Fenomeenanalyse Gouda

FENOMEENANALYSE Gemeente Gouda

Fenomeenanalyse gemeente Gouda In opdracht van:

gemeente Gouda

Uitgevoerd door:

Nuance door Training & Advies

© NTA, 2 september 2024

Inhoud Managementsamenvatting

4

Inleiding

12

1. Manifestatie van extreemrechts en rechts-extremisme

23

1.1 Casuïstiek en straatmarkeringen 1.2 Actieve organisaties en groeperingen 1.3 Perspectief vanuit professionals 1.4 Conclusie

23 23 29 31

2. Manifestatie van extreemlinks en links-extremisme 32 2.1 Casuïstiek en straatmarkeringen 2.2 Actieve organisaties en groeperingen 2.3 Perspectief vanuit professionals 2.4 Conclusie 3. Manifestatie van radicaal anti-institutioneel en anti-institutioneel extremisme

32 32 34 35 36

3.1 Casuïstiek en straatmarkeringen 36 3.2 Actieve organisaties en groeperingen 36 3.3 Perspectief vanuit professionals 40 3.4 Conclusie 41 4. Manifestatie van dierenrechten- en milieu-activisme en extremisme 4.1 Casuïstiek en straatmarkeringen 4.2 Actieve organisaties en groeperingen 4.3 Perspectief vanuit professionals 4.4 Conclusie 5. Manifestatie van gewelddadig salafisme 5.1 Casuïstiek en straatmarkeringen 5.2 Perspectief vanuit professionals 5.3 Conclusie 6. Polarisatie en maatschappelijke onrust

43 43 43 47 48 50 50 50 50 52

6.1 Racisme en discriminatie 52 6.2 Wantrouwen jegens de overheid 54 6.3 Asiel en migratie 55 6.4 Israël-Palestinaconflict 56 7. Overige opbrengsten

59

8. Conclusies en aanbevelingen

60

8.1 Algemene conclusie 8.2 Aanbevelingen

60 62

Literatuurlijst

65

Bijlagen

66

Bijlage 1. Over NTA Bijlage 2. Verbindingen van XR Gouda met de landelijke tak en andere (inter)nationale bewegingen

66 67

Managementsamenvatting Onderzoeksvraag en methoden Dit rapport doet verslag van de onderzoeksresultaten van de fenomeenanalyse die is uitgevoerd door Nuance door Training & Advies (NTA) in opdracht van de gemeente Gouda. De gemeente Gouda wilde de informatiepositie op de thema’s radicalisering en extremisme versterken, naar aanleiding van het evaluatieonderzoek naar de radicaliseringsaanpak in Gouda dat in 2023 is uitgevoerd. De wens bestond om meer zicht te krijgen op aanwezige polariserende, activistische en extremistische manifestaties in relatie tot de volgende fenomenen: gewelddadig salafisme, rechtsextremisme, links-extremisme, dierenrechtenextremisme, milieuextremisme en antiinstitutioneel extremisme. Deze fenomenen komen overeen met de fenomenen die regelmatig terugkomen in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van de NCTV dat halfjaarlijks wordt uitgebracht. In dit onderzoek gaat het om díe narratieven en groeperingen die op gespannen voet staan met de openbare orde en veiligheid. Polariserende en/of activistische manifestaties zijn pas meegenomen in dit onderzoek, zodra ze onderdeel zijn van een bredere beweging waar extremisme in voorkomt.

De centrale onderzoeksvraag van het onderzoek luidde: ‘Wat zijn in de gemeente Gouda de actuele zichtbare polariserende, activistische en extremistische manifestaties ten aanzien van de fenomenen: gewelddadig salafisme, rechts-extremisme, links-extremisme, anti-institutioneel extremisme, dierenrechtenextremisme en milieuextremisme?’ Het activistische landschap en het extremistische landschap tonen overlap en samenhang in ideologie en middelen. Vanuit de verantwoordelijkheid voor het tegengaan van radicalisering en extremisme, is de gemeente Gouda gebaat bij verdiepend en verbredend fenomeenbegrip, waarbinnen activisme en extremisme voorkomen. Om die reden zijn zowel beschrijvingen van activistische als van extremistische manifestaties in het onderzoeksgebied meegenomen in dit onderzoek. Hiermee worden activistische uitingsvormen expliciet niet geproblematiseerd. Met het beschrijvende onderzoek beoogt NTA bij te dragen aan het bredere en verdiepende fenomeenbegrip bij gemeenteprofessionals van de gemeente Gouda, zodat zij beter in staat zijn om bijvoorbeeld wanordelijkheden tijdens protesten en/of demonstraties te voorkomen of op te lossen, onderscheid te maken tussen activistische (democratische) en extremistische (ondemocratische) ideologieën en middelen, en processen van radicalisering te herkennen. Deze fenomeenanalyse heeft plaatsgevonden van december 2023 tot juni 2024.

Het is een beschrijvend kwalitatief onderzoek dat ten eerste is gebaseerd op bureauonderzoek (raadplegen van open bronnen (websites, fora, sociale media), literatuur, media, overheidsstukken en overige documenten die openbaar toegankelijk zijn). Daarnaast is er veldwerkonderzoek verricht, bestaande uit straatbeeldonderzoek (onderzoek naar de kwantiteit en inhoud van straatmarkeringen, zoals stickers, posters en graffiti in de openbare ruimte) en het afnemen van vijftien semigestructureerde interviews. De respondenten betreffen professionals die werkzaam zijn in de lokale zorg- en veiligheidsketen van de gemeente Gouda.

4

Fenomeenspecifieke resultaten en conclusies Extreemrechts en rechts-extremisme De lokale persoonsgerichte aanpak radicalisering van de gemeente Gouda (hierna: PGA), kent ten tijde van het onderzoek twee casussen die worden gemonitord, waarbij sprake is van een extreemrechtse en/of rechts-extremistische ideologie. Daarnaast wordt één ‘signaal’ besproken in de wegings- en duidingsfase. Dat wil zeggen dat er nog moet worden besloten of de persoon wordt opgenomen als casus in de PGA. In het fysieke straatbeeld zijn ten minste zeventig verschillende stickers en straatmarkeringen (graffiti) aangetroffen in het onderzochte gebied, die te relateren zijn aan negentien verschillende actoren. In de gemeente Gouda zijn zowel online als offline manifestaties gevonden, die te plaatsen zijn binnen het bredere fenomeenbegrip van extreemrechts. De gevonden narratieven zijn verspreid in de vorm van stickers, straatmarkeringen, onlineberichtgeving, protesten en demonstraties. De manifestaties in handelingen binnen dit fenomeen vallen daarmee binnen het activistische spectrum. De manifestaties in narratieven kennen wél rechts-extremistische elementen. Er zijn daarnaast activiteiten van extreemrechtse actoren met rechts-extremistische elementen waargenomen in het onderzoeksgebied van Gouda.

Deze extremistische elementen hebben echter in het verleden, of in andere delen van Nederland plaatsgevonden. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat extremistische handelingen hebben plaatsgevonden in Gouda. De relatief veel fysieke en online uitingen vanuit een extreemrechtse ideologie in Gouda zijn volgens de professionals te herleiden tot enkele personen die in beeld zijn bij de verschillende instanties. Dat is te verklaren vanuit de subcultuur van extreemrechts, waarbinnen het normaal is om op demonstraties en onder vrienden en bekenden stickers uit te delen en deze vervolgens op te plakken (bijvoorbeeld in de eigen woonplaats). Dat ligt in lijn met het gegeven dat deze personen (voornamelijk op basis van politiegegevens) zowel online als offline brede netwerken in de Nederlandse (en mogelijk internationale) extreemrechtse en rechts-extremistische gemeenschap hebben. Gouwenaren vervullen binnen deze gemeenschap in sommige gevallen een voorbeeldrol, die landelijke bijeenkomsten in Gouda tot gevolg hebben. Professionals schatten in dat de invloed binnen Gouda momenteel beperkt is en dat men zich vooral richt op personen en organisaties in de extreemrechtse en rechts-extremistische gemeenschap buiten Gouda. Toch zijn er ook signalen dat er wordt gepoogd om jongeren te bereiken in Gouda.

