Bijlage 1 Ontwerp gebiedsgericht Omgevingsprogramma Niemeyer - kopie

IMPRESSIE NIEMEYER TERREIN, BEELD DOOR ABSENT MATTER, ONTWERP DOOR STUDIONINEDOTS EN FELIXX

26

Ontwikkelkader Niemeyer

Onze werkwijze is gebouwd op samenwerking en oog voor detail. We werken pragmatisch en slagvaardig. Overleg, korte lijnen en laagdrempelig contact vinden we belangrijk, omdat we geloven dat je samen tot het beste resultaat komt. In de Niemeyerfabriek komen alle aspecten van onze manier van werken bij elkaar: samen maken we iets nieuws dat tegelijkertijd recht doet aan het verleden. We zijn trots op onze intensieve samenwerking met lokale partijen in de stad, met Campus Groningen en de gemeente Groningen voorop. Samen creëren we een nieuwe en vernieuwende campus die binnenkort de verbinding met de stad en het station zal versterken. Campus Groningen en het Masterplan Campussen Campus Groningen Management is al vanaf het begin nauw betrokken bij de ontwikkeling van Niemeyer als campuslocatie. Zij zijn de aanjager van innovatie en kennisontwikkeling. Vanuit die rol leveren ze een essentiële bijdrage aan de visievorming en toekomstige invulling van het Niemeyerterrein. Deze langdurige betrokkenheid brengt het project veel verder dan een fysieke herontwikkeling. De verbinding met hun brede kennis- en innovatienetwerk transformeert Niemeyer tot een dynamische plek waar ruimte is voor talent, ondernemerschap en nieuwe vormen van samenwerking. Het wordt een campus in de volle betekenis van het woord: een ontmoetingsplek waar ideeën samenkomen en waar gewerkt wordt

Over Niemeyer

aan oplossingen voor de uitdagingen van morgen. Een concept met directe waarde voor de stad. Niemeyer is één van de acht locaties die zijn aangewezen binnen het ontwikkelde “Masterplan Campussen”, dat in de uitvoering ‘Campus Coalitie’ heet. Deze Campus Coalitie speelt een sleutelrol in het versterken van Groningen als toonaangevende kennisen innovatieregio en is als één van de eerste projecten ondersteund door de economische agenda van Nij Begun. De ontwikkeling van thematische campussen, zoals Zernike Campus, Healthy Ageing Campus, Makeport Mercurius en Niemeyer, verbindt onderwijs, onderzoek en ondernemerschap structureel met elkaar. Dat versterkt Groningen als toonaangevende kennis- en innovatieregio en creëert een aan-trekkelijk vestigingsklimaat voor talent, bedrijven en kennisinstellingen. Het bevordert bovendien de samenwerking rond grote maatschappelijke opgaven zoals digitalisering, de energie­ transitie en gezondheid. De plannen voor Niemeyer sluiten naadloos aan op de Groningse ambities voor campusontwikkeling. Daarnaast levert deze Campus Coalitie een belangrijke bijdrage aan de ruimtelijke en economische ontwikkeling van de stad én de regio. Door het clusteren van functies, het versterken van infrastructuur het stimuleren van innovatieve eco-

27

systemen ontstaan nieuwe kansen voor werkgelegenheid, bedrijvigheid en duurzame groei. Zo draagt Niemeyer niet aleen bij aan de versterking van de kenniseconomie, maar ook aan de leefbaarheid en toekomstbestendigheid van Groningen. Gemeente Groningen De gemeente Groningen speelt een actieve en strategische rol in de herontwikkeling van Niemeyer. In 2022 legde zij het Wet Voorkeursrecht Gemeenten op het terrein. Bij het vestigen van Wet Voorkeursrecht Gemeenten heeft de gemeente Groningen aangegeven welke bestemmings­ wijziging zij voor ogen heeft voor het fabriekscomplex. Samen met ontwikkelaar MWPO en Campus Groningen heeft de gemeente samengewerkt om invulling te geven aan deze gewenste bestemmingswijziging. Dit heeft geresulteerd in het Vestigings­ kader in 2024 en het Ontwikkelkader in 2025. Daarnaast is gezamenlijk opgetrokken in het participatieproces met de omgeving.

Realisatie, fasering en ontwikkelstrategie De verbouwing en transformatie zal gefaseerd plaatsvinden. Het project begint met het zuidelijke bouwdeel; de oude fabriek. Hier komen ondermeer de Shared facilities: de plek voor start-ups, kennisinstellingen en gedeelde faciliteiten. Daarover meer in onderdeel ‘Governance’ en in de bijlage ‘Shared Facilities’. Het noordelijke bouwdeel, de nieuwe fabriek, komt daarna aan bod. De planning is afhankelijk van de concrete marktvraag van de ondernemers die zich in Niemeyer willen vestigen. MWPO heeft een lange termijnfocus en wil meerdere jaren betrokken blijven bij Niemeyer. Na de transformatie van de fabriek en realisatie van de nieuwbouw dragen wij zorg voor de exploitatie en het verhuur van het vastgoed. Zo houden we grip op de kwaliteit en zorgen we dat het concept en de ambities van Niemeyer behouden blijven. Dit alles uiterraard in samenwerking met Campus Groningen, de gemeente Groningen en andere partners. ■

Eind 2024 heeft de gemeente een deel van het fabriekscomplex aangekocht. Hiermee is de gemeente mede-eigenaar geworden van de Niemeyerfabriek. Dit betekent dat ook als “goede buren” MWPO, Campus Groningen en de gemeente afspraken maken over de invulling en het in stand houden van het Niemeyer complex. Ook zal de gemeente eigenaar worden van het Spoorpark. Hiermee kan de gemeente de verbindende schakel realiseren tussen het Hoofdstation en de nieuwe wijk De Suikerzijde.

28

IMPRESSIE INTERIEUR NIEMEYERFABRIEK, BEELD DOOR SURREND3R, ONTWERP DOOR STUDIONINEDOTS

Ontwikkelkader Niemeyer

Hoofdstuktitel Subtitel

29

De geschiedenis leeft verder

Dit industrieel erfgoed is vruchtbare grond, maar ook onderdeel van 200 jaar stadsgeschiedenis. Daarom behouden we het historische karakter van het terrein. We voegen ‘slechts’ toe wat bedrijven, stadgenoten en bezoekers vandaag en morgen nodig hebben.

