Bijlage bij nr. 13 Windturbines en Slaap presentatie Sylvia van Manen sept 2020.pdf

Windturbines en slaap - de klap van de molen

Sylvia van Manen, huisarts 10 september 2020

5 deelonderwerpen: • Nederlandse ‘normen en waarden’ • Het belang van een goede nachtrust • Effect van -wisselend- laagfrequent geluid op de slaap • Ervaringen uit de praktijk • Aanbevelingen

Oostbijlmermolen, ongeveer 1920

1. Nederlandse ‘normen en waarden’ Vóór 2011 toetsing aan de ‘Handreiking Industrielawaai’, die uitgaat van het omgevingsgeluid: - Stille landelijke gebieden (30, 35 en 40 dB voor resp. de nacht, avond en dag) tot - een industrieterrein (resp. 40, 45 en 50 dB). Dit zijn grenswaarden die niet overschreden mogen worden. Gevolg: nagenoeg geen windenergie in Nederland mogelijk. Vanaf 2011: er wordt gemiddeld over de dag (Lden) daarnaast gemiddeld over het hele jaar; De fabrikant levert de gegevens over de geluidsbelasting aan; geen onafhankelijke metingen; Uitgangspunt was: voor omwonenden blijft de situatie gelijk! Gevolg: zelfs een duidelijke overschrijding leidt niet tot de conclusie dat de norm wordt overschreden.

Nederlandse normen in Europees perspectief

Toelaatbare afstand Nederland Vlaanderen Wallonië Duitsland Denemarken Polen

Solitaire turbine 200 m 300 m 425 m 400 m 325 m

Windparken > 5 turbines 400 m 875 m 800 m > 900 m (Beieren 10 x tiphoogte) 1050 m + 20 dB LF binnen woning 10 x de tiphoogte

Oude norm industriegebied

Oude norm landelijk gebied

Frits van den Berg

Conclusies na 9 maanden meten: - 94 % van de metingen boven norm van vóór 2011 - Onder de oude regels had hier geen park kunnen staan, nu voldoet het aan de regels

Notulen OAG 21 november 2019:

Laag Frequent geluid buiten

niveauverschil binnen-

Metingen in 26 verschillende kamers in Deense woningen in dorpen en het buitengebied. Bij de lage frequenties kan het niveau binnen zelfs hoger zijn dan buiten.

Referentie: J. Jacobsen, Low frequency Noise Conference 2012 Danish regulation of low frequency noise from wind turbines Sheets uit een presentatie van E. Koppen, Arcadis.

Metingen binnenshuis;; 4 turbines van 200 meter tiphoogte op 450 meter afstand

Slaap belangrijk voor functioneren 2. Het belang van een goede nachtrust overdag a le r t he id

om ga a n m e t st r e ss

voldoe nde sla a p

conce nt r a t ie

Slaap belangrijk voor gezondheid

ge he uge n

m inde r k a ns op ca r diova scula ir e pr oble m e n

ve r st e r k ing im m u unsyst e e m

voldoe nde sla a p

psychia t r ische pr oble m e n : de pr e ssie

Winni Hofman, UvA

m inde r k a ns op ove r ge w icht

Een ongestoorde slaap is essentieel voor lichamelijke en psychische gezondheid ■ Vooral kinderen hebben ongestoorde slaap nodig voor hun ontwikkeling en leervermogen ■ Zwangeren ■ Ouderen zijn gevoeliger voor laagfrequent geluid

3. Effect van laagfrequent geluid op de slaap resultaten van wetenschappelijk onderzoek

■

fMRI’s: reactie in de amygdala op LFG (beneden de 20 Hz) meetbaar beneden de gehoorgrens; de amygdala (amandelkern) is betrokken bij angst, stemming en het geheugen. Altered cortical and subcortical connectivity due to infrasound administered near the hearing threshold; Evidence from fMRI. Markus Weichenberger

■

Micro-arousals: bij wisselingen in windsterkte hartslag en bloeddruk ↑ zonder wakker worden;

■

Hogere cortisolspiegels (stresshormoon) na nachtelijke blootstelling aan LFG in laboratoriumsetting; klachten deelnemers van vermoeidheid, slechte slaap en concentratieproblemen;

■

Cape Bridgewater (Australië, 2015). Onderzoek van ‘sensaties’ anders dan geluid: hoofdpijn, drukgevoel in het hoofd, oren of borst, hartritmeversnelling, pulsaties in het hoofd, vermoeidheid, gevoel van zwaarte. Sterke relatie met verandering van de draaisnelheid. Ook: ‘s nachts wakker worden met angstgevoel/ snelle hartslag;

Gevolgen van slaapproblemen door lawaai ■

Verhoging van de bloeddruk en hartslag

■

Verhoogd risico op hart- en vaatziekten

■

Verhoogd cortisolniveau, het stresshormoon

■

Slechtere concentratie, slechtere geheugenfunctie

■

Psychische problemen; depressie, angstgevoel

■

Verminderde afweer

■

Veranderingen stofwisseling > obesitas

■

Verhoogd risico op suikerziekte

>>WHO benoemt lawaai tot een van de meest belangrijke gezondheidsproblemen (2018) en roept op om de normen naar beneden bij te stellen

Big Datastudie in Denemarken, (data van 1981 tot 2013)

