroting het behoud van het erfgoed willen bewerkstelligen, gaat deze paragraaf voornamelijk over de wijze van bescherming van erfgoed. Tot voor kort vond de bescherming van erfgoed met name plaats door aanwijzing; rijksmonumenten op basis van de Monumentenwet / Erfgoedwet en gemeentelijke monumenten op grond van een gemeentelijke verordening. Daarbij wordt opgemerkt dat het Rijk zich steeds verder terugtrekt en vooral kader stellend is. Er worden slechts nog sporadisch nieuwe rijksmonumenten aangewezen. Dit betekent dat de verantwoordelijkheid voor het aanwijzen van erfgoed vooral bij de gemeentelijke overheid is komen te liggen. De beleidsbrief “Modernisering van de Monumentenzorg” van enkele jaren geleden en de introductie van de nieuwe Omgevingswet die waarschijnlijk per 1 janurari 2024 in werking treedt, heeft verandering gebracht in de wijze van beschermen van cultureel erfgoed. De beleidsbrief “Modernisering van de Monumentenzorg” gaat uit van bescherming van erfgoed in bestemmingsplannen. In het kader van de nieuwe Omgevingswet, worden gemeenten verplicht om een omgevingsplan vast te stellen waarin de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed worden opgenomen.

De gemeente Gulpen-Wittem heeft bij het opstellen van het erfgoedbeleid besloten om hierop te anticiperen, door in 2016 opdracht te verstrekken voor een alles omvattende inventarisatie, selectie en voorlopige waardering van ruimtelijk erfgoed. De inventarisatie, selectie en voorlopige waardering moet worden omgezet in een definitieve waardenkaart en bescherming. De bescherming zal gaan plaatsvinden door in het omgevingsplan een vergunningstelsel op te nemen. Beschermen van erfgoed betekent overigens niet dat er niks meer mag veranderen aan een beschermd object. Als de cultuurhistorische of monumentale waarden van een pand of ander erfgoedelement worden gerespecteerd is het geen probleem om wijzigingen aan te brengen. Bij een vergunningsaanvraag wordt getoetst of deze waarden niet onevenredig worden aangetast. Als dat wel het geval is, vind een belangenafweging plaats, waarbij wordt gekeken of de (andere) belangen (van de eigenaar) dermate zwaarwegend zijn dat zij aantasting van de cultuurhistorische waarden rechtvaardigen. Ten aanzien van de bescherming van erfgoed wordt maatwerk verricht. Er wordt niet meer beschermd dan strikt noodzakelijk is voor het behoud van cultuurhistorische waarden. In de navolgende paragrafen is per categorie erfgoed de voorgestelde bescherming aangegeven.

4.2 aardkundige waarden Er heeft geen waardering plaatsgevonden van de aardkundige waarden. Belangrijke zaken kunnen echter uit de kaart worden gedistilleerd. Voor wat betreft de aardkundige waarden zijn met name de terreinvormen en het reliëf van belang. Bij terreinvormen moet worden gedacht aan het verloop van hoog gelegen plateaus, via steile, stenige hellingen, overgaand in hellingen met löss, via de hellingvoet naar de laag gelegen beekdalen. Voor bescherming komen in aanmerking: - De restanten van grindheuvels op de plateaus - De hellingen - De voet van de hellingen met dalwaaieruitspoelingen - De droogdalen - De holle wegen die zijn ontstaan door uitspoeling De betreffende gebieden zijn op de kaart in afbeelding 12 aangegeven. Daarnaast zijn op sommige plaatsen bijzondere geologische fenomenen binnen de gemeente aanwezig zoals bronnen en dolines (ook wel sinkholes).

29

Afb. 13.Dolines ontstaan door het wegspoelen van het onderliggende kalkgesteente. (foto Reinier Ellenkamp)

Afb. 14. Een archeologische opgraving in Slenaken in 2019 (foto RAAP)

30

De trechtervormige dolines (afbeelding 13) ontstaan door het wegspoelen van het onderliggende kalkgesteente. Ook deze locaties zullen een bescherming krijgen. In het omgevingsplan zullen verbodsbepalingen worden opgenomen voor het afgraven en ophogen van het de bodem c.q. het bestaande reliëf. In incidentele gevallen kan hier middels een aanlegvergunning van worden afgeweken.