Hoe het begon De geschiedenis van Niemeyer begint zo'n 200 jaar geleden. In 1904 opent de fabriek aan de Paterswoldseweg en begint de handel in 'koloniale waren', zoals koffie, thee, suiker en vooral tabak. Decennia lang is het bedrijf succesvol en levert het een belangrijke bijdrage aan de Groningse economie.

Biografie

Maar op 1 maart 2023 komt het succesverhaal tot een einde. Dan stopt de tabaksproductie in Groningen en de fabriek sluit haar deuren. De gebouwen krijgen geen monumentale status maar de gemeente geeft ze wel het predikaat ‘Karakteristiek’.

Analyse

Kernwaarden

Programma

Inpassing

Maar daarmee is de prominente rol van de fabriek niet uitgespeeld. Verre van. Het terrein biedt ontzettend veel kansen voor de Groningen en de toekomst van onze stad. Om die te verzilveren ligt er een voor tot transformatie en nieuwbouw.

Restauratievisie

Ontwerp

32

Transformatievisie Bij het opstellen van het vestigingskader besloten we later in de gaan op de erfgoedwaarde, de historie en de restauratie van het complex. Die komen aan bod in de transformatievisie die is opgesteld na een historische verkenning. Hierin geven we een beknopte beschrijving en een analyse. Bovendien behandelen we de biografie, de waardestelling en de Ontwikkelkader Niemeyer

kernwaarden. Daarmee ligt er nu een gedegen basis voor het ontwerp van het fabrieksensemble. Restauratievisie De restauratievisie brengt de raakvlakken in beeld tussen het complex, de omgeving, het huidige en toekomstige gebruik, de historische waarde en de technische staat. Deze waarden kunnen met elkaar op gespannen voet staan

De geschiedenis leeft verder

en de visie laat zien welke keuzes we moeten maken. De visie zet uiteen hoe we toekomstige functies optimaal kunnen inpassen in het complex. Hierbij kijken we scherp naar de verhoudingen tussen de aanpassingen en het complex. De historische waarde van van het complex moet behouden blijven terwijl de aanpassingen – dankzij hun ontwerpkwaliteit – betekenis en waarde voor de toekomst moeten toevoegen.

33

Open na 200 jaar. Een verborgen stadsterrein van 40.000 m² industrieel erfgoed, nu een plek voor iedereen.

34

Ontwikkelkader Niemeyer

Hoofdstuktitel Subtitel

35

Voor de bouw van de tabaksfabriek KAART ROND 1880, BRON: TOPOTIJDREIS

De Niemeyer biografie

■  EPISODE 1 1850–1905

HET WAPEN VAN ROTTERDAM, DE WINKEL VAN DE VADER VAN THEODORUS NIEMEIJER

Op 27 juni 1848 liet Theodorus Niemeijer in de Provinciale Groninger Courant bekendmaken dat hij het bedrijf van zijn vader, een grossierderij in koloniale waren, zou voortzetten. Hij richtte ook een tabaksfabriek op aan de Nieuwe Ebbingestraat 33. Niemeijer begon met de productie van rook- en pruimtabak en voegde daar al snel shag aan toe. In 1903 werd het bedrijf een N.V. en stapte Theorodorus’ oudste zoon in de zaak. Zijn broers Willem en Albert volgden later.

36

Ontwikkelkader Niemeyer

Hoofdstuktitel Subtitel

Tot ongeveer 1850 kochten mensen hun tabak bij kruidenierswinkels. Die sneden de ruwe tabak zelf, lieten het drogen op verwarmde platen en vervolgens weer afkoelen.

37

Bouw en snelle uitbreiding fabriek

In de jaren 30 hielden veel tabaksfabrieken het voor gezien. Niemeyer bleef als enige over. Tijdens de Tweede Wereldoorlog lag de handel in tabak grotendeels stil. Niemeijer overleefde door de productie van surrogaatkoffie en theesurrogaat onder de naam Savora. Theodorus werd gedwongen om voor de bezetter werken, wat hem veel kritiek opleverde. 19401945 was voor hem een uiterst pijnlijke periode. Oudste zoon Willem werd in 1932 de directeur van de koffie- en theefabriek en adjunct-directeur van de tabaksfabriek. Hij zou Theodorus opvolgen, maar was ook actief in het verzet. In november 1944 pakten de Duitsers hem op en op 16 februari 1945 stierf hij in kamp Neuengamme.

KAART ROND 1935, BRON: TOPOTIJDREIS

BRON: OORLOGSBRONNEN.NL/ TIJDLIJN/WILLEM-AUGUST-THEODORUSNIEMEIJER/02/109781

■  EPISODE 2 1904–1940

■  EPISODE 3 1940–1960

Tussen 1905 en 1929 produceert Niemeijer tabak in het pand aan de Emmasingel. Toen dat te klein werd, kreeg het een nieuwe rol: koffie- en theefabriek. Er kwam een nieuw fabrieksgebouw bij aan de Paterswoldeweg, die toen nog Hoorns(ch)dijk heette. Dat was een prominente plek langs het spoor, aan de rand van de stad. Vanaf 1909 maakte

DE FABRIEK IN 1950, BRON: GRONINGER ARCHIEVEN

Niemeyer als één van de eersten ook sigaretten. In de 20e eeuw bleef het bedrijf groeien en nam het meerdere Groningse tabaksfabrikanten over, zoals F. Lieftinck in 1932. Niemeyer bleeft al die tijd in handen van opeenvolgende generaties en schoonzonen.

KAART ROND 1908, BRON: TOPOTIJDREIS

38

Tijdens en na de oorlog Ontwikkelkader Niemeyer

Hoofdstuktitel Subtitel

Niemeyer herpakte zich na de oorlog en breidde de fabriek uit tot het complex dat er nu staat. In de jaren 60 werd de concurrentie van Douwe Egberts te sterk. Niemeyer stopte de productie van koffie en thee.

