Zienswijze AJSPH op Economische Agenda DEF.pdf

Preventie als motor van brede welvaart. Zienswijze naar aanleiding van het concept uitvoeringsplan Economische Agenda 2026-2028 Aletta Jacobs School of Public Health, April 2026

Oproep De aard en omvang van het programma Nij Begun bieden unieke kansen om Groningen te transformeren van een achterstandsgebied tot een bruisende, welvarende regio. Preventie van (mentale) gezondheidsproblemen speelt een essentiële rol om de neerwaartse spiraal in het Noorden om te buigen tot de opwaartse beweging. Naar ons oordeel is er in het huidige concept-uitvoeringsplan nog onvoldoende aandacht voor een dergelijke verbindende visie, en wordt de potentie van een expliciete verbinding tussen “sociaal en economisch” suboptimaal erkend en gewaardeerd. Wij pleiten daarom specifiek voor een verbindend preventieprogramma dat bijdraagt aan de doelen van zowel de Economische als Sociale Agenda. En dat ook uit beide gevoed kan worden. En doen hiervoor enkele concrete voorstellen.

Toelichting Economische bedrijvigheid bevordert de arbeidskansen en (mentale) gezondheid van burgers maar het omgekeerde geldt ook: gezonde burgers zijn productieve burgers en vormen als zodanig economisch kapitaal. De unieke opgave en kans van Nij Begun is om economische ontwikkeling expliciet te verbinden met sociale vooruitgang. Juist nu hebben we de kans om onze regio nationaal en internationaal te positioneren als voorbeeld van integraal beleid, waarin economische groei hand in hand gaat met brede welvaart. Door in te zetten op brede welvaart naast economische impulsen zullen niet vooral enkele high-tech sectoren, maar alle bedrijvigheid in de regio profiteren van de maatregelen. Eerdere ervaringen laten zien dat economische investeringen op zichzelf onvoldoende zijn om regionale veerkracht te versterken. In Eindhoven heeft economische groei weliswaar bijgedragen aan nationale welvaart en internationale concurrentiekracht, maar minder aan sociale samenhang en leefkwaliteit in stad en regio. Ook in Limburg bleken grote institutionele ingrepen na de mijnsluiting onvoldoende om structurele achterstanden weg te nemen. De sociale en economische schade die de bevolking hierbij heeft opgelopen is nog steeds niet hersteld. Bovendien heeft de gekozen aanpak zowel in Eindhoven als de mijnstreek een langdurige en ernstige vertrouwensbreuk opgeleverd.

Voor Groningen is het daarom cruciaal om economische stimulering niet geïsoleerd te benaderen, maar vanaf het begin te koppelen aan sociale ontwikkeling, duurzaamheid en gezondheid. Een strategie die uitsluitend uitgaat van indirecte doorwerking van groei (trickle down) kent aantoonbare beperkingen. De doelstellingen van Nij Begun zijn gebaat bij een circulaire economie (economische opbrengsten laten terugvloeien in de regio), brede welvaart en ‘health in all policies’. Met een langetermijnperspectief van 30 jaar bouwen we, in nauwe samenwerking met en voor de inwoners zelf, aan duurzame economische kracht én maatschappelijk vertrouwen.

Deze integrale benadering vergroot niet alleen het draagvlak, maar verkleint ook toenemende ongelijkheid en daardoor verder afnemend vertrouwen — en biedt daarmee bestuurlijke en maatschappelijke stabiliteit op de lange termijn.

Kansen voor de economische agenda De omvang en looptijd van het Nij Begun programma bieden de mogelijkheid om met veranderingen op systeemniveau (omdenken) een substantiëlere verbetering of zelfs kentering te realiseren, meer dan ooit met individuele kleinere projecten mogelijk zou zijn. Hieronder staan enkele (preliminaire) denklijnen om binnen het preventie-ecosysteem verder uit te werken. Kenmerkend voor deze lijnen is dat ze (indirect) bijdragen aan preventiedoelen én aan economische bedrijvigheid, en dat de economische bedrijvigheid voor de regio wordt behouden als motor van brede welvaart en (mentale) gezondheid. ●​

Bedrijfsmodellen waarin economische, sociale, maatschappelijke en soms ook omgevingsgerichte waarden worden gecreëerd en meerdere doelen centraal staan. Denk

hierbij aan vele vormen van sociaal ondernemerschap en meer collaboratieve bedrijfsmodellen.1 De betrokkenheid en/of zeggenschap van de inwoners van de regio) zijn in deze modellen essentiële factoren om brede welvaart te bevorderen. De benadering "bewoners als aandeelhouders" is een krachtig middel om lokale betrokkenheid en economische zelfstandigheid te bevorderen. Bovendien bevordert zo’n model direct het menselijk contact en de sociale cohesie, waarvan is aangetoond dat het de (mentale) gezondheid al op korte termijn verbetert. ●​