De bevindingen op basis van het straatbeeldonderzoek bevestigen dit signaal: er zijn relatief veel extreemrechtse straatmarkeringen gevonden in schoolomgevingen van Gouda.

Extreemlinks en links-extremisme De lokale PGA van de gemeente Gouda kent ten tijde van het onderzoek geen casussen waarbij sprake is van een extreemlinkse ideologie. Tevens zijn er geen nieuwe signalen van extreemlinks gewogen aan de casustafel binnen de onderzoeksperiode. In het fysieke straatbeeld zijn ten minste 21 verschillende stickers en straatmarkeringen (graffiti) aangetroffen in het onderzochte gebied die te relateren zijn aan vijf actoren. In Gouda zijn zowel online als offline manifestaties gevonden die te plaatsen zijn binnen het bredere fenomeenbegrip van extreemlinks en links-extremisme. De gevonden narratieven zijn verspreid in de vorm van stickers en straatmarkeringen. De manifestaties in handelingen binnen dit fenomeen vallen daarmee binnen het activistische spectrum. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat extremistische

5

handelingen hebben plaatsgevonden in Gouda. De manifestaties in narratieven kennen wél links-extremistische elementen. Er zijn daarnaast activiteiten van extreemlinkse actoren met links-extremistische elementen waargenomen in het onderzoeksgebied van de gemeente Gouda. Deze extremistische elementen hebben echter in het verleden, of in andere delen van Nederland plaatsgevonden. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat deze extremistische uitingen hebben plaatsgevonden in Gouda zelf. De omvang van de zichtbare actieve manifestaties is relatief klein ten opzichte van de manifestatie van het fenomeen extreemrechts en rechts-extremisme. Toch tonen de gevonden manifestaties extremistische ideologische elementen. Ook wordt op basis van de onderzoeksdata duidelijk dat er reactief wordt gehandeld vanuit de extreemlinkse actoren op straatmarkeringen vanuit een extreemrechtse ideologie. Extreemrechtse stickers overplakken is overigens geen expliciet extreemlinkse activiteit. Afkeer van fascisme is bovendien een breed gedeelde maatschappelijke mening. De personen die binnen Gouda verantwoordelijk zijn voor het plakken van de stickers met in sommige gevallen links-extremistische narratieven, zijn echter volgens professionals niet in beeld.

Eerder onderzoek naar links-extremistische groeperingen in Nederland schetste hetzelfde beeld: Nederland kent nieuwe aanwas, maar zicht op de aanhang en de risico’s is beperkt. Dit kan in de toekomst een risico vormen voor de openbare orde en veiligheid, omdat professionals onvoldoende zicht lijken te hebben op (de ontwikkeling van) het fenomeen van extreemlinks.

Radicaal anti-institutioneel en anti-institutioneel extremisme De lokale PGA van de gemeente Gouda, kent ten tijde van het onderzoek geen casussen waarbij sprake is van anti-institutioneel extremisme. Tevens zijn geen signalen gemeld van anti-institutioneel extremisme die zijn gewogen tijdens het casusoverleg van de PGA. In het fysieke straatbeeld zijn ten minste twaalf verschillende stickers en straatmarkeringen (graffiti) aangetroffen in het onderzochte gebied die te relateren zijn aan drie actoren. In de gemeente Gouda zijn zowel online als offline manifestaties gevonden, die te plaatsen zijn binnen het bredere fenomeenbegrip van radicaal anti-institutioneel en anti-institutioneel extremisme. De gevonden narratieven zijn verspreid in de vorm van stickers, straatmarkeringen, onlineberichtgeving, protesten en demonstraties. Daarmee blijven de manifestaties in handelingen binnen het activistische spectrum. Er zijn geen manifestaties gevonden die duiden op extremistische anti-institutionele narratieven. Wel valt op dat er vanuit de soevereinenbeweging narratieven worden verspreid die oproepen om lokaal in verzet te komen tegen overheidsinstituties. Het bereik van dit gedachtegoed in Gouda lijkt in elk geval online op dit moment relatief beperkt.

Wel vinden op landelijk niveau in toenemende mate bedreigende en onveilige (fysieke) confrontaties plaats tussen personen met een soeverein gedachtegoed en professionals binnen verschillende overheidsinstellingen, deurwaarders in het bijzonder. Met het oog op deze landelijke ontwikkeling is het belangrijk om te noemen dat de onderzoeksresultaten aantonen dat zowel de expertise in als de handelingsbekwaamheid voor casuïstiek die binnen dit fenomeen valt, bij ten minste een deel van de professionals in Gouda onvoldoende aanwezig is. Hierdoor is de inschatting van de ernst en de omvang van de manifestaties binnen dit fenomeen, evenals de signaleringsbekwaamheid op dit terrein kwetsbaar en in beperkte mate betrouwbaar.

6

Radicaal dierenrechtenactivisme en dierenrechtenextremisme en radicaal milieuactivisme en milieu-extremisme De lokale PGA van de gemeente Gouda kent ten tijde van het onderzoek geen casussen waarbij sprake is van dierenrechtenextremisme of milieuextremisme. Tevens zijn er geen nieuwe signalen van dierenrechtenextremisme of milieuextremisme gewogen aan de casustafel binnen de onderzoeksperiode. In het fysieke straatbeeld zijn ten minste tien verschillende stickers en straatmarkeringen (graffiti) aangetroffen in het onderzochte gebied die te relateren zijn aan drie actoren. In de gemeente Gouda zijn zowel online als offline manifestaties gevonden die te plaatsen zijn binnen het bredere fenomeenbegrip van radicaal dierenrechtenactivisme en dierenrechtenextremisme en radicaal milieuactivisme en milieuextremisme. De gevonden narratieven binnen het fenomeen van radicaal dierenrechtenactivisme en dierenrechtenextremisme zijn verspreid in de vorm van stickers en straatmarkeringen. De manifestaties in handelingen blijven daarmee binnen het activistische spectrum. Voor het fenomeen van radicaal milieuactivisme en milieuextremisme geldt dat deze narratieven zijn verspreid door stickers, straatmarkeringen, online-uitingen, protesten en demonstraties en de oprichting van een lokale organisatie. Ook deze manifestaties in handelingen blijven binnen het activistische spectrum.

Wel is waargenomen dat de gepercipieerde grens van legaal en illegaal verschuift en dat demonstratietactieken op landelijk niveau in sommige gevallen grensoverschrijdend zijn en deze tactieken online positief worden aangehaald door XR Gouda. Voor beide verschuivingen geldt dat een radicale ideologie is waargenomen, zonder extremistische narratieven. Op het moment van schrijven is binnen de lokale organisatie reeds een verandering in actierepertoires waargenomen, die lijkt op de landelijke technieken. Deze acties zijn niet geduid, daar deze buiten de onderzoeksperiode vielen. Wel wordt hierdoor duidelijk dat, ondanks de verschillen tussen de afdelingen van XR, ze elkaar ook inspireren. Voor de boerenbeweging geldt dat zij in vergelijking met XR (Gouda) minder centraal georganiseerd is; van een overkoepelend landelijk beleid kan dus niet worden gesproken. Wel hebben tijdens boerenprotesten in andere delen van Nederland grensoverschrijdende acties plaatsgevonden. De beweging is diffuus en lokale acties in Gouda waren tot nu toe niet grensoverschrijdend. Het is daarom voor zowel op het gebied van boerenprotesten als op het gebied van XR Gouda belangrijk om de ontwikkelingen nauwlettend te blijven monitoren voor de waarborging van de openbare orde en veiligheid.