39

Meer groei. Maar geen familiebedrijf meer

■  EPISODE 4 1960–NU

DE FABRIEK IN 1973, BRON: GRONINGER ARCHIEVEN

In 1969 bestond Niemeyer 150 jaar en mocht het zich “Koninklijk’ noemen. 4 jaar later was het geen familiebedrijf meer. Het Britse Gallaher, bekend van sigarettenmerken Benson & Hedges en Silk Cut) nam Niemeyer over. Het centrum van Groningen groeide, waardoor het complex midden in de stad kwam te liggen tussen het spoor, de Paterswoldseweg en een woonwijk. Omdat er op het eigen terrein geen ruimte meer was om te groeien, maakte men in de jaren 70 plannen voor uitbreiding bij de Piet Heinstraat. Ondanks het protest tegen het slopen van woningen voor dat project, werden Niemeyer, de gemeente en de bewoners het eens: in 1972 maakten de woningen plaats voor het nieuwe bedrijfsterrein. Tot in de jaren 80 bleef Niemeyer daarop uitbreiden.

40

DE FABRIEK IN 1925, BRON: GRONINGER ARCHIEVEN

Ontwikkelkader Niemeyer

Hoofdstuktitel Subtitel

41

Architectuur en (cultuur)historische waarde

DE FABRIEK IN 1922, BRON: GRONINGER ARCHIEVEN

Dit hoofdstuk is een compacte samenvatting van een analyse waarop de kernwaarden voor de transformatie zijn opgesteld. Scan de QR-code op de pagina hiernaast of klik erop om naar de volledige analyse te gaan.

Situatie Het complex is destijds gebouwd aan de rand van de stad. De stad groeide en omsloot het complex. De prominente ligging maakt het goed zichtbaar vanuit veel locaties in de stad. Complex Het is nu een lappendeken van bouwwerken die in verschillende tijdperken zijn gebouwd of aangepast. Dat komt o.a. omdat in de loop der tijden gebouwen steeds functioneler werden ingedeeld. Daardoor zijn historische indelingen, interieuraccenten en machines verloren gegaan. Er zijn nog wel sporen van het productieproces zichtbaar.

BRON: GRONINGER ARCHIEVEN

Gebouwen Een aantal gebouwen hebben extra opvallende historische kenmerken die we hieronder beschrijven.

Downloads -> Restauratievisie & Bouwhistorische verkenning

42

Het is meerdere keren aangepast en de binnenplaats is dichtgebouwd. Daardoor heeft het kenmerken van verschillende bouw periodes. Gebouw 2 is ontworpen door Johan Gerko Wiebenga. Het is een vroeg voorbeeld van het gebruik van gewapend beton in een gebouw met verdiepingen. Een balkenconstructie vormde de basis en maakte grote open ruimtes mogelijk omdat er geen dragende muren nodig waren. De gevels aan de stad- en spoorkant zijn karakteristiek voor de stijl van de fabriek, maar zien er nu minder hoog uit door de nieuwere gevelbeplating. Dit is ook het geval bij gebouw 4. Van dat laatste gebouw werd de zuidgevel gesloopt zodat het één gebouw kon vormen met het volgende gebouw:

Gebouw 1 is vermoedelijk een ontwerp van vader en zoon Kornelis en Gerhardus Hoekzema. Kornelis ontwierp al in 1890 het pakhuis op de hoek van het Nieuwe Kerkhof en het Rotterdammerstraatje. Zij combineerden vaak stijlen en dat deden ze ook hier.

Gebouw 5 valt op dankzij de open uitstraling van de glazen gevel, het podium en de afwijkende richting waarin het op terrein staat. Op de begane grond was er een grote fabriekshal voor de expeditie, op de verdieping een bedrijfskantine. De zuidgevel van gebouw 4 werd gesloopt zodat het één gebouw kon vormen met het nieuwe Gebouw 5.

Oorspronkelijk was het een symmetrisch getrapt gebouw: 1 verdieping aan de voorkant, 6 aan de achterkant.

Gebouw 6 is het eindpunt van het fabriekscomplex. Het bevatte fabriekshallen en een recreatiezaal.

Ontwikkelkader Niemeyer

De geschiedenis leeft verder

Ook dit gebouw had een betonskelet als basis en ook grote open ruimten. De gevel laat zien hoe metselwerk de open delen van het skelet invult. Het gebouw heeft een zogenaamd schaaldak.

Een schaaldak heeft een gekromd oppervlak. Daardoor kan het grote oppervlakken overbruggen, zeker als het van gewapend beton is gemaakt. Het Evoluon in Eindhoven is een goed voorbeeld van zo’n schaaldak.

Bijbouwen, opbouwen, inbouwen Het complex groeide en veranderde met de jaren. Was er meer ruimte nodig? Dan werden er nieuwe gebouwen bijgezet of bestaande gebouwen werden uitgebreid of verhoogd. Dat deed men met de technieken van dat moment. Zo ontstond een lappendeken van gebouwen uit verschillende tijdperken. Cultuurhistorische waarde Het complex is onderdeel van het collectieve geheugen en de cultuurhistorische ontwikkeling van de stad Groningen. In de hoogtijdagen van de jaren 1970 werkten er meer dan 900 mensen. Veel oud-werknemers en hun familieleden voelen dan ook een persoonlijke connectie met het complex.

43

Bouwjaren

Mijn vader en grootvader hebben allebei als timmerman bij Niemeyer gewerkt. Dat het karakteristieke complex er nu nog steeds is, zouden zij prachtig hebben gevonden. Het zou hen ook goed doen dat bij de renovatie de historische elementen in de timmermanswerkplaats, zoals de werkbank, bewaard blijven. Maar het belangrijkste dat blijft is natuurlijk de plaquette voor de werknemers die omkwamen tijdens en na de tweede wereldoorlog. Zo heeft Groningen straks herinneringen aan een lange goede en een korte slechte tijd. Beide mogen we wat mij betreft nooit vergeten.