4.3 archeologie Zoals eerder in paragraaf 3.5 reeds vermeld dateert het erfgoedbeleid van de gemeente Gulpen-Wittem uit 2007 en werd dit beleid in 2016 geüpdatet. Ook is een deel van dit beleid bij herziening van bestemmingplannen vertaald in beschermende regels, deze regels zijn echter deels verouderd. Daarnaast zijn er in enkele kernen geen archeologieregels opgenomen. Voor deze gebieden is in de Erfgoedverordening uit 2010 een vangnet opgenomen. In verband met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is herziening van de erfgoedverordening noodzakelijk. In deze nieuwe Erfgoedverordening zal eveneens een vangnet voor archeologie worden opgenomen. Zowel de vigerende bestemmingsplannen als de nieuwe vastgestelde Erfgoedverordening krijgen bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet een juridische status in het voorlopige omgevingsplan. De Omgevingswet bepaald dat gemeente binnen 6 jaar na inwerkingtreding van de wet een definitief omgevingsplan moeten vaststellen. Dit zal waarschijnlijk gefaseerd gaan gebeuren. Ondanks het vangnet in de Erfgoedverordening brengen de bestemmingsplannen - met uit 2007 daterende regels - risico’s met zich mee.

Indien op basis van deze regels geen onderzoek is vereist én er tijdens de uitvoering van bouwwerkzaamheden blijkt dat er toch archeologische relicten in de bodem zitten, loopt de gemeente de kans dat zij voor de kosten van een eventuele opgraving moet opdraaien. Om deze reden is het wenselijk om bij het opstellen van omgevingsplannen prioriteit te geven aan archeologie. Om het archeologische bodemarchief hierin goed te verankeren is het wenselijk om de uit 2015 daterende verwachtingsen beleidskaarten te actualiseren en eveneens het archeologiebeleid dat door de raad in december 2016 werd vastgesteld tegen het licht te houden en te herzien. De actualisatie van het archeologiebeleid moet duidelijkheid geven over de doelstellingen en uitgangspunten van beleid en de fysieke bescherming van archeologisch waarden. De archeologische “monumenten” en verwachtingen zullen in het omgevingsplan worden overgenomen. Voor archeologische “monumenten” wordt in het omgevingsplan een verbod opgenomen om verstoring tegen te gaan. Voor de verschillende archeologische verwachtingen zullen, afhankelijk van de omvang van de ingreep in de bodem, onderzoeksverplichtingen in het bestemmingsplan worden opgenomen. Afb. 15. De archeologische verwachtingskaart uit 2007-2016

31

Afb. 16. Het beekdal van Wijlre vanaf de hoger gelegen weg door het dorp (foto: Luuk Keunen)

Afb. 17. Een fraai zicht op het dal tussen Eperheide en Epen (foto: Luuk Keunen).

32

4.4 cultuurlandschap In de rapportage van RAAP is per landschappelijk deelgebied een waardering uitgesproken, waarmee inzichtelijk is geworden in welke deelgebieden veel en waar minder waarden aanwezig zijn. Meegenomen elementen vallen binnen de thema’s infrastructuur, waterstaat, opgaand groen, verkaveling, bestuur, economie en nijverheid, religie, oorlog en defensie, delfstoffenwinning, historische nederzettingslocaties, uitzichten en overige landschapselementen. Op de waardenkaart hebben verschillende gebieden een zeer hoge of hoge cultuurhistorische waarde gekregen. Dit zijn de gebieden die het meest gaaf bewaard zijn gebleven. In principe worden de verschillende landschapselementen in deze als waardevol en zeer waardevol allemaal afzonderlijk beschermd. Omdat we zoveel mogelijk maatwerk willen leveren en inwoners niet onnodig willen belasten met regels, is het over het algemeen niet noodzakelijk om voor de bovengenoemde gebieden in het omgevingsplan een integrale bescherming te regelen. Wel zullen voor de betreffende gebieden in het omgevingsplan regels worden opgenomen ten aanzien van het (historisch) grondgebruik (aanduiding / werkingsgebied “waarde - behoud cultuurlandschap”). Op basis hiervan zal het niet zondermeer toegestaan zijn om grasland om te zetten in akkerland en andersom.