Gewelddadig salafisme Gouda heeft rond de periode van het uitroepen van een kalifaat door ISIS te maken gehad met meerdere uitreizigers naar strijdgebieden in Syrië. De lokale PGA van de gemeente Gouda kent ten tijde van het onderzoek twaalf casussen die vallen binnen het fenomeen gewelddadig salafisme. Negen van de casussen zijn uitreizigers die mogelijk zijn overleden in het strijdgebied van Syrië, maar van wie geen officiële doodsverklaring bestaat. De andere drie casussen zijn terugkeerders uit Syrië. Er zijn binnen de onderzoeksperiode geen signalen gemeld van gewelddadig salafisme die zijn gewogen tijdens het casusoverleg van de PGA. In de gemeente Gouda zijn noch online, noch offline zichtbare manifestaties waargenomen die te plaatsen zijn binnen het bredere fenomeenbegrip van het gewelddadig salafisme. Wel heeft het grootste deel van de personen die zijn opgenomen in de PGA een gewelddadig salafistische ideologie. Dit is te verklaren door de historische context van Gouda rondom het uitreizen naar Syrië.

7

Het beeld dat er behalve de PGA-casuïstiek verder weinig tot geen zichtbare (online) manifestaties zijn waargenomen, verschilt ten opzichte van de (mate van) manifestaties van de andere fenomenen. Twee zaken kunnen hierbij van invloed zijn (geweest). Ten eerste is er meer geïnvesteerd in kennis van, expertise in en beleid gericht op het tegengaan van gewelddadig salafisme in vergelijking met de aanpak van politiek-extremistische stromingen. Dit, omdat deze aanpak al een aantal jaren langer bestaat. Ten tweede ligt de bevinding in lijn met het (inter)nationale gegeven dat extremistische groeperingen meer veiligheidsbewust zijn geworden en zich minder in de publieke ruimte uiten en meer in online afgeschermde kanalen. Áls er al extremistische manifestaties vanuit het fenomeen van gewelddadig salafisme in Gouda zouden zijn, dan zouden deze voor de gemeente niet of moeilijk zichtbaar zijn.

Polarisatie, maatschappelijke onrust en overige opbrengsten Op basis van de onderzoeksresultaten blijken vier thema’s momenteel voor polarisatie en/of maatschappelijke onrust te zorgen binnen de Goudse gemeenschap. Ten eerste vindt er racisme en discriminatie plaats tegen verschillende minderheidsgroepen. Er heerst bij een deel van de respondenten een gevoel dat met name de manifestatie van antisemitisme en de invloed hiervan op de Joodse gemeenschap relatief veel aandacht krijgt in vergelijking met bijvoorbeeld islamofobie en de invloed hiervan op de islamitische gemeenschap. Soortgelijke gevoelens en opvattingen zijn ook online waargenomen. De resultaten van het onderzoek tonen daarnaast dat de antisemitische uitingen in Gouda veelal voortkomen vanuit extreemrechtse en rechts-extremistische denkbeelden. Ten tweede wekken zowel de bevindingen van het openbronnenonderzoek en de bevindingen uit de interviews de indruk dat de aansluiting tussen politiekbestuurlijke organen en de inwoners van de gemeente Gouda niet altijd wordt gevonden of voor verbetering vatbaar is. Deze verbinding is nodig om gevoelens van wantrouwen jegens de overheid te kunnen verminderen.

Ten derde kan op basis van de onderzoeksresultaten worden gesteld dat politiekbestuurlijke besluiten over asiel en migratie voornamelijk op voorhand voor maatschappelijke onrust zorgen, waarbij de online omgeving een katalyserende werking lijkt te hebben. Ten vierde tonen de onderzoeksresultaten dat het Israël-Palestinaconflict ook in de gemeente Gouda zorgt voor maatschappelijke onrust en polarisatie. Er wordt onder andere door professionals duidelijk onderscheid gemaakt tussen het kamp pro-Palestina en het kamp pro-Israël. Op politiek niveau en in de (sociale) media wordt in sommige gevallen gesproken over ‘de Joden’ (als verwijzing naar het kamp pro-Israël) en ‘de moslims’ (als verwijzing naar het kamp Palestina) die tegenover elkaar staan. In de praktijk blijkt dat beide groeperingen, maar in het bijzonder de pro-Palestijnse groeperingen, een grote diversiteit aan mensen kennen als het gaat om religieuze en politieke achtergronden. Genuanceerde duiding van uitingen en motieven is daarom nodig om de invloed van dit conflict op de Goudse gemeenschap goed te kunnen begrijpen en adequaat te kunnen reageren op activiteiten en/of incidenten die hieraan gerelateerd zijn. Ten slotte kan op basis van de bevindingen worden gesteld dat vraag en aanbod op het gebied van training en opleiding momenteel niet voldoende bij elkaar komen.

Daarnaast lijken met name in het zorgdomein en voor wijkgerichte professionals nog mogelijkheden te liggen als het gaat om verdieping en verbreding van het signaleringsnetwerk.

8

Conclusie In de gemeente Gouda zijn online en offline manifestaties binnen alle fenomenen waargenomen. De manifestaties variëren van stickers van organisaties, straatmarkeringen en online uitingen tot protesten, demonstraties en de oprichting van lokale groeperingen die zich baseren op een van de in het theoretisch kader beschreven ideologieën. Voor wat betreft de handelingen die de Goudse inwoners verbinden aan hun ideologie, kan dus worden gesteld dat zij in alle gevallen binnen het activistische spectrum opereren. Voor wat betreft ideologie, zijn enkel binnen de fenomenen ‘extreemrechtse en rechts-extremisme’ en ‘extreemlinks en linksextremisme’ extremistische elementen aangetroffen. Binnen het fenomeen extreemrechts en rechts-extremisme zijn dat geweldsverheerlijking, het positief framen van een raciale oorlog en de gewelddadige houding jegens gepercipieerde ‘linkse tegenstanders’. Binnen het fenomeen extreemlinks en links-extremisme is dit eveneens geweldsverheerlijking. Binnen de andere fenomenen zijn radicale, maar niet-extremistische narratieven waargenomen. Voor wat betreft het gewelddadig salafisme zijn naast de PGA-casuïstiek geen andere manifestaties waargenomen. De (inter)nationale ontwikkeling dat extremistische groeperingen veiligheidsbewuster zijn geworden in de afgelopen jaren ligt ten grondslag aan de beperkte zichtbaarheid van deze groeperingen.

Deze groeperingen bevinden en organiseren zich in toenemende mate online, in besloten groepen of kanalen op socialmediaplatforms als Telegram. Een gemeente heeft geen bevoegdheden om dit soort kanalen te onderzoeken en/of te monitoren. Ook zijn deze bronnen niet toegankelijk voor onderzoek binnen de methodische kaders van deze fenomeenanalyse. Ondanks het feit dat de zichtbare uitingsvorm veelal binnen de activistische en daarmee democratische grenzen blijft, zorgen de manifestaties wel mede voor polarisatie en maatschappelijke onrust. De aanwezigheid van mensen die deze ideologieën aanhangen, geeft op zichzelf al aan dat er in zekere mate sprake is van polarisatie onder de Goudse inwoners; de ideologieën die ten grondslag liggen aan de fenomenen, zijn radicaal ten opzichte van de maatschappelijke norm en staan inhoudelijk vaak haaks op één of meer van de andere ideologieën. Wat in de polariserende thema’s en maatschappelijke onrust overeenkomt, is dat verschillende groeperingen in Gouda zich onvoldoende gehoord voelen. Dit, ondanks meerdere initiatieven vanuit de gemeentelijke afdelingen Veiligheid en Wijken en Maatschappelijk beleid om verbinding te krijgen met bewoners die deze ervaring hebben. Het afnemende vertrouwen in de overheid als geheel kan de verbinding tussen gemeente en inwoners verder bemoeilijken.