4. Waardering4.en kernwaarden Waardering enkernwaarden kernwaarden 4. Waardering en Kernwaarde I Kernwaarde Kernwaarde I I

Bijbouwen, opbouwen, inbouwen Bijbouwen, opbouwen,inbouwen inbouwen Bijbouwen, opbouwen,

Kees Fielstra

en

Over de jaren zijn er delen van de fabariek bijgeDeze kernwaarde komt tot uitdrukking in: Over de jaren zijn er delen van fabariek bijgeDeze kernwaarde komt uitdrukking Over de en jaren zijn er delen vandede fabariek bijgekomt tottot uitdrukking in:in: bouwd, verdiepingen opgebouwd ingebouwd Zichtbare bouwsporenDeze in dekernwaarde gevels door aanpasbouwd, verdiepingen opgebouwd en ingebouwd Zichtbare bouwsporen gevels door aanpasbouwd, verdiepingen en ingebouwd in binnenplaatsen. Ook zijn gebouwen geslooptopgebouwd en bouwsporen in in dede gevels door aanpassingen en ophogingen. Zichtbare in binnenplaatsen. Ook zijn gebouwen gesloopt en singen ophogingen. in binnenplaatsen. gesloopt en vervangen. De kernvolumes werden geplaatstOok in zijn gebouwen singen en ophogingen.  Functionele aanpassingen binnen deen fabriek. vervangen. kernvolumes werden geplaatst de I  Functionele aanpassingen binnen fabriek. vervangen. DeDe kernvolumes werden geplaatst in in dezelfde richting parallel aan de kavelbegrenzing,  Functionele aanpassingen binnen dede fabriek. dezelfde richting parallel aan de kavelbegrenzing, dezelfde met uitzondering van gebouw 5. richting parallel aan de kavelbegrenzing, met uitzondering van gebouw STAALKAART VAN met uitzondering van gebouw 5. 5. FABRIEKSGEBOUWEN De fabriek begon in 1904 met gebouw 1. Het fabriek begon in 1904 met gebouw 1.

Het DeDe fabriek begon inin 1904 met gebouw 1. Het oorspronkelijke ontwerp kan worden ontleed oorspronkelijke ontwerp kan worden ontleed kan worden ontleed in in gestapelde traveeën, die inoorspronkelijke opzet ‘getrapt’ontwerp werden gestapelde traveeën, die in opzet ‘getrapt’ werden traveeën, die in opzet ‘getrapt’ werden geplaatst. eerste travee opgehoogd. e kernwaarde komt tot uitdrukking in:Al snel werd de gestapelde geplaatst. Al snel werd eerste travee opgehoogd. geplaatst. Al snel werd eerste travee opgehoogd. In 1910door werdaanpashet fabriekscomplex uitgebreid metdede Zichtbare bouwsporen in de gevels In 1910 werd het fabriekscomplex uitgebreid met In 1910van werd het fabriekscomplex uitgebreid met gebouw 2, dat aan de linkerzijde gebouw 1 werd 1904 1905 singen en ophogingen. n zijn er delen van de fabariekaangebouwd. bijgeDeze kernwaarde komt tot uitdrukking in: van gebouw 2, dat aan de linkerzijde van gebouw 1 werd gebouw 2, dat aan de linkerzijde gebouw 1 werd Dit gebouw werd 6 jaar later uitgeFunctionele aanpassingen binnen de fabriek. epingen opgebouwd en ingebouwd aangebouwd. gebouwerd werd 6 jaar later uitge Zichtbare bouwsporen inDit de gevels door aangebouwd. Dit gebouw 6aanpasjaar later uitgebreid naar achter. In 1925 werd het complex verder atsen. Ook zijn gebouwen gesloopt en uitgebreid breid naar achter.

1925 werd complex verder singen enbreid ophogingen. naar achter. In In 1925 werd hethet complex verder naar achter met gebouw 4. Dit werd aan e kernvolumes werden geplaatst in naar achter uitgebreid met gebouw 4. Dit werd aan aanpassingen binnen degebouw fabriek.4. Dit werd aan achter uitgebreid met de achterzijdevanFunctionele gebouwnaar 1 aangebouwd. Onderting parallel aan de kavelbegrenzing, de achterzijde van gebouw 1 aangebouwd. Onderachterzijde van gebouw 1 aangebouwd. Ondertussen werd ook gebouw 1de verder opgehoogd en ering van gebouw 5. tussen werd ook gebouw 1 verder opgehoogd tussen werd ook gebouw 1 verder opgehoogd enen werd het binnenterrein bebouwd. Het oorspronwerd bebouwd. Het oorspronwerd hethet binnenterrein Het oorspronkelijke getrapte volume van gebouw 1binnenterrein is nog zicht-bebouwd. egon in 1904 met gebouw 1. Het kelijke getrapte volume van gebouw 1 is nog zichtkelijke getrapte volume van gebouw 1 is nog zichtbaar, bijvoorbeeld door restanten van dakranden, ke ontwerp kan worden ontleed in baar, bijvoorbeeld door restanten van dakranden, baar, bijvoorbeeld door restanten van dakranden, verschil 1940 in materialen en de toepassing van verschilaveeën, die1904 in opzet ‘getrapt’lende werden verschil in materialen en de toepassing van verschilverschil materialen verschiltype kozijnen.

In 1950 werd in het complex en de toepassing van snel werd de eerste travee opgehoogd. lende type kozijnen. 1950 werd complex 1927 lende type kozijnen. 1950 werd hethet complex weer verder naar achter uitgebreid met gebouwIn6.In 1910 1950 het fabriekscomplex uitgebreid met weer verder naar achter uitgebreid met gebouw 6. weer verder naar achter uitgebreid met gebouw 6. Dit gebouw werd aan de achterzijde van gebouw at aan de linkerzijde van gebouw 1 werd Dit gebouw werd aan achterzijde van gebouw Ditdegebouw werd dede achterzijde van gebouw 4 aangebouwd. Dit vormde afsluiting vanaan het 1913 1953 . Dit gebouw werd 6 jaar laterfabriekscomplex. uitge4 aangebouwd. Dit vormde de afsluiting van aangebouwd. Dit vormde de afsluiting van hethet Tegen de4 plint van de gebouwen hter. In 1925 werd het complex verdermeerdere aanbouwen fabriekscomplex. Tegen plint van gebouwen fabriekscomplex. Tegen plint van dede gebouwen werden gemaakt. Rond 1960dede 1916 1960 aan itgebreid met gebouw 4. Ditwerd werd werden meerdere aanbouwen gemaakt. Rond 1960 werden aan meerdere aanbouwen 1960 er een kantine aangebouwd gebouw 4. Een gemaakt. Rond e van gebouw 1 aangebouwd.aantal Onderwerd een kantine aangebouwd aan gebouw Een werd er er een kantine aangebouwd aan gebouw 4. 4.