Uitkomst: Aanwijzingen voor een verhoogd risico op hart- en vaatziekten bij hoger niveau LFG binnen de woning in de 4 dagen voor opname in het ziekenhuis Short-term nighttime wind turbine noise and cardiovascular events; A nationwide case-crossover study from Denmark. Poulsen et al. 2018

http://docs.wind-watch.org/wind-turbine-noise-cardiovascularevents.pdf

Waar moeten omwonenden rekening mee houden? Geluid is hoorbaar vanaf een toonhoogte van 50 Hz. Hieronder noemen we infrasoon; Het lichaam vangt het op in het binnenoor, waar ook het evenwichtsorgaan zit; Na langduriger blootstelling kan het lichaam in de war raken, een soort zeeziekte: het evenwichtsorgaan denkt dat je beweegt, je ogen en gevoel niet; Hierdoor kun je misselijk en duizelig worden, of gedesoriënteerd raken, darmklachten krijgen; hoofdpijn krijgen. Bij heel lange blootstelling kun je zwaardere klachten krijgen, samenhangend met je limbisch systeem, dat achter het evenwichtsorgaan zit. Dit deel van de hersenen regelt emoties en spanningen, evenals het geheugen. Hierdoor wordt je psychisch welbevinden aangetast, je kunt er nerveus, angstig of depressief van raken.

Kans op verstoring van de slaap is hoger bij: Ouderen hogere turbines

verhuizingen vanwege windturbines hoe groot is dit probleem?

Antwoord voor Nederland: onbekend, dit wordt niet bijgehouden/ onderzocht

4.

De praktijk: Waard

Windpark Spui in de Hoekse

5 windturbines van 198 meter tiphoogte

■ 6 van de 12 bewoners aan de dijk binnen het jaar verhuisd; ■ Grondeigenaar binnen het jaar de woning gesloopt om met extra ‘corridor’ te herbouwen; ■ Geen planschade, geen financiering isolatie geregeld voor omwonenden; ■ 53 miljoen naar Japanse investeerder, 3 miljoen voor de grondeigenaar.

Getuigenissen omwonenden: ■ ‘s nachts kunnen de ramen niet meer open ■ Dreunen op het huis waardoor de slaap niet kunnen vatten ■ Misselijkheid ■ Hoofdpijn ■ Hoesten ■ Door slaaptekort niet goed kunnen werken; ziek thuis ■ Overdag niet buiten kunnen zitten ■ Hete zomer 2019: onder een natte handdoek op de keukenvloer proberen te slapen ■ Weer moeten gebruiken van luchtwegmedicatie (na verhuizing medicatie binnen 3 weken weer kunnen afbouwen) ■ Ander gedrag van huisdieren ■ Mollen uit de omgeving verdwenen https://hoekschewaard.raadsinformatie.nl/vergadering/696760/Besl uitvormende%20raad%2003-03-2020

Overwegingen om mee te nemen: Tav windturbines: ■ Ga mét de gemeenteraadsleden ervaren hoe het is bij Windpark Spui; Laat je rondleiden. ■ Doorbreek de afhankelijkheid van de producent en laat zelf metingen doen aan gevels: een jaar lang dagelijkse momenten iedere paar uur – relateer deze aan windsterkte en –richting; Niet rekenen, maar meten! ■ Meet laagfrequent geluid in de slaapkamer (advies: < 20 dB); ■ Voor grondeigenaren: weeg je eigen nachtrust mee (herbouw woning?) en de sociale verhoudingen in je dorp;

Tav alternatieven: ■ Isoleren van woningen; niet sexy, maar zeer effectief ■ bewustzijn van energieverspilling; ■ Geen dak zonder zonnepanelen > in bestemmingsplan opnemen; ■ Lokale voedselproductie; maak een businessmodel > werkgelegenheid & uitsparen energie; ■ Langere termijn keuze: kleinschalige kernenergie.

Dank voor jullie aandacht

Bronnen ■

https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0008/383921/noise-guidelines-eng.pdf

■

https://www.omgevingsraadschiphol.nl/wp-content/uploads/2017/07/ORSkennisbijeenkomst-geluid-en-gezondheid-slaapverstoring-3jul2017.pdf

■

Altered cortical and subcortical connectivity due to infrasound administered near the hearing threshold. Evidence from fMRI. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5389622/pdf/pone.0174420.pdf

■

https://www.rug.nl/research/portal/files/58572496/The_Beat_is_Getting_Stronger.pdf

■

https://www.researchgate.net/publication/340072851_Recent_Advances_in_Wind_Turbine_N oise_Research

■

http://docs.wind-watch.org/Carlile-LF-IS-effects.pdf

■

https://www.scirp.org/pdf/oalibj_2020062412455817.pdf

■

https://docs.wind-watch.org/Krogh-preliminary-results-2020.pdf

■

Google drive met artikelen: https://drive.google.com/drive/folders/1BPVdpRMDYqyD1Rm_gTsTXmRABtKUiODO

reactie van de cel op verticale krachten

Ingber Lab, Harvard University

Verdikte wand van arterie van een rat.

Verdikte wand van het hartzakje bij een patiënt na LFG.

Deze groei van collageen vezels wordt niet veroorzaakt door hoorbaar geluid alleen.

Infrasound Propagation 2.5 Hz 1/3 Octave Band Noise Level Attenuation versus Wind Speed (Day, Modified Distances) 100 95 90

Leq dB

85

5 7 9

80

11

13

75

15 6dB/doubling

70 65 60

100

1000

Distance (m)

10000

Voor laagfrequent geluid geldt dit niet; ook over langere afstand blijft het niveau hoog Bron: Relationship of wind farm noise to health; Sensing but not hearing. Steven Cooper 2015