In algemene zin kan worden geconcludeerd dat sommige mensen zich vanuit eigen ervaringen en positie in de samenleving (of op lokaal niveau in Gouda) niet gehoord voelen, tekortgedaan en/of achtergesteld voelen ten opzichte van andere groeperingen in de stad en/of de samenleving. Hierbij bestaan verschillende belevingswerelden tegelijk en naast elkaar, die in sommige gevallen zelfs in strijd zijn met elkaar. Deze sentimenten komen overeen met de actuele landelijke sentimenten, maar zijn daarmee niet minder zorgelijk. De toenemende mate van landelijke, maar ook lokale polarisatie en maatschappelijke onrust in combinatie met de toenemende (en steeds radicalere/extreme) vormen van activisme en werving voor ideologieën vormt namelijk een voedingsbodem voor radicalisering en extremisme. Het verspreiden van extreemrechts gedachtegoed onder de jeugd via muziek en het verspreiden van stickers in schoolomgevingen en de verschuiving van actierepertoires binnen het milieuactivisme en extremisme zijn hier zorgwekkende voorbeelden van. Concluderend kan op basis van de onderzoeksresultaten worden gesteld dat de personen en groeperingen binnen de fenomenen in Gouda zich momenteel

9

binnen de democratische grenzen bewegen voor wat betreft handelingen. Wel zijn er extremistische narratieven gevonden, die duiden op de aanwezigheid van extremistisch gedachtengoed in Gouda. Ook lijkt er een verharding zichtbaar te zijn, in elk geval binnen het fenomeen van milieuactivisme als het gaat om demonstratietechnieken. Het (ervaren) racisme en de (ervaren) discriminatie, de (online) meningsvorming en uitingen over het Israël-Palestinaconflict, de (online) uitingen en meningsvorming over asiel en migratie en het afnemende vertrouwen in de overheid kunnen echter wel een voedingsbodem zijn voor antioverheidssentimenten, polarisatie en radicalisering. Daarmee lijken momenteel in de preventie van radicalisering de grootste uitdagingen te liggen voor de gemeente Gouda, zoals ook in 2023 uit het evaluatieonderzoek van de radicaliseringsaanpak naar voren kwam. De onderzoeksresultaten van deze fenomeenanalyse passen in het landelijke beeld en staan niet op zichzelf. De ontwikkelingen die in Gouda spelen, sluiten aan bij de landelijke maatschappelijke trends. Er zijn de laatste jaren in Nederland verschuivingen zichtbaar op het gebied van activisme, radicalisering en extremisme. Twee verschuivingen springen het meest in het oog. Ten eerste is er de opkomst en/of groei van fenomenen (rechts-extremisme, anti-institutioneel extremisme, milieu-extremisme et cetera).

Deze fenomenen vormen niet alleen op zichzelf al een dreiging voor de democratische rechtsorde, ze vergroten ook de tendensen van polarisatie tussen bevolkingsgroepen. Ten tweede is het fenomeen gewelddadig salafisme van gedaante veranderd: deze vorm is zeer veiligheidsbewust geworden, is minder zichtbaar in de publieke ruimte en beweegt zich met name in besloten online ruimtes. Er gaat echter nog steeds een grote dreiging vanuit. Deze verschuivingen behoeven intensivering van een CTER-aanpak. Gezien de huidige ontwikkelingen, is alleen een reactieve aanpak niet afdoende, maar moet er ook proactief beleid zijn. Gemeenten vervullen hierin een cruciale rol, omdat zij aan de basis staan van preventief beleid, een belangrijke signaleringsfunctie hebben en een rol spelen in de informatiehuishouding. Een stevig kennisniveau is hierin noodzakelijk om signalen te kunnen duiden, en te kunnen differentiëren tussen activisme, radicalisering en extremisme. Het onderkennen van de belangrijke verschillen en de overlap tussen activisme, radicalisering en extremisme is anders niet mogelijk. Het risico is dat enerzijds zorgelijke signalen worden gemist en anderzijds democratisch gedrag onnodig wordt geproblematiseerd. NTA doet enkele aanbevelingen om de aanpak in de gemeente Gouda aan te scherpen.

Aanbevelingen 1. Wees genuanceerd in de duiding Manifestaties binnen de fenomenen kunnen diffuus zijn, als het gaat om ideologische narratieven. Bepaalde thema’s worden door personen vanuit verschillende ideologische denkkaders aangehaald en in sommige gevallen protesteren en/of demonstreren deze personen in een gezamenlijk protest/ demonstratie. Vanwege dit diffuse beeld wordt het daarom sterk aanbevolen om protesten, demonstraties en andere uitingen genuanceerd te duiden. Het nalaten hiervan kan in negatieve zin gevolgen hebben, bijvoorbeeld bij de inschatting van het verloop van een protest of demonstratie.

2. Houd zicht op de online-ontwikkelingen en thematieken die verband houden met de fenomenen Met in achtneming van de wettelijke beperkingen in het uitvoeren van onlineonderzoek, wordt geadviseerd om trends en narratieven op fenomeenniveau te monitoren om zo een actueel beeld te krijgen (en te houden) van de thematieken die op lokaal en landelijk niveau worden gebezigd. Dit draagt bij aan de informatiepositie van de

10

gemeente en stelt haar in staat om tijdig te acteren wanneer online ideologische discussies lijken te verhitten.

3. Investeer in een brede preventieve aanpak Het wordt aanbevolen om gemeentelijk contact en gemeentelijke initiatieven die zijn gericht op verbinding en preventie van radicalisering en polarisatie op een bredere manier vorm te geven. Bijvoorbeeld door training in culturele sensitiviteit en te zorgen voor een goede afspiegeling van de diverse groepen inwoners in wijkgerichte teams.

4. Investeer in de weerbaarheid van de jeugd Weerbaarheid tegen radicale en/of extremistische invloeden kan worden opgebouwd door middel van sterk vormgegeven burgerschapsonderwijs. Het is aan te bevelen om hierin in elk geval aandacht te besteden aan de werking, maar vooral ook het nut van de democratische rechtsorde. Daarnaast zijn de volgende onderwerpen gewenst: een kennismaking met verschillende levensbeschouwelijke opvattingen, het bespreken van online-invloeden en de daaraan verbonden risico’s van de huidige internetcultuur en het leren herkennen van radicale narratieven.

5. Uitbreiding, verdieping, versterking en training van het signaleringsnetwerk Het wordt aanbevolen om eerste- en tweedelijnsprofessionals te trainen in signalering van radicalisering en/of in het vergroten van hun verdiepende fenomeenspecifieke kennis.

11

Inleiding Dit rapport doet verslag van de onderzoeksresultaten van de fenomeenanalyse die is uitgevoerd door Nuance door Training & Advies (NTA) in opdracht van de gemeente Gouda. [1] Gemeente Gouda wilde de informatiepositie op de thema’s radicalisering en extremisme versterken, naar aanleiding van het evaluatieonderzoek naar de radicaliseringsaanpak in Gouda, dat in 2023 is uitgevoerd. [2] De wens bestond om meer zicht te krijgen op aanwezige polariserende, activistische en extremistische manifestaties in relatie tot de volgende fenomenen: gewelddadig salafisme, rechts-extremisme, links-extremisme, dierenrechtenextremisme, milieuextremisme en anti-institutioneel extremisme. Deze fenomenen komen overeen met de fenomenen die regelmatig terugkomen in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van de NCTV dat halfjaarlijks wordt uitgebracht. [3] In dit onderzoek gaat het om díe narratieven en groeperingen die op gespannen voet staan met de openbare orde en veiligheid. Polariserende en/of activistische manifestaties zijn pas meegenomen in dit onderzoek zodra ze onderdeel zijn van een bredere beweging waar extremisme in voorkomt.

[1] NTA bedankt de respondenten voor deelname aan dit onderzoek. Alsmede is NTA dank verschuldigd aan de leden van de begeleidingscommissie, die de inhoudelijke begeleiding en kwaliteitstoetsing verzorgde. De begeleidingscommissie bestond uit senior beleidsadviseur Veiligheid (gemeente Gouda), dhr. Simon Minks (OM) en dr. Floris Vermeulen (UvA). [2] DSP-groep. (2023, juli). Terugblik en vooruitblik op de aanpak radicalisering in Gouda. Geraadpleegd van https://bit.ly/45ogqbT [3] NCTV. (z.d.). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Geraadpleegd op 6 juni 2024, van https://www.nctv.nl/onderwerpen/dtn

Doelstelling Het onderzoek is uitgevoerd ten behoeve van: »

» » »

het geven van inzicht in eventueel aanwezige polariserende fenomenen in de gemeente Gouda die relevant zijn voor fenomeenbegrip van extremistische bewegingen, inclusief de bijbehorende risico’s en kwetsbaarheden voor de openbare orde en veiligheid van de gemeente Gouda; het geven van inzicht in eventueel aanwezige activistische fenomenen in de gemeente Gouda die relevant zijn voor fenomeenbegrip van extremistische bewegingen, inclusief de bijbehorende risico’s en kwetsbaarheden; het geven van inzicht in eventueel aanwezige extremistische fenomenen in de gemeente Gouda, inclusief de bijbehorende risico’s en kwetsbaarheden; het versterken van de gemeentelijke informatiepositie, waarmee nieuw beleid kan worden gevormd of waarmee bestaand beleid kan worden doorontwikkeld.