Een fabrieksgebouwen moesten gesloopt worden ook gebouw1920 1 verder opgehoogd en 1961-1962 aantal fabrieksgebouwen moesten gesloopt worden fabrieksgebouwen moesten gesloopt worden om ruimte te maken voor aantal gebouw 7 in 1973. nenterrein bebouwd. Het oorspronom ruimte te maken voor gebouw 1973. om ruimte te maken voor gebouw 7 in7 in 1973. pte volume van gebouw 1 is nog zicht1925 na 1973 1979 beeld door restanten van dakranden, aterialen en 1934-1938 de toepassing van verschilozijnen. In 1950 werd het complex naar achter uitgebreid met gebouw 6. Ontwikkelkader werd aan de achterzijde van gebouw Niemeyer wd. Dit vormde de afsluiting van het plex. Tegen de plint van de gebouwen

ardering en kernwaarden

n

wen, opbouwen, inbouwen

44

1916

1925

1934-1938

1951

1973-2024

De geschiedenis leeft verder

45

Restauratievisie Respectvol transformeren. Ontwerpen vanuit de kernwaarden De restauratievisie benoemt de kernwaarden van het complex. Eén daarvan is dat het een staalkaart is van kenmerkende fabrieksgebouwen, dankzij de historische groei van het complex. Elk gebouw heeft zijn geheel eigen karakter en onderscheidende kenmerken. Bij de herontwikkeling willen we deze kernwaarden weer in hun kracht zetten. We streven naar een zorgvuldig herstel van die onderscheidende kenmerken. De gebouwen zijn geen momument. Toch proberen we zoveel mogelijk aansluiting te vinden bij de restauratielader van de ERM, wat betekent dat we zoveel mogelijk van het oude materiaal herstellen. Als dat niet lukt, maken we het ze goed mogelijk na. Natuurlijk willen we het nieuwe gebruik goed inpassen. Daarom hanteren we het principe dat ingrepen aansluiten bij of bijdragen aan het behoud of herstel van de kernwaarden.

46

Dat betekent dat ondergeschikte ingrepen zich moeten voegen naar de ontwerpprincipes van het gebouw. Daardoor vallen ze niet op en gaat alle aandacht uit naar de herstelde kenmerken van dat gebouw. ERM staat voor stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg; hét platform voor monumenteneigenaren, ontwerpers en uitvoerders, en toezichthouders.

De ingrepen die uitgevoerd worden in de fabriek zullen ook aansluiten bij de kernwaarden maar daar op een geheel eigen en onderscheidende wijze op reflecteren.

Van restauratievisie naar ontwerp Voor elk gebouw is er een ontwerp gemaakt. De restauratie is gebaseerd op de vijf algemene kernwaarden, die richting hebben gegeven aan de ontwerpkeuzes. Per kernwaarde is er een visie geformu­leerd, die vervolgens is vertaald naar concrete ontwerp­ uitgangspunten. Hier­onder staat een overzicht van de kernwaarden en de vertaling naar ontwerp. Vervolgens gaan we dieper in op elke kernwaarde en de bijbehorende uitgangspunten.

Kernwaarden I. Bijbouwen, opbouwen, inbouwen

II. Staalkaart van kenmerkende fabrieksgebouwen

Ill. Complex met twee gezichten

IV. Elk gebouw een eigen karakter

V. Sporen van tabaksproductie

Ontwikkelkader Niemeyer

De geschiedenis leeft verder

Alle tijdslagen (nieuw of oud) worden duidelijk zichtbaar en herkenbaar in het complex.

Door keuzes in opzet en bekleding van de gevels wordt deze staalkaart hersteld.

Die twee gezichten blijven, maar door aanpassingen aan de gevels ‘opent’ het complex zich.

In de binnenruimte laat elk gebouw zijn eigen karakter zien.

Deze sporen blijven behouden.

47

Alle tijdslagen (nieuw of oud) worden duidelijk zichtbaar en herkenbaar in het complex.

I

DE TE VERWIJDEREN DELEN 1 2 3 4 5 6 7 8

Door keuzes in opzet en bekleding van de gevels wordt deze staalkaart hersteld.

II

IN HET RESTAURATIEPLAN IS DE VERWIJDERING VAN DEZE GEVELPANELEN OPGENOMEN (VAN TOEPASSING OP GEBOUW 1,2,4,5&6)

LAADDOK OPSLAGLOODS LOS GEBOUW DAK ART HART VAN HET PLAN AANBOUW AAN SPOOR GEVEL SHAGFABRIEK OUDE BINNENPLAATS

5

7

8 6 4 1

3 2

Door de jaren heen is de fabriek meerdere keren uitgebreid. Er kwamen gebouwen en verdiepingen bij en er werden gebouwen vervangen. De huidige uitstraling is het resultaat van alle aanpassingen, die overigens meestal wel passen bij de gebouwen in kwestie. Door die veranderingen zien we o.a. zichtbare bouwsporen in de gevels door aanpassingen en ophogingen

48

en functionele aanpassingen binnen de fabriek. Bovendien ‘verstoppen’ de aanpassingen de oorspronkelijke gebouwdelen. Daar zit ruimte voor aanpassing. Van de oude fabriek behouden we zoveel mogelijk, maar minder belangrijke delen die de uitstraling rommelig maken, willen we verwijderen. Zo wordt de historische groei weer goed zichtbaar.

De kern van het complex, gevormd door de ‘pure’ gebouwen die de stappen in de tijd goed laten zien, blijft zo over.