Investeringsprogramma’s die bijdragen aan betere leefstijl van werknemers, zijn goed

voor de brede welvaart van een regio. Het vergroot de economische groei door productievere werknemers en lagere ziektekosten en het is aantrekkelijk voor werkgevers om met gezonde en gemotiveerde werknemers te werken (bevordert weerbaarheid en innovatie). Ook de sociale gezondheid neemt toe, en dit reikt over de grenzen van de werkgeversorganisatie: werknemers met een gezonde leefstijl ervaren minder stress en de kans op burn-out, en zijn actiever in gemeenschappen. Het Trimbos instituut geeft hier ook een duidelijke boodschap: “Investeren in preventie loont!”.2 Tal van initiatieven laten zien hoe bedrijven, overheden en gemeenschappen samen kunnen werken om gezondheid, economie en sociale cohesie te versterken: vitaliteits- en mobiliteitsprogramma’s, alternatieven voor hoe om te gaan met verlofdagen, mantelzorg en werktijden, en projecten die organisatie en buurt/omgeving verbinden. ●​

Programma’s die lokaal en regionaal inkoopbeleid stimuleren, waarbij gemeenten en

andere organisaties zoveel mogelijk inkopen bij lokale bedrijven. Dit zorgt ervoor dat geld dat in de wijk wordt verdiend ook in de wijk blijft en bijdraagt aan lokale werkgelegenheid en welvaart. Ook voor deze aanpak geldt dat reeds op korte termijn meetbare

1

Een analyse van 437 Nederlandse sociale ondernemingen laat zien dat deze in te delen zijn in 7 specifieke ondernemingsmodellen, met verschillende waarde-proposities, verhouding klant-begunstigden, en sociale doelen (Zhang et al., 2024). Het onderzoek toont ook diverse innovatie mogelijkheden op dit gebied. 2 https://www.trimbos.nl/actueel/blogs/investeren-in-preventie-loont/

verbetering van indicatoren van (mentale) gezondheid zijn aangetoond. Richtinggevend

voorbeeld: het Community Wealth Building programma in Preston (VK).

3

●​ Stel gezondheidseffectrapportages voorwaardelijk voor investeringen vanuit de Economische Agenda. Het uitvoeren van een ex-ante gezondheidseffectrapportage (GER) – in de internationale literatuur een Health Impact Assessment (HIA) genoemd – wordt vaak gezien als een "extra vinkje" voor beleidsmakers. Maar als je door een economische bril kijkt, is het eigenlijk een slimme risicoanalyse en investeringstabel in één. In plaats van gezondheid alleen te zien als een kostenpost (zorguitgaven), helpt een GER/HIA om gezondheid te zien als human capital. De voordelen van een GER/HIA zijn talrijk: ○​ inzicht in (financiële) gevolgen voor arbeidsproductiviteit; ○​ besparingspotentieel publieke middelen (Wmo, Jeugdzorg, etc); ○​ effecten op gezondheidsverschillen; ○​ bijdrage aan vestigingsklimaat Onder de streep zorgt een ex-ante rapportage ervoor dat gezondheid geen "bijproduct" is van economisch beleid, maar een motor. Het vertaalt abstract welzijn naar concrete economische waarde. Er zijn verschillende plekken in de wereld waar HIA’s al zijn opgenomen in wet- en regelgeving.4 ​​

Deze zienswijze wordt gesteund door: Erik Buskens, directeur Aletta Jacobs School of Public Health Annemarie Hannink, lid bestuur Gezond Groningen en lid CvB Hanze Jan Grobbe, Oprichter Releafe Peter Wind, Oprichter Alexander Impact Wetenschappers Mike van Holsteijn, Oprichter Healthcoin Engbert Breuker, Directeur Vakland/gebiedscoöperatie het Hogeland

3

Zie: https://www.preston.gov.uk/communitywealthbuilding In de VS loopt San Francisco voorop door de koppeling tussen volksgezondheid, huisvesting en economie heel expliciet te maken. Quebec (Canada) is een uniek voorbeeld omdat zij HIA's op ministerieel niveau hebben verplicht. In Thailand staat sinds 2007 het recht op een HIA in de grondwet, burgers kunnen daar zelf een HIA aanvragen. 4