Onderzoeksvraag Om de doelstellingen van het onderzoek te kunnen behalen is gewerkt met de volgende hoofdvraag: 'Wat zijn in de gemeente Gouda de actuele zichtbare polariserende, activistische en extremistische manifestaties ten aanzien van de fenomenen: gewelddadig salafisme, rechts-extremisme, links-extremisme, antiinstitutioneel extremisme, dierenrechtenextremisme en milieuextremisme?' Globale toelichting van de begrippen uit de onderzoeksvraag: Manifestatie Zichtbare online en offline uitingen. Zichtbaar Zichtbaar in de publieke ruimte en zichtbaar voor de geïnterviewde professionals. Publieke ruimten zijn ruimten die voor iedereen vrij toegankelijk zijn, zowel online als fysiek. Actueel De laatste twee jaar: van december 2021 tot en met medio mei 2024.

12

Polariserend Activistisch Extremistisch Fenomenen

In de context van dit onderzoek wordt hiermee ongewenste polarisatie bedoeld. Voor deze fenomeenanalyse gaat ongewenste polarisatie over thema’s die zorgen voor conflicten en verdere segregatie tussen bestaande groepen in de samenleving. We nemen alleen polariserende thema’s mee die in het verlengde liggen van de extremistische ideologieën die we onderzoeken. Zie paragraaf Toelichting terminologie en relevantie voor nadere uitleg over het begrip ‘polarisatie’. Actievoeren voor een ideologisch doel met middelen die binnen de grenzen van de Nederlandse wet vallen, voortkomend uit een van de onderzochte ideologieën. Zie paragraaf Toelichting terminologie en relevantie voor nadere uitleg over het begrip ‘activisme’. Het legitimeren en/of gebruiken van geweld bij het nastreven van ideologische doelen. Zie paragraaf Toelichting terminologie en relevantie voor nadere uitleg over het begrip ‘extremisme’. Observeerbare verschijnselen. In de paragraaf Toelichting terminologie en relevantie worden de fenomenen die in dit onderzoek centraal staan, toegelicht.

Deelvragen Om de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden zijn de onderstaande deelvragen gebruikt. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen offline en online manifestaties. »

»

»

Deelvraag 1 Welke relevante polariserende manifestaties zijn er online en offline te vinden over Gouda die relevant zijn voor fenomeenbegrip van een beweging waarin extremisme voorkomt? Deelvraag 2 Welke relevante activistische manifestaties zijn er online en offline te vinden over Gouda die relevant zijn voor fenomeenbegrip van een beweging waarin extremisme voorkomt? Deelvraag 3 Welke extremistische manifestaties zijn er online en offline te vinden over Gouda?

Toelichting terminologie en relevantie In deze rapportage wordt gerapporteerd over polariserende, activistische en extremistische manifestaties. Er is expliciet onderscheid gemaakt tussen deze vormen van manifestatie, omdat het verschillende gedragingen zijn. Wel zijn alle vormen relevant voor de informatiepositie van de afdeling Veiligheid en Wijken van de gemeente Gouda. Hierna volgt een korte toelichting op de termen ‘ideologie’, ‘polarisatie’, ‘activisme’, ‘radicalisering’ en ‘extremisme’, die inzicht geven in de afbakening van het onderzoek en die tevens nodig zijn om de onderzoeksresultaten goed te kunnen interpreteren.

Ideologie Ideologie is de manier waarop men naar de wereld kijkt, hoe men een betere wereld verbeeldt en hoe men deze verandering wil bereiken. [4] Ideologie kan mensen een cognitieve kaart bieden van hoe de wereld in elkaar zit; hiermee wordt bedoeld dat het grote invloed heeft op hoe iemand de wereld beleeft en zijn daden interpreteert. [5] Ook kan een ideologie houvast bieden bij gevoelens van onzekerheid en op die manier bijdragen aan identiteitsvorming en onderlinge verbinding. [6]

[4] Sedgwick, M. (2010). The Concept of Radicalization as a Source of Confusion. Terrorism And Political Violence, 22(4), p. 479-494. https://doi.org/10.1080/09546553.2010.491009 [5] Rowland, R. C., & Theye, K. (2008). The Symbolic DNA of Terrorism. Communication Monographs, 75(1), 52-85. https://doi.org/10.1080/03637750701885423 [6] Rowland, R. C., & Theye, K. (2008). The Symbolic DNA of Terrorism. Communication Monographs, 75(1), 52-85. https://doi. org/10.1080/03637750701885423

13

Een ideologie of wereldbeeld is in de praktijk vaak een unieke verzameling van denkbeelden, waarbij verschillende actoren diverse zwaartepunten en nuances hebben. [7] Als gevolg daarvan bestaat er interne variatie. Hoewel er vaak consistente verhalen (narratieven) en ideeën in een ideologie zitten, beleeft iedereen het anders: sommigen hebben hun ideologie in detail voor zichzelf uitgedacht, anderen onderschrijven de ideologie in grove lijnen. Zo kan het zijn dat iemand al jaren overtuigd is van zijn of haar ideologische opvattingen, terwijl een ander nog in een zoekende fase zit naar een passende ideologische overtuiging. Ook kan de mate van ideologische toewijding verschillen per individu. Het kan voorkomen dat iemand persoonlijke ervaringen en belangen boven diens ideologische overtuigingen stelt, waar een ander de eigen belangen opzijschuift ten behoeve van de ideologische overtuiging. Zo kan men bijvoorbeeld beslissingen nemen die leiden tot het verliezen van vrienden, het passeren van kansen of het aangaan van een anders onnodig conflict.

Polarisatie Tegengestelde of extreme ideologieën kunnen in bepaalde manifestaties leiden tot polarisatie in een samenleving. Het Kennisplatform Integratie en Samenleving (KIS) definieert polarisatie als volgt: Polarisatie is toenemend wij-zij-denken. Het is een proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen in de samenleving sterker worden, waardoor groepen steeds meer tegenover elkaar komen te staan. Polarisatie kan zich manifesteren op verschillende locaties, bijvoorbeeld in een buurt, op een school of op de werkvloer, maar ook op (sociale) media. [8]

[7] NTA. (2020). Beter vandaag dan morgen: rechts-extremistische accelerationistische online bewegingen. Geraadpleegd van https://ntadvies. nl/media/1056/beter-vandaag-dan-morgen.pdf [8] Van Wonderen, R. (2018, 20 december). Wat is polarisatie? Kennisplatform Integratie & Samenleving. Geraadpleegd van https://www.kis. nl/artikel/wat-is-polarisatie [9] Nederlands Jeugd Instituut. (z.d.). 1. Polarisatie en radicalisering. Geraadpleegd op 6 juni 2024, van: https://www.nji.nl/sites/default/ files/2021-05/Polarisatie_Radicalisering.pdf [10] Van Wonderen, R. (2018, 20 december). Wat is polarisatie? Kennisplatform Integratie & Samenleving. Geraadpleegd van https://www.kis. nl/artikel/wat-is-polarisatie [11] Moors, H., De Graaff, B., Balogh, L., & Van Donselaar, J. (2009). Polarisatie en radicalisering in Nederland. Een verkenning van de stand van zaken in 2009. IVA. Geraadpleegd van https:// www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/ j4nvgs5kjg27kof_j9vvij5epmj1ey0/vichf2s9hbzo/ f=/blg22824.pdf [12] Moors, H., De Graaff, B., Balogh, L., & Van Donselaar, J. (2009). Polarisatie en radicalisering in Nederland. Een verkenning van de stand van zaken in 2009. IVA. Geraadpleegd van https:// www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/ j4nvgs5kjg27kof_j9vvij5epmj1ey0/vichf2s9hbzo/ f=/blg22824.pdf