Het uitbreiden van het complex zorgde voor een lappendeken van gebouwen uit verschillende tijdperken. Was er meer ruimte nodig? Dan werden er nieuwe gebouwen bijgezet of bestaande gebouwen werden uitgebreid of verhoogd. Dat deed men met de technieken van dat moment.

die het terrein vormt. Maar veel van de bijzondere kenmerken zijn verstopt onder lagen van generieke aanpassingen.

Het terrein vormt nu een staalkaart van kenmerkende fabrieksgebouwen

De generieke witte gevelbeplating die in de jaren 90 tegen alle gebouwdelen aan

Ontwikkelkader Niemeyer

is gezet verdwijnt bijvoorbeeld. Zo komen de originele gevelmaterialen weer in het zicht.

We behouden de eenheid van het complex, maar geven wel elk gebouw zoveel mogelijk de uitstraling die het had in de tijd van de bouw.

De geschiedenis leeft verder

49

De twee gezichten blijven, maar door aanpassingen aan de gevels ‘opent’ het complex zich.

Van gesloten fabriek

Het eerste gezicht van de Niemeyer fabriek is de redelijk gesloten buitenkant. Het andere gezicht is de kant van de Industriestraat – de straat die het fabrieks­ terrein doorkruist – die transparanter is. Deze twee gezichten zijn bepalend voor de restauratie van de gevels. In het verleden bepaalden grote ramen en teksten op de gevel de uitstraling. Waar mogelijk brengen we die teksten terug. Om de originele vensters terug te brengen,

50

III

In de binnenruimte laat elk gebouw zijn eigen karakter zien.

IV

naar open fabriek

verwijderen we de witte gevelbeplating. In de loop der tijd zijn veel originele kozijnen vervangen door kunstof varianten. Hier willen we weer houten, aluminium of stalen kozijnen voor terugplaatsen en dat in de originele verdeling van de kozijnen. Per gebouw ligt hiervoor al een plan klaar. Gevelopeningen (ramen en deuren) die later zijn toegevoegd bieden ruimte voor

aanpassingen. De zijgevels zijn vaak aangepast en minder representatief voor het complex. Hier kunnen we dan bijvoorbeeld de gevel verder openen. Met deze renovatie maken we de verschillende tijdslagen van het complex weer toonbaar. Het gebouw zal zich ook meer gaan openen naar het publiek. Dit alles gebeurt zonder afbreuk aan de originele gevels van de fabriek.

Respect voor oorsprong Ieder gebouw heeft zijn unieke kenmerken, zoals de verdiepingshoogte en de daglichtinval. Iedere binnenruimte krijgt een passende nieuwe functie die de kwaliteiten en kenmerken van de oorspronkelijke functie respecteert en benut.

Ontwikkelkader Niemeyer

De geschiedenis leeft verder

51

Sporen van de tabaksproductie blijven behouden.

V

Het complex bevat nog historische sporen van de oorspronkelijke functie: het produceren van tabak. Zoals gevelrelicten, buizen, tonnen, branddeuren, achtergebleven borden, schoorstenen en bouwtechnische relicten. Maar ook materialen als tegelwerk voor de hygiëne en houten vloeren zijn kenmerkend. We behouden deze sporen waar mogelijk en maken gebruik van de karakteristieke traditionele kleuren.

52

Ontwikkelkader Niemeyer

De geschiedenis leeft verder

53

BRON:FOTO J.H (SJORS) VISSCHER GRONINGER ARCHIEVEN

54

Ontwikkelkader Niemeyer

De geschiedenis leeft verder Ingrepen

55

Plek voor vernieuwing en verbinding

Hier, middenin de stad, ontstaan nieuwe verbindingen. Tussen erfgoed en groen. Tussen inwoners en ondernemers. Tussen deze bijzondere plek en de digitale wereld om ons heen. Hier is alle ruimte voor ontmoetingen en kruisbestuivingen die ons nieuwe energie geven, om samen ideeën voor de toekomst te vinden.

IMPRESSIE INTERIEUR NIEMEYERFABRIEK, BEELD DOOR SURREND3R, ONTWERP DOOR STUDIONINEDOTS

58

Ontwikkelkader Niemeyer

Hoofdstuktitel Subtitel

59

Broed- en bloeiplaats

PERSPECTIEF MAAIKE VAN KESSEL

PRACTOR DIGITAAL VAKMANSCHAP NOORDERPOORT De Niemeyer Campus wordt een broedplaats voor digitale innovatie, cultuur en ondernemerschap. DNA, de samenwerking van DCTerra, Noorderpoort en Alfa-college (DNA), is actief betrokken bij de ontwikkeling van Niemeyer. Vanuit de DNA-samenwerking willen de mbo-instellingen bijdragen aan een innovatieve en sterke regio. De transitiesopgaven in de regio bepalen voor een belangrijk deel de innovatieagenda van de mbo-instellingen. De overgang van ‘analoog naar digitaal’ is voor het mbo-onderwijs dubbel belangrijk. We leidden onze studenten op tot vakmensen in een arbeidsmarkt waarin IT steeds belangrijker wordt. Maar ook de manier waarop zij leren en wij onderwijs geven, verandert onder invloed van de opkomst van AI en andere ontwikkelingen. Het is voor ons daarom essentieel om onderdeel te zijn van het digitale kennis- en innovatie-ecosysteem waarin Niemeyer een belangrijk plek gaat innemen. Niet alleen voor de it-opleidingen, maar voor alle opleidingen waar digitalisering een belangrijke rol speelt. Niemeyer biedt studenten de mogelijkheid om praktijkervaring op te doen. Door samen te werken met bedrijven aan innovatievraagstukken, leren studenten omgaan met nieuwe technologie en maken ze kennis met verschillende bedrijven en sectoren. Andersom leren de bedrijven de mbostudenten kennen.

Ook voor docenten is Niemeyer een plek om te leren en ontwikkelen. Wanneer ze samen met de bedrijven en studenten nieuwe kennis opdoen, blijven ook zij op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Het directe contact met de bedrijven versterkt de aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven. Het verhoogt het werkén leerplezier voor alle betrokken partijen. In Niemeyer komen studenten uit mbo, hbo en wo bij elkaar. Dit bevordert de samenwerking en kennisuitwisseling tussen studenten uit verschillende onderwijsroutes. Mbo-studenten brengen een praktijkgerichte benadering mee die waardevol is voor innovatieve projecten op de campus. Ook op het gebied van ‘leven lang ontwikkelen’ biedt Niemeyer volop mogelijkheden. Zo kunnen we samen met bedrijven leertrajecten ontwikkelen voor bij- en omscholing, die aansluiten op de actuele behoeften van de regio.