Het spreekt voor zich dat dergelijke regels niet alleen vanuit cultuurhistorie wenselijk zijn, maar ook om bodemerosie en afspoeling van grond tegen te gaan. Ook het aanbrengen van nieuwe wegen, paden en verhardingen binnen de betreffende gebieden zal aan regels worden gebonden. Daarnaast zal het hoog gewaardeerde cultuurlandschap vooral een signalerende en inspirerende functie krijgen, die als zodanig in het omgevingsplan zal worden opgenomen. Op basis hiervan kunnen suggesties worden gedaan ter versterking van de beleving van dit waardevolle cultuurlandschap. In dat geval zal vanuit het omgevingsplan een doorverwijzing worden gemaakt naar een gebiedsbeschrijving met uitgangspunten voor behoud en ontwikkeling.

Afb. 18. De waardenkaart met cultuurlandscha p van RAAP

33

Afb. 19. Overzichtskaart met historisch groen- en landschapselementen

Afb. 20. Historische groen- en landschapselementen in de vorm van graften en beplanting

34

4.5 groen- en landschapselementen Op basis van de analyse in bijlage 4 blijkt dat de inventarisatie van groen- en landschapselementen niet geheel compleet is. De grotere groen- en landschapselementen zijn over het algemeen compleet op kaart aangegeven. Kleinere elementen zoals hagen rond weilanden zijn niet altijd aangegeven. Ook ontbreekt gedetailleerde informatie over waardevolle oude solitaire bomen en beplanting. Het zuidelijk deel van de gemeente is eerder geïnventariseerd door ecologisch adviesbureau Maes uit Utrecht. Hiervan is het boek Oude bossen, houwallen en heggen in het hoogste Zuid-Limburg. (Bert Maes e.a.) verschenen. Dit boek bevat onmisbare kennis over inheemse bomen en struiken en het cultuurhistorische gebruik hiervan. Het is wenselijk om het noordelijke deel van de gemeente eveneens te laten inventariseren door ecologisch adviesbureau Maes e.a. en beide inventarisaties op te nemen in de definitieve waardenkaart. Hierdoor wordt een compleet en gedetailleerd beeld verkregen van waardevolle groen- en landschapselementen ter bescherming in het toekomstige omgevingsplan. Hoewel deze paragraaf is aangeduid als “groen- en landschapselementen gaat het niet alleen om elementen in het landschap, maar ook gebieden, groepen en solitaire objecten. Al deze zaken krijgen in het omgevingsplan een bescherming.

Zo zullen oude bossen in het toekomstige omgevingsplan worden aangeduid als “historisch waardevol groen gebied”. Uitgangspunt is behoud van de vastgestelde cultuurhistorische kenmerken en waarden van de groene structuur en de bomen en struiken. Er wordt ingezet op zoveel mogelijk herstel en versterking van deze waardevolle gebieden. Als landschapselement worden onder andere aangemerkt houtwallen, bosstroken, begroeide graften en holle wegen en hoogstamboomgaarden en lanen. Zij krijgen in het omgevingsplan de aanduiding / het werkingsgebied “historisch waardevol groen element”. Hagen, solitaire bomen of struiken krijgen in het toekomstige omgevingsplan de aanduiding / het werkingsgebied “historisch waardevol groen object”. In principe is voor alle werkzaamheden aan groen- en landschapselementen alsmede aan waardevolle solitaire bomen, die het normale onderhoud te boven gaan, een vergunning nodig. Het betreft werkzaamheden als het vellen van bomen, struiken en hagen, alsmede het afgraven van graften. De afweging of werkzaamheden wel of niet toelaatbaar zijn zal bij de vergunningaanvraag moeten plaatsvinden. Het spreekt voor zich dat daarbij zeer waardevol gebieden, elementen en objecten met een hoge mate van gaafheid, authenticiteit en historische betekenis, voorzichtiger moet worden omgesprongen dan met jongere landschapselementen.