Polarisatie is dus een proces waarin verschillende groepen tegenover elkaar komen te staan. Deze groepen kunnen op verschillende manieren gekarakteriseerd worden, bijvoorbeeld op basis van etnische, culturele of religieuze verschillen, of gebaseerd op tegenstellingen, zoals lokale en/of nationale oriëntatie versus ‘kosmopolieten’, arm versus rijk, of links versus rechts. Polarisering is echter niet alleen maar een negatief begrip. [9] We kennen zowel gewenste als ongewenste polarisatie. [10] Gewenste polarisatie heeft te maken met tegenovergestelde of zelfs onverenigbare standpunten die kunnen bijdragen aan meningsvorming en het bespreekbaar maken van problemen. Het wordt pas ongewenste polarisatie als de tegenstellingen verscherpen en als die verscherpte tegenstellingen resulteren in spanningen tussen groepen en in de toename van segregatie langs bijvoorbeeld etnische of religieuze lijnen. In dit onderzoek wordt vooral de focus gelegd op de negatieve impact.

Radicalisering, activisme en extremisme Radicalisering is het proces van groeiende bereidheid tot het nastreven of ondersteunen van diepingrijpende veranderingen in de samenleving die op gespannen voet staan met of een bedreiging vormen voor de democratische rechtsorde, waarbij sprake kan zijn van politieke, religieuze of etnische motieven. [11] De opvatting over hoe – met welk(e) middel(en) – de veranderingen in de samenleving in gang gezet dienen te worden, kan per persoon verschillen. Bovendien – dit ligt ook besloten in de definitie van radicalisering – is het mogelijk dat de opvatting over welke middelen gerechtvaardigd zijn om tot deze verandering te komen, tijdens het proces van radicalisering extremer wordt. Radicalisering impliceert niet per definitie een dreiging of veiligheidsrisico’s, maar kan leiden tot activisme en extremisme. [12] Activisme wordt gedefinieerd als “Pogingen van individuen of groepen om op buitenparlementaire wijze, maar binnen de kaders van de democratische rechtsorde, politieke besluitvorming te

14

beïnvloeden.” [13] Daarnaast kunnen in activistische groeperingen ‘problematische’ uitingen voorkomen, die niet extremistisch zijn. [14] Voorbeelden hiervan zijn het afwijzen van de democratische rechtsorde als staatsvorm en/of als manier van samenleven, het gemeenschappelijk afzonderen van de samenleving, met vervreemding en isolatie als gevolg, anderen intentioneel en structureel belemmeren in de uitoefening hun (grondrechtelijke) vrijheden en hun recht om niet te worden gediscrimineerd. [15] Extremisme wordt gezien als de meest extreme vorm van radicalisme en kenmerkt zich door een gewelddadige toepassing van beginselen. Extremistische ideologieën worden gekenmerkt door onder meer utopisch denken, geweldslegitimatie om idealen te verwezenlijken, absolutering van tegenstellingen/dichotoom denken, vijanddenken en superioriteitsdenken. Extremisme wordt ook wel gedefinieerd aan de hand van de volgende kenmerken: [16] » » »

De opvatting dat er sprake is van een acute bedreiging van de eigen groep (in-group) door een dreigende vijand (out-group). Deze dreiging wordt sterk uitvergroot. De opvatting dat het succes of het overleven van de in-group onlosmakelijk is verbonden met de noodzaak tot vijandige actie tegenover de out-group. Vijandige actie kan variëren van verbaal geweld en kleineren tot discriminatie, geweld en zelfs genocide. Vijandige actie is hoe dan ook nodig om het succes van de ingroup te verwezenlijken.

Een belangrijk onderscheid hierbij om de onderzoeksresultaten op een juiste manier te kunnen interpreteren, is het onderscheid tussen ideologie en handelingen. De ideologie en de mate van extremiteit van deze ideologie, is te duiden aan de hand van fenomeenspecifieke duidingsstukken. [17] In de basis kan er voor wat betreft handelingen onderscheid worden gemaakt tussen activisme en extremisme.

[13] NCTV. (z.d.). Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Geraadpleegd op 6 juni 2024, van https://www. nctv.nl/onderwerpen/dtn/over-het-dtn-enhet-dreigingsniveau/definities-gebruikt-in-hetdreigingsbeeld-terrorisme-nederland [14] Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid & Ministerie van Veiligheid en Justitie. (2016, 25 februari). Grondrechten in een pluriforme samenleving [Kamerbrief]. Geraadpleegd van https://zoek. officielebekendmakingen.nl/kst-29614-39.pdf [15] Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid & Ministerie van Veiligheid en Justitie. (2016, 25 februari). Grondrechten in een pluriforme samenleving [Kamerbrief]. Geraadpleegd van https://zoek. officielebekendmakingen.nl/kst-29614-39.pdf [16] Volgens Berger, J. M. (2018). Extremism. The Mitt Press. [17] Duidingsstukken zijn inhoudelijke onderwerpen die kenmerkend zijn voor de ideologie. [18] Moors, H., De Graaff, B., Balogh, L., & Van Donselaar, J. (2009). Polarisatie en radicalisering in Nederland. Een verkenning van de stand van zaken in 2009. IVA. Geraadpleegd van https:// www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/ j4nvgs5kjg27kof_j9vvij5epmj1ey0/vichf2s9hbzo/ f=/blg22824.pdf [19] Ware, J. (2020, 17 maart). Testament to Murder: The Violent Far-Right’s Increasing Use of Terrorist Manifestos [ICCT Policy Brief]. ICCT. https://www.

icct.nl/sites/default/files/import/publication/ Jaocb-Ware-Terrorist-Manifestos2.pdf

Het snijvlak van de beide manifestaties (activisme en extremisme), kent twee aspecten. Ten eerste kunnen extremistische groeperingen ook aanwezig zijn tijdens demonstraties van activistische groeperingen. Ten tweede is het een logische stap dat extremistischere groepen aansluiting zoeken bij groeperingen/onderwerpen die qua idealen al grotendeels bij hen passen. Activisme is daarmee niet per definitie een voorstadium van extremisme. Wel kan het zijn dat beide groeperingen dezelfde basisideologie hebben, maar andere keuzes maken wanneer het gaat om handelingen en middelen. Om inzicht te krijgen in het bredere fenomeen, is het ook nodig om de context van de extremistische groeperingen te snappen. Activisme is een onderdeel van deze bredere beweging. Daarnaast kan er ook sprake zijn van façadepolitiek, waarbij extremisten zich gematigder voordoen dan ze zijn. [18] Daarnaast zijn sommige gedragingen niet eenduidig te interpreteren. Zo wordt gesproken over het oefenen met geweld onder het mom van ‘zelfverdediging’. Hierbij wordt geïmpliceerd dat de actor zelf geen geweld zou willen gebruiken, maar wel verwacht dat het nodig is. Zelfverdediging is legaal uit noodweer. Hoewel dit dus niet hetzelfde is als geweldslegitimatie, kan dit wel het vermoeden geven dat zij percipiëren dat er een aanleiding is voor voorbereiding op geweldsincidenten.