60

IMPRESSIE INTERIEUR NIEMEYERFABRIEK, BEELD EN ONTWERP DOOR STUDIONINEDOTS START-UP DINER, NOVEMBER 2024

Groningen is een eigenzinnige stad. Ze combineert een werelds gevoel met de verbondenheid van een dorp. De Groningers, hun talenten, de pioniers, de buurt en het iconische fabrieksterrein zijn de perfecte basis voor levendigheid. Op deze basis bouwen we verder aan een ecosysteem vol kansen. In Niemeyer werken we samen aan de toekomst. De toekomst is digitaal. Het verandert de manier waarop we met elkaar samenwerken en samenleven. In Niemeyer brengen we verschillende disciplines bij elkaar en geven we zo richting aan onze toekomst. Het Ontwikkelkader laat zien hoe Niemeyer de thuisbasis wordt voor een digitaal ecosysteem; een broedplaats die creativiteit, innovatie en samenwerking Ontwikkelkader Niemeyer

stimuleert. De mix van o.a. startups, scale-ups, kennisinstellingen en kunstenaars of culturele instellingen geeft de stad en omstreken een economische én culturele dynamiek. Na broeden komt bloeien. Initiatieven die in het ecosysteem zijn ontstaan, kunnen doorgroeien en zich verder ontwikkelen. We faciliteren de groei van succesvolle projecten en intiatieven, waardoor ze een duurzame bijdrage leveren aan stad en de regio. De digitale toekomst is meer dan software. Ook bijvoorbeeld design, gedrag, kunst en ethiek spelen sleutelrollen. In Niemeyer brengen we daarom verschillende mensen en disciplines bij elkaar, zodat de wereld van morgen vormgeven een gezamenlijk

Plek voor vernieuwing en verbinding

doel wordt. Een collectief van expertises en visie op de wereld om ons heen is de ideale voedingsbodem voor het vinden van de antwoorden op grote vragen: ▪ Hoe creëren en consumeren we media? ▪ Hoe maken we de zorg toekomstbestendig? ▪ Hoe ontwikkelen en distribueren bedrijven producten en diensten duurzamer? ▪ Hoe blijven werkende mensen zich ontwikkelen? ▪ Hoe gaan we om met digitaal misbruik en verslaving? ▪ Hoe borgen we ethiek in verantwoorde softwareontwikkeling?

61

Ecosysteem

PERSPECTIEF TJARDA POLDERMAN FOUNDED

Niemeyer: een bruisend hart voor startups en scale-ups Niemeyer biedt iets wat Groningen nu mist: een centrale, bruisende werk- en ontmoetingsplek voor startups en scale-ups. In een regio waar toevallige ontmoetingen tussen innovatieve ondernemers schaars zijn geworden, vormt de Niemeyer een dynamische broedplaats waar ideeën kunnen landen, netwerken kunnen groeien en samenwerking tot doorbraken leiden. Hier ontstaat de soort creatieve kruisbestuiving die startups nodig hebben om te versnellen. Het wordt een plek waar ondernemers niet alleen werken, maar elkaar ontmoeten en inspireren en waar ze samen verder komen.

TJARDA POLDERMAN, FOUNDED

Het begrip ‘ecosysteem’ komt uit de natuur. Het beschrijft de relaties tussen levende organismen — zoals planten, dieren, micro-organismen — én hun fysieke omgeving in een bepaald gebied. Die interactie tussen de organismen en de omgeving zorgt voor een natuurlijk evenwicht. Als zo’n ecosysteem goed functioneert, groeit en bloeit alles bijna vanzelf. In de context van de grote, gezamenlijke ambities van Niemeyer is ook zo’n ecosysteem nodig. Eén dat bestaat uit mensen, netwerken, initiatieven en ondersteunende faciliteiten. Wij bieden de voedingsbodem voor zo’n ecosysteem op het Niemeyer terrein. Eén op basis van gemeenschappelijke waarden, ambities en rollen. Mensen Bedrijven, kennisinstellingen, communities en onze samenleving: het zijn allemaal ecosystemen. Mensen staan daarin centraal. Als zij met al hun talenten en ideeën elkaar ontmoeten, ontstaan er mooie dingen. Op het hele Niemeyer terrein faciliteren we daarom samenkomst en stimuleren we onverwachte ontmoetingen. ‘Digitaal’ is een thema dat alle sectoren raakt en verbindt. In de Niemeyer fabriek kunnen cross-overs tussen digitale sectoren en disciplines ontstaan, omdat mensen uit verschillende sectoren elkaar ontmoeten en van elkaar leren.

62

Netwerken In en rond de Niemeyer fabriek ontstaan nieuwe connecties en netwerken, net zoals dat gebeurt in bijvoorbeeld bedrijven: je komt elkaar tegen bij de koffiemachine, in de kantine, tijdens activiteiten en op ontmoetingsplekken.

Versterking van het startupklimaat in Groningen Niemeyer is een enorme kans voor het startup-ecosysteem van Groningen. Waar startups en scale-ups nu verspreid zijn over de stad en regio, biedt deze campus een flexibele en schaalbare thuisbasis die meegroeit met hun ambities. Met directe toegang tot netwerken, mentoren, talent en marktkansen ontstaat een vestigingsklimaat dat jonge bedrijven aantrekt én vasthoudt.