Uitgangspunt is behoud van de vastgestelde cultuurhistorische kenmerken en waarden van de groene structuur en de bomen en struiken. Vanuit de bescherming in het omgevingsplan zal daarvoor naar een beschrijving van de karakteristiek en waarden van het gebied worden doorverwezen, waaraan prioritaire aanbevelingen en specifieke randvoorwaarden zijn gegeven voor beheer en onderhoud. Deze zijn uiteraard afhankelijk van de specifieke kenmerken van het gebied. Eenzelfde methodiek zal ook gelden voor groenen landschapselementen en -objecten. Zo geldt voor de hoogstam fruitbomen o.a. het behoud van oude regionale variëteiten en voor oude heggen het op traditionele wijze blijven snoeien van deze groenelementen. Bij zeer waardevolle groenelementen zal, vanwege de cultuurhistorische en veelal ook ecologische waarden, de aanbeveling gedaan worden om - evenals bij gebouwen - voorafgaand aan het plannen en de uitvoering een quickscan-onderzoek te verrichten naar de waarden van het groen in relatie tot vitaliteit. Daarnaast geldt dat voor een goed beheer en onderhoud het zeker bij groen- en landschapselementen zaak is om de eigenaren bewust te maken van de bijzondere waarde van hun eigendom. Het herstel van landschapselementen kan mogelijk met verwijzingen naar geldende subsidieregelingen worden gestimuleerd.

Voor wat betreft de landschapsgebieden en landschapselementen die eigendom zijn van de gemeente heeft de gemeente een voorbeeldfunctie ten aanzien van goed beheer en versterken van de waarden.

35

Afb. 21. Overzichtskaart met de historische infrastructuur

Afb. 22 Overzichtskaart met de historische kernen, nederzettingen en beschermde gezichten

36

4.6 historische infrastructuur Hoewel de meeste elementen van de historische infrastructuur eigendom zijn van de gemeente en hogere overheden zijn ook overheden niet altijd op de hoogte van de historische waarden van wegen, paden, waterlopen, graften, holle wegen en andere veedriften. Dat geldt ook voor particuliere grondeigenaren. Voor de bescherming van de historische infrastructuur wordt in het omgevingsplan een aanlegvergunningstelsel opgenomen. Behoudens de cultuurhistorische waarden zullen in de tabel met waardevolle infrastructurele elementen ook aanbevelingen en randvoorwaarden voor behouden worden opgenomen, welke gezamenlijk het toetsingskader voor de vergunningsaanvraag vormen. Bij de meeste wegen is alleen het tracé behouden, terwijl bij sommige wegen ook de historische oppervlakte verharding en het profiel van de weg nog aanwezig is. Het spreekt voor zich dat hier sprake is van een hogere mate van gaafheid en herkenbaarheid, die we zo veel mogelijk willen behouden. Soms is het wenselijk om een verdwenen tracé (zonder reconstructie) opnieuw zichtbaar of herkenbaar te maken, zoals bijvoorbeeld de verdwenen trambaan. Ook kan het wenselijk zijn om bij herinrichting van bijvoorbeeld straten of driesen in een historische nederzetting, de herinrichting te inspireren op de historische situatie en daarop ook de materialen aan te passen.

Daardoor wordt de beleving van de historische nederzetting zowel voor inwoners als toeristen versterkt. Ten aanzien aanbevelingen en randvoorwaarden voor onderscheiden we: • het behoud van het historische tracé • het behoud van het historische (weg)profiel al dan niet met bermen en taluds • het behoud van de historische verharding • de aanbevelingen tot het terugbrengen van de historische situatie en/of materiaalgebruik.

4.7 historische nederzettingsstructuren en landgoederen In de uitgevoerde inventarisatie zijn de kernen van de gemeente Gulpen-Wittem onderverdeeld in stedenbouwkundige typen, met ieder hun eigen kenmerk. Er heeft nog geen selectie en waardering plaatsgevonden, dit moet nog gebeuren. De stedenbouwkundige inventarisatie vormt hiervoor wel een goede basis en kan tevens de inhoudelijke input leveren voor het toekomstig welstandsbeleid. Ook de in bijlage 2 (het verhaal van de gemeente) aangegeven ontwikkelingen van de verschillende kernen vormen een goede basis voor verdere selectie en waardering, die zal plaatsvinden bij implementatie van de erfgoedkaart in het omgevingsplan. De bescherming van historische nederzettingsstructuren en stedenbouwkundige ensembles is maatwerk. Per gebied wordt een beschrijving van de karakteristieken en waarden van het gebied opgesteld waaraan specifieke voorschriften voor het behoud en de versterking van de cultuurhistorische waarden van het gebied zullen worden opgenomen. Zowel de rijksbeschermde gezichten als de nog te selecteren waardevolle nederzettingsstructuren krijgen in het omgevingsplan de aanduiding / het werkingsgebied “waardevol gezicht of ensemble”. Ook is het mogelijk nog wenselijk om de geselecteerde zeer waardevolle nederzettingsstructuren aan te wijzen tot gemeentelijk dorpsgezicht.