Een voorbeeld hiervan zijn confrontaties tussen extreemrechts en antifascisten, waarvan bij beide partijen gevallen bekend zijn waarin ze geweld hebben geïnitieerd, of waarbij er een escalatie plaatsvond en het onduidelijk was wie de agressor was. Daarnaast kunnen ideologische grieven, dreigingsbeelden en vijandsbeelden dusdanig ver opgerekt worden dat een beroep op ‘zelfverdediging’ al legitiem kan worden bevonden wanneer er een conflict met ideologische of politieke tegenstanders is. [19] Samenvattend, tonen het activistische en het extremistische landschap overlap en samenhang in ideologie en middelen. Vanuit de verantwoordelijkheid voor het

15

tegengaan van radicalisering en extremisme, is de gemeente Gouda gebaat bij verdiepend en verbredend fenomeenbegrip, waarbinnen activisme en extremisme voorkomen. Om die reden zijn beschrijvingen van zowel de activistische als de extremistische manifestaties in het onderzoeksgebied meegenomen in dit onderzoek. Hiermee worden activistische uitingsvormen expliciet niet geproblematiseerd. Met het beschrijvende onderzoek beoogt NTA bij te dragen aan het bredere en verdiepende fenomeenbegrip bij gemeenteprofessionals van de gemeente Gouda. Dit stelt hen beter in staat om bijvoorbeeld wanordelijkheden tijdens protesten en/of demonstraties te voorkomen of op te lossen, onderscheid te maken tussen activistische (democratische) en extremistische (ondemocratische) ideologieën en middelen, en processen van radicalisering te herkennen.

Beschrijving van ideologieën Het is belangrijk om groeperingen tegen de achtergrond van een bredere beweging te kunnen duiden, om afwijkende uitspraken te ontwaren. Hiervoor is kennis van de bredere context nodig, inclusief het activistisch landschap. Elke manifestatie is dus met gepaste nuance geduid. [20] In de volgende paragrafen volgt een korte beschrijving van de (extremistische) ideologieën van de fenomenen die voor dit rapport zijn onderzocht. De ideologieën worden beschreven vanuit het perspectief van de groepering zelf. Deze zeer beknopte beschrijvingen zijn gebaseerd op casuïstiek afkomstig van online en offline uitingen van de betreffende groeperingen, zoals NTA deze de afgelopen jaren heeft geanalyseerd.

[20] Een nadere toelichting is te vinden onder het kopje ‘Analyse’ bij de paragraaf Methodische verantwoording.

Extreemrechts en rechts-extremisme

De extreemrechtse ideologie stelt dat de ‘eigen’ groep (vaak het ‘blanke ras’) bedreigd wordt door de externe vijand (andere culturele, etnische of religieuze groepen), de interne vijand (linkse, lhbtqia+-, progressieve, witte mensen) die aangestuurd worden door een ‘globalistische’ (vaak Joodse) elite. Ook het huidige democratische systeem en de rechtsorde zouden onderdeel zijn van het probleem, omdat bovengenoemden er deel van uitmaken. Extreemrechts wil een wereld waarin geen ‘vreemde’ groepen in de nabijheid zijn van de ‘eigen’ groep, om zich tegen hun invloeden te kunnen ‘beschermen’. Hoewel de kern van de extreemrechtse ideologie hier concreet wordt beschreven, zijn er verschillende variaties mogelijk op de ideologische standpunten van extreemrechts. Extreemrechts gelooft dat er een complot is vanuit de elite om de eigen ‘witte’ bevolking te corrumperen via invloeden in de media, het onderwijs en de cultuur. Ook zou er een complot zijn waarin het witte volk demografisch bedreigd zou worden door lage geboorteaantallen onder witte mensen (anticonceptie, feminisme, lhbtqia+ zou dit bevorderen) en hoge migratieaantallen (omvolking). Tevens zouden mannen in hun masculiniteit worden aangetast. Extreemrechts gelooft dat verschillende bevolkingsgroepen in een constante staat van strijd leven. In gematigdere varianten uit zich dit in een zogenoemde culturele strijd.

Het moet duidelijk worden dat extremere stromingen, die we duiden als rechtsextremisme, geloven in de onvermijdelijkheid of zelfs wenselijkheid van een rassenoorlog. Een logisch gevolg van deze overtuiging is de voorbereiding hierop, of het promoten hiervan. Ook kan er een dusdanig vijandsbeeld zijn dat rechtsextremisten geloven dat geweld tegen interne en externe vijanden legitiem is. Binnen extreemrechts bestaat de stroming ecofascisme. Ecofascisme verenigt racisme met het idee dat door overbevolking en moderne industrie de aarde wordt uitput. Ze pleit voor een traditionele leefwijze, en daarmee tegen door hen gepercipieerde culturele en industriële moderniteit. Een gewaardeerde denker in deze stroming is de terrorist Ted Kazynski, ook wel bekend als de Unabomber. Extremistische varianten hiervan pleiten voor geweld om deze moderne leefwijze te ontwrichten, of voor het verlagen van bevolkingsaantallen van vooral niet-witte mensen.

16

Om fenomenen te duiden wordt er gekeken naar denkbeelden en naar hoe via handelingen uiting gegeven wordt aan deze denkbeelden. De hierboven beschreven narratieven behoren bij denkbeelden van de extreemrechtse ideologie. Wanneer rechts-extremistische denkbeelden erbij komen, zoals het geloof in de rassenoorlog of geweldslegitimatie, dan spreken we van een rechts-extremistische ideologie. Het handelen op basis van deze ideologie kan op verschillende manieren: via actievoeren met middelen die binnen de grenzen van de Nederlandse wet vallen (activisten), of door grensoverschrijdende middelen, zoals het plegen van geweld of significante wetsovertredingen.

Extreemlinks (en links-extremisme)

Volgens de extreemlinkse ideologie is de huidige wereld gedomineerd door de dynamiek tussen onderdrukkers en onderdrukten. De onderdrukkers (rijken, machthebbers, kolonialen, fascisten) zouden het huidige systeem (rechtsstaat, democratie, de natiestaat, eigendomsrechten, economie) zo hebben opgezet dat het deze onderdrukkende dynamiek in stand houdt. Dit systeem moet dus gewantrouwd of zelfs geboycot worden. Functionarissen van dit systeem, vooral zij die geweld gebruiken, zoals de politie, verdienen een expliciete afkeuring. Burgerlijke normen en vermaak, zoals in het onderwijs, de media en de culturele sector, zouden mensen in slaap sussen zodat ze niet tegen hun onderdrukking in opstand komen. Extreemlinks gelooft in radicale gelijkheid van mensen en vaak dus niet in natiestaten en nationaliteiten die mensen zouden verdelen. Ze heeft angst voor het fascisme (bijvoorbeeld in de vorm van racisme of anti-lhbtq+) en vindt dat er geen ruimte in de samenleving moet zijn voor deze meningen, omdat ze te gevaarlijk zijn. Hierom wijst extreemlinks bijvoorbeeld extreemrechtse demonstraties of deelname van in hun ogen te rechtse politieke actoren af. Sommigen streven naar het afschaffen van machtsstructuren (anarchisme) en anderen willen juist een nieuwe staat geleid door hun eigen denkbeelden ervoor in de plaats installeren (communisten).

Hoewel de kern van de extreemlinkse ideologie hier concreet wordt beschreven, zijn er verschillende variaties mogelijk op de ideologische standpunten van extreemlinks. In de extremistische vorm van deze ideologie wordt geweld jegens onderdrukkers gelegitimeerd. Sommigen geloven in de wenselijkheid van een letterlijke ‘klassenstrijd’ waarin naar het voorbeeld van historische socialistische revoluties gewelddadig de macht wordt gegrepen. Om fenomenen te duiden wordt er gekeken naar denkbeelden en naar hoe via handelingen uiting gegeven wordt aan deze denkbeelden. De hierboven beschreven narratieven behoren bij denkbeelden van een extreemlinkse ideologie. Wanneer links-extremistische denkbeelden erbij komen, zoals het geloof in de wenselijkheid van een gewelddadige revolutie of geweldslegitimatie, dan spreken we van een links-extremistische ideologie. Het handelen op basis van deze ideologie kan op verschillende manieren: via actievoeren met middelen die binnen de grenzen van de Nederlandse wet vallen (activisten), of door grensoverschrijdende middelen, zoals het plegen van geweld of significante wetsovertredingen.