Daarnaast is de Niemeyer fabriek een clubhuis voor (bestaande) netwerken. Leden van netwerkinitiatieven zoals Samenwerking Noord, de YES en de NOO ontmoeten elkaar nu op afgesproken tijden en tijdens evene­men­ten. Dankzij Niemeyer gaat dit veranderen, omdat we ruimte voor ontmoeting faciliteren. Zie het als een clubhuis. Door deze bestaande netwerken bij elkaar te brengen, beginnen we niet op nul. We willen niet concurreren met bestaande netwerken en structuren, maar er op voortbouwen. Ook stimuleren we kruisbestuivingen tussen netwerken die passen bij de samenhang van de organisaties op het Niemeyerterrein. Bijvoorbeeld rond vrije tijd & cultuur. Initiatieven Niemeyer krijgt een centrale agenda met daarin activiteiten, evenementen en initiatieven van de verschillende organisaties op het terrein. Het Niemeyer team (in dit hoofdstuk verder toegelicht) zal dit facilteren en zonodig stimuleren. Maar belangrijker vinden we het om de Niemeyer community actief te stimuleren en ondersteunen. Er komt een Niemeyer app waarin groepen en activiteiten aangemaakt kunnen worden. Die activi­ teiten vullen de agenda. De groepen

Een ecosysteem waar innovatie versnelt De nabijheid van kennisinstellingen, bedrijven en financiers maakt van Niemeyer dé springplank voor lokaal gewortelde startups die wereldwijd willen doorbreken. In deze levendige hub ontstaan waardevolle connecties — tijdens events, workshops of simpelweg bij een kop koffie. Dankzij gedeelde werkplekken, 24/7 toegankelijkheid, een communitymanager die verbindt, en aan voorzieningen die ondernemerschap ondersteunen, zoals een café of overnachtingsopties.

verbinden mensen aan interesses en activiteiten, zoals hardlopen, boardgames en natuurlijk onderwerpen als netwerken en AI. Rollen In de praktijk is er in elk ecosysteem een aanjager en beheerder nodig die de processen op gang brengt. Het team Niemeyer vervult een verbindende en faciliterende rol in de groei en bloei van het ecosysteem. Team Niemeyer vervult de randvoorwaarden zodat de mensen, netwerken en initiatieven floreren. Zodat het ecosysteem goed gaat en blijft functioneren.

Hier ontstaat een ecosysteem waarin niet alleen gewerkt, maar ook geleerd, gedeeld en gebouwd wordt. Niemeyer wordt zo een katalysator voor groei en innovatie: een krachtig uithangbord voor Groningen als centrum van technologie en ondernemerschap.

Ontwikkelkader Niemeyer

Plek voor vernieuwing en verbinding

63

Mensen en netwerken We brengen verschillende disciplines bij elkaar, zodat we samen richting geven aan het ecosysteem en onze (digitale) toekomst. Van deze mensen, netwerken en initiatieven verwachten we een actieve rol. Van bestaande netwerken verwachten we bijvoorbeeld dat ze samenwerken met andere netwerken.

START-UP DINER, NOVEMBER 2024

Huurders en bedrijven Van huurders en bedrijven verwachten we dat ze vakkennis delen vanuit hun bedrijfsvoering. Van kennisinstellingen verwachten we dat ze samenwerken met bedrijven en vraaggestuurd onderwijs en kennis ontwikkelen dat aansluit bij de ambities van Niemeyer en haar gebruikers.

Het ​Niemeyer team stuurt en jaagt het ecosysteem aan. Aan het team voegen we ook inhoudelijke curatoren toe die onderling gaan samenwerken. Zij hebben een een duidelijke achterban en zijn de ambassadeurs en verbinders in het ecosysteem. Via hen staan we in verbinding met kennisinstellingen, met cultuur, met de digitale sector en met wat er in de stad en regio speelt. ▪ Learning & education (vanuit kennisinstellingen) ▪ Art & Tech (vanuit culturele sector) ▪ Digital & business (vanuit digitale sector) ▪ Leisure & events (vanuit hospitality sector) Zie schema voor de visuele uitwerking en samenhang van de thematische samenwerking & co-creatie.

PERSPECTIEF FRED HASSERT

SAMENWERKING NOORD Niemeyer vormt een strategische investering in de toekomst van Groningen en Noord-Nederland. Het wordt een bruisende plek waar digitalisering tastbaar wordt en waar startups, overheden, kennisinstellingen én werkgevers elkaar ontmoeten. In een regio waar de krachten tot nu toe versnipperd waren, ontstaat hier een krachtige bundeling van talent, technologie en ondernemerschap. Niemeyer is dé plek waar innovaties ontstaan, samenwerking wordt gefaciliteerd en bedrijven sneller kunnen doorgroeien. Voor Samenwerking Noord – het netwerk van bijna 120 van de grootste werkgevers in Noord-Nederland die actief zijn in digitalisering – is Niemeyer van groot belang. Werkgevers staan voor grote uitdagingen rondom digitale transformatie en de ontwikkeling van nieuwe competenties op de werkvloer. Een fysieke plek waar organisaties uit alle sectoren elkaar ontmoeten en samen innoveren, is essentieel. Tot nu toe ontbrak zo’n centrale locatie. Maar Niemeyer voorziet in die behoefte. Het brengt werkgevers in direct contact met talent, onderwijs en technologische partners, en biedt ruimte voor kruisbestuiving tussen sectoren. Of het nu gaat om het delen van kennis, het ontwikkelen van nieuwe toepassingen of het vinden van strategische partners: hier ontstaan de verbindingen die nodig zijn om de noordelijke economie digitaal toekomstbestendig te maken.

Voor werkgevers betekent dit toegang tot vernieuwing, versnelling en een sterkere positie in een snel veranderende arbeidsmarkt.

64

Ecosysteem Internationale & Nationale netwerken

Art & Tech

Digitale transformatie

Startups & Scale-ups

Regionale hubs, Communities & Locaties Masterplan campussen

MKB

Hospitality & Leisure

Leren & Ontwikkelen

Gezamenlijke ontwikkeling vanuit ecosysteem leads ▪ Shared facilities & Labs ▪ LLO Modules ▪ Support programma's ▪ Expertisecentra ▪ Centrale agenda ▪ Verhalen

Team Niemeyer (MWPO + Campus Groningen) Campus & Community management/Events/Marcom/ Busdev/Facilitair/Exploitatie

Niemeyer vastgoed ontwikkeling (MWPO) Ontwikkeling/Realisatie/Participatie/Financiering/Beheer

Ontwikkelkader Niemeyer

Plek voor vernieuwing en verbinding

65