Het voornaamste doel hiervan is de inwoners van de gebieden bewust te maken van de bijzondere waarden van de gebieden en het feit dat hier voorzichtig mee moet worden omgesprongen. De meest bijzondere onderdelen in het gebied zullen een afzonderlijke bescherming krijgen, zoals bijvoorbeeld de rijksmonumenten, de waardevolle gebouwen, waardevolle kleine gebouwde elementen (kruisen en kapellen), beeldbepalende bomen en groen, etc. Voor de overige onderdelen van het gezicht of ensemble worden voorschriften ontwikkeld die de onderlinge ruimtelijke historische samenhang, de belevingswaarde en het historische beeld beschermen en versterken.

37

Afb. 23. De nog goed herkenbare dries van Mechelen. Bij herinrichting van de omgeving is rekening gehouden met de karakteristiek en cultuurhistorische waarden van het gebied. (foto: Luuk Keunen)

Afb. 24. Pesaken 13 te Gulpen is voorbeeld van een in baksteen opgetrokken carrévormige hoeve die reeds op basis van het bestemmingsplan is beschermd als karakteristiek pand (foto: CeesJan Frank)

38

Daarbij gelden de onderstaande uitgangspunten: • de openbare ruimte krijgt bij herinrichting van het gebied een inrichting die is afgestemd op de cultuurhistorische karakteristiek van het gebied. • voor gebieden met de aanduiding / het werkingsgebied “waardevol gezicht of ensemble” geldt een verhoogd welstandniveau, waarbij wordt getoetst aan de karakteristiek van het gebied. • bij het slopen van gebouwen en bouwwerken wordt door middel van een aanvraag om omgevingsvergunning getoetst of de cultuurhistorische waarden hierdoor niet onevenredig worden aangetast. • bij nieuwbouw of verbouw van gebouwen en bouwwerken moet het nieuwbouwplan worden aangepast (goothoogte, dakrichting, geleding, materiaal en kleurgebruik) aan de historische karakteristiek van het gebied. Het grootste deel van de rijksbeschermde landgoederen en buitenplaatsen genieten reeds bescherming vanuit de Erfgoedwet. Waar nodig zullen in het omgevingsplan aanvullende regels en inspiratiekaders worden geboden voor het behoud en de versterking van de cultuurhistorische waarden van de landgoederen en buitenplaatsen.

4.8 gebouwen De beleidsbrief “Modernisering van de Monumentenzorg” van enige tijd geleden heeft verandering gebracht in de wijze van beschermen van cultureel erfgoed. De beleidsbrief “Modernisering van de Monumentenzorg” gaat uit van planologische bescherming van erfgoed, in het bestemmingplan en straks dus in het omgevingsplan. Mede gelet op deze ontwikkeling en de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 is het niet meer voor de hand liggend om erfgoed primair te beschermen op basis van een erfgoedverordening, maar indien mogelijk te kiezen voor een planologische bescherming. De gemeente Gulpen-Wittem heeft hiervoor al eerder gekozen door 488 waardevolle panden in het bestemmingsplan de aanduiding / het werkingsgebied “karakteristiek pand” te geven en deze panden als zodanig planologisch te beschermen. We willen deze lijn ook in het nieuwe omgevingsplan doorzetten. De gebouwen en bouwwerken zijn bij de selectie en waardering onderverdeeld in: • panden en objecten met hoge en zeer hoge waarden (monumentaal) • panden en objecten met positieve waarden (beeldbepalend) • panden en objecten met basiswaarden (beeldondersteunend) panden en objecten met hoge en zeer hoge waarden (monumentaal) De panden en objecten met hoge en zeer hoge waarden zijn in hoge mate gaaf en authentiek bewaard gebleven.