Radicaal anti-institutioneel en anti-institutioneel extremisme

Het fenomeen radicaal anti-institutioneel en anti-institutioneel extremisme kent in de praktijk een diffuus beeld als het gaat om ideologische narratieven. Wel kent het fenomeen een overkoepelend narratief van een kwaadaardige elite. Dit ideologische kerncomponent wordt hier verder uitgewerkt, waarbij ook het subnarratief van de soevereinen wordt besproken, omdat dit narratief in de onderzoeksresultaten terugkomt.

17

De ideologie van radicaal complotdenken stelt dat er een kwaadaardige elite bestaat die wereldwijd achter de schermen samenwerkt tegen de belangen van het volk in. Deze elite verdeelt de macht en de welvaart ten koste van het onderdrukte volk. Deze elite is kwaadaardig en heeft kennis en kunde die voor velen onrealistisch lijkt (zoals controle van het weer, chemische of technologische beïnvloeding of het veroorzaken/oplossen van schaarste, oorlogen en ziekte). De samenzwerende elite heeft niet alleen de staat (rechtspraak, politie en veiligheidsdiensten) in haar macht, maar ook grote organisaties of bedrijven, zoals Meta, het World Economic Forum (WEF) en de Verenigde Naties (VN). De elite bepaalt wie belangrijke politieke en economische functies hebben en ondermijnt (politieke) tegenstanders. Ze kan ‘gecontroleerde oppositie’ inzetten, zodat het volk het idee heeft dat er tegengeluid en verandering mogelijk is. De kwaadaardige elite probeert te voorkomen dat mensen ontdekken dat ze samenwerken door systematisch pijnlijke waarheden te censureren via de status quo van het onderwijs, de wetenschap en de media. Daarom zijn deze niet te vertrouwen, zeker niet als ze aan de overheid verbonden zijn. De elite heeft de mogelijkheid om de wereld te verbeteren, maar doet dit niet en houdt het onderdrukte volk bewust ‘in slaap’ en onwetend, om het onder controle te kunnen houden.

Het huidige systeem kan het probleem niet oplossen, omdat het door en door gecorrumpeerd is door de elite. Mensen moeten ‘wakker’ gemaakt worden om ‘de waarheid’ te vertellen. In de betere wereld wordt de kwaadaardige elite ontmanteld en komt de macht terug bij het volk. Soms wordt de elite ook beschuldigd van zaken als satanisme, pedofilie en mensen-/kinderhandel (bijvoorbeeld in de Qanon-narratieven). Er zijn ook versies waarin met pseudojuridische narratieven wordt betoogd dat je je als burger niets van de Nederlandse staat hoeft aan te trekken, omdat de optie zou bestaan je als burger uit te schrijven (soevereiniteit). In het soevereine wereldbeeld geloven mensen dat ze ervoor kunnen kiezen om niet langer burger te zijn (zonder burger te worden in een ander land), en zich daarmee te onttrekken aan burgerplichten zoals het betalen van belastingen of organisaties zoals jeugdzorg. Tevens geloven aanhangers vaak dat ze via pseudojuridische trucs, onder andere betalingen uit kunnen komen. In de soevereine beweging zijn leiderschapsfiguren die (vaak tegen betaling) volgers advies geven hoe deze pseudojuridische middelen in te zetten. Dit kan leiden tot nare confrontaties met ambtenaren, sociaal werkers of deurwaarders. In extreme gevallen geloven soevereinen dat geweld legitiem is om hun gepercipieerde rechten op te eisen en gepercipieerde ‘overtreders’ te vervolgen.

Extremistische varianten van deze ideologie bepleiten een gewelddadige machtsovername of buitenrechtelijke vervolging van de corrupte elite en handlangers. Deze betere wereld komt tot stand door strijd te voeren tegen het huidige systeem. Om fenomenen te duiden wordt er gekeken naar denkbeelden en naar hoe via handelingen uiting gegeven wordt aan deze denkbeelden. De hierboven beschreven narratieven behoren bij denkbeelden van een radicale complotideologie. Wanneer complotextremistische denkbeelden erbij komen, zoals het geloof in de wenselijkheid van een gewelddadige revolutie of geweldslegitimatie, dan spreken we van een extremistische complotdenkersideologie. Het handelen op basis van deze ideologie kan op verschillende manieren: via actievoeren met middelen die binnen de grenzen van de Nederlandse wet vallen (activisten), of door grensoverschrijdende middelen, zoals het plegen van geweld of significante wetsovertredingen.

Radicale dierenrechtenactivisme en dierenrechtenextremisme

De ideologie van radicale dierenrechtenactivisten stelt dat dieren en mensen gelijkwaardig zijn. Daarmee zijn bepaalde handelingen met dieren, zoals het

18

opsluiten en doden of exploiteren van dieren, verwerpelijk, als ware het gedaan met mensen. Omdat dieren zichzelf niet kunnen verdedigen, moeten mensen dat doen. Mensen moeten zich bewust worden dat er dierenleed is en beseffen dat ze dit, bewust of onbewust, in stand houden wanneer ze dierlijke producten gebruiken of verhandelen. Onder andere de bio-industrie, het laten optreden van dieren in een circus, dierproeven en plezierjacht (en de mensen die daarvoor verantwoordelijk zijn) worden gezien als misdadig. Er moet geen medelijden zijn met mensen die geld verdienen aan dierenuitbuiting, of als gevolg van acties van dierenactivisten (economische) schade lijden. Het huidige democratische systeem kan het probleem niet oplossen, omdat profiteurs van dierenleed te veel invloed hebben en dieren zichzelf bovendien niet (democratisch) kunnen verdedigen. Dierenrechtenextremisten geloven vaak dat de wet (op dit aspect) niet gevolgd hoeft te worden, omdat de wet dieren niet beschermt. Dit uit zich in een legitimatie voor het bevrijden van dieren. Andere extremistische tactieken zijn intimidatie, sabotage of het veroorzaken van schade, waardoor de kosten voor de gepercipieerde dierenmishandelaar te hoog worden om door te gaan. Om fenomenen te duiden wordt er gekeken naar denkbeelden en naar hoe via handelingen uiting gegeven wordt aan deze denkbeelden.

De hierboven beschreven narratieven behoren bij denkbeelden van een radicale dierenrechtenideologie. Wanneer er denkbeelden over extremistische dierenrechtenacties erbij komen, zoals het geloof in de wenselijkheid van grootschalige vernielingen of geweldslegitimatie, dan spreken we van een dierenrechten-extremistische ideologie. Het handelen op basis van deze ideologie kan op verschillende manieren: via actievoeren met middelen die binnen de grenzen van de Nederlandse wet vallen (activisten), of door grensoverschrijdende middelen, zoals het plegen van geweld of significante wetsovertredingen.

Radicaal milieuactivisme en milieu-extremisme

Volgens de ideologie van milieuactivisme wordt het milieu op dit moment dermate bedreigd, dat de consequenties onacceptabel bedreigend zijn. Klimaatverandering zal talloze slachtoffers veroorzaken. De verantwoordelijken voor klimaatverandering (politiek, bedrijven en consumenten) moeten hun gedrag snel en drastisch veranderen. Het is onethisch als ze hiervoor niet hun uiterste best doen, zelfs als dit grote opofferingen vraagt. Het huidige democratische systeem kan het probleem niet oplossen, omdat profiteurs van de status quo, zoals de fossiele energielobby, te veel invloed hebben. Het milieu kan zichzelf bovendien niet (democratisch) verdedigen. In het systeem moet dus weinig vertrouwen gesteld worden. Door het broeikaseffect en de versnelde klimaatverandering is er zo snel mogelijk zo veel mogelijk actie nodig, want het democratisch proces volgen gaat te langzaam. Klimaatextremisten geloven vaak dat de wet (op dit aspect) niet gevolgd hoeft te worden, omdat de wet het milieu niet beschermt. Dit uit zich in een legitimatie voor intimidatie, sabotage of het veroorzaken van schade, waardoor de kosten voor de gepercipieerde vervuiler te hoog worden om door te gaan. Om fenomenen te duiden wordt er gekeken naar denkbeelden en naar hoe via handelingen uiting gegeven wordt aan deze denkbeelden.