Ze hebben op lokaal niveau vergelijkbare kwaliteiten en waarden als rijksmonumenten en zijn in hun geheel beschermenswaardig. Daarbij gaat het niet alleen om het exterieur maar ook om nog aanwezige waardevolle interieuronderdelen. Bescherming van waardevolle interieurdelen is echter lastig. Voor de bescherming hiervan is het noodzakelijk om alle (327) panden te bezoeken en de interieurdelen te beschrijven. Buiten de hoeveelheid werk die dit met zich meebrengt, wordt dit vaak ook door de eigenaar als belastend ervaren, enerzijds vanwege privacy en anderzijds vanwege de bescherming van het interieur. Vaak gaan eigenaren ervan uit dat de bescherming het gevolg heeft dat er niks meer aan het pand mag worden gewijzigd, hetgeen met name ten aanzien van het interieur beklemmend wordt ervaren. Om deze reden willen we de bescherming van de panden beperken tot het exterieur. Bij interne verbouwing van het pand zullen we de eigenaar echter wel proberen te motiveren om de monumentale onderdelen van het interieur te behouden. panden en objecten met positieve waarden (beeldbepalend)

39

De panden en objecten met positieve waarden zijn in historische zin zowel ruimtelijkbepalend en beeldbepalend. Ze dragen in hoge mate bij aan de beleving van de historische nederzettingsstructuren en het

40

Afb. 25. Voorbeeld van maatwerk beschrijving en bescherming van een karakteristiek pand.

41

cultuurhistorisch waardevolle landschap. Het zijn panden en objecten met een mindere mate van gaafheid en authenticiteit dan de panden en objecten met (zeer) hoge waarden. Vaak zijn de oorspronkelijke details verloren gegaan doordat ramen bijvoorbeeld vervangen zijn of de indeling is gewijzigd. De historische verschijningvorm, architectuur, gevelindeling en gevelornamenten zijn over het algemeen wel gaaf bewaard gebleven en als zodanig in cultuurhistorische zin van belang. Voor deze categorie geldt het uitgangspunt dat behoud, herstel en versterking van het ruimtelijk historisch gevelbeeld en/of hoofdvormen is gewenst. In de aan deze kwalificatie te koppelen regelgeving kan een uitgangspunt zijn dat alleen de buitenkant van het gebouw is beschermd en dat een vergunning aangevraagd moet worden bij sloop. Dit geldt zowel voor het hele gebouw, als voor onderdelen. Het uitgangspunt is om het gebouw, of onderdelen daarvan, te behouden. Voor wat betreft verbouw, aanbouw, schilderen of wijzigen van een karakteristiek gebouw kunnen in principe de regels gelden die voor andere gebouwen ook gelden. panden en objecten met basiswaarden (beeldondersteunend) De panden met basiswaarden, zijn met name beeld of ruimtelijk ondersteunend.

Deze gebouwen kunnen met name van belang zijn in combinatie met de cultuurhistorische, waardevolle omgeving in de oude, historische kernen en het waardevolle cultuurlandschap. Ze zijn dus ondersteunend aan een historisch ensemble. Voor deze categorie geldt dan het behoud van de bestaande bouwmassa, de goothoogte, dakvorm en -richting. Ook de kleur en het materiaalgebruik van de gevels en daken kunnen daarbij van belang zijn. bouwhistorische verwachting en te verwachten monumentale waarden in het interieur Naast waardering van de bouwwerken is, waar relevant, ook een bouwhistorische verwachting aan panden en objecten toegekend. Dat zijn gebouwen waarvan op grond van historisch kaartmateriaal en de uiterlijke kenmerken kan worden aangenomen dat in het pand mogelijk een oude kern bevat waarin bijvoorbeeld oude kelders, schouwen of constructieonderdelen, zoals balklagen of oude kapconstructies nog aanwezig zijn. Ook bij jongere panden kunnen nog waardevolle interieurelementen aanwezig zijn. Het gaat dan om schoorsteenmantels, tegelvloeren, plafondornamenten, trappartijen etc. Dit geldt met name voor de panden en objecten die het meest gaaf bewaard zijn gebleven en de classificatie hoge en zeer hoge waarden hebben.