bijlage 1 Historische Lintenvisie 26102021

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Historische Lintenvisie Gouda (2021)

26 oktober 2021

Kernkwaliteiten van en toekomst voor de historische hoofdinfrastructuur van Gouda

8705 Het waterlint Hollandsche IJssel behoort tot de historische hoofdinfrastructuur van Gouda.

pagina 1

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Inhoudsopgave

Voorwoord

3

Leeswijzer

4

Samenvatting

4

Hoofdstuk 1

Project- en procesomschrijving

6

Hoofdstuk 2

Beleid: kaders en uitgangspunten

12

Hoofdstuk 3

Begripsomschrijvingen en afbakening

25

Hoofdstuk 4

Betekenis vaststellen en vastleggen

43

Bijlagen 1. Overzicht historische waterlinten

49

2. Het Goudse watererfgoed

50

3. Overzicht historische weglinten

51

4. Overzicht functies van de linten in verleden en heden

53

5. Overzicht verdwenen delen van de linten

54

6. Overzicht lintzones en invloedssfeer

55

pagina 2

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Voorwoord Gouda is een prachtige, complete Hollandse stad waar rood (gebouwen, stedenbouw), groen (bomen, weilanden, natuurgebieden, oevers) en blauw (water) sterk met elkaar verbonden zijn en niet zonder elkaar kunnen. De historische linten lopen al sinds de middeleeuwen als hoofddraden van een spinnenweb door de stad heen. Ze zijn historisch gezien onmisbaar voor de stad en haar cultuur, welvaart en leefkwaliteit. Het water is al eeuwenlang essentieel voor handel, transport en industrie en als onderdeel van het veenweidelandschap; dat zal in de toekomst ook zo zijn. Daar komt de recreatieve functie nog bij. De weglinten zijn zo bijzonder omdat ze hun historische karakter van smalle kaden en dijken behouden hebben. Er zijn geen brede uitvalswegen naar de omringende dorpen en steden overheen gelegd. Gouda is daarin vrij uniek. Op deze kwaliteiten zijn we trots en zuinig. De historische linten zijn, uiteraard samen met de binnenstad, de stedelijke en landschappelijke kroonjuwelen van Gouda. Daarom is er nu deze visie. De visie legt uit wat historische linten zijn, welke betekenis ze hebben voor de stad en legt de afspraak vast dat we de kwaliteiten binnen de nieuwe kaders van de Omgevingswet zullen beschermen. Dit gaan we in samenhang met andere ambities en opgaven doen. Zo is bereikbaarheid en veiligheid een opgave bij het behoud van de kwaliteiten van de weglinten.

Zo kunnen we inspelen op de vraag naar aan- en inpassingen en transformatie, als onderdeel van onze bruisende, initiatiefrijke stad, en tegelijk onze kernwaarden en ons cultureel erfgoed veiligstellen. We zullen op kwaliteit sturen, en daarbij loslaten waar het kan, maar ook beschermen waar het nodig is. Rogier Tetteroo en Thierry van Vugt, wethouders Omgevingsbeleid Gouda

Foto: Pim Mul.

pagina 3

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Leeswijzer De ruimtelijke structuur van het grondgebied van Gouda wordt in hoge mate bepaald door historische linten. Deze Historische Lintenvisie benoemt ze (welke zijn het?) en beschrijft de kernkwaliteiten ervan voor de stad en haar inwoners (welke betekenis hebben ze?). De afspraken rond de wijze van uitwerking en doorwerking worden hierin vastgelegd. Hoofdstuk 1 – Projectomschrijving en procesbeschrijving Wat hebben we gedaan, wat ging vooraf, wat was de werkwijze, waar zijn we naar op weg en waarom (het doel, het resultaat) en hoe gaat het verder na vaststelling van deze visie. Hoofdstuk 2 – Beschrijving uitgangspositie Waar staan we en wat is al geregeld? Welke kaders en uitgangspunten zijn er vanuit het actuele vastgestelde beleid en lopende processen rond de invoering van de Omgevingswet die relevant zijn voor deze visie. Hoofdstuk 3 – Begripsomschrijvingen en afbakening Dit hoofdstuk bevat de kaartbeelden van de historische linten en licht toe “wat de historische linten van Gouda zijn”. Hoofdstuk 4 – Betekenis van de historische linten Wat zijn de kernkwaliteiten van de linten en hun betekenis voor de stad en haar inwoners? De waardering, beoordelingscriteria hiervoor en de beschermingsregimes die hieruit voortkomen, staan vermeld. Bijlagen In de bijlagen zijn overzichten opgenomen van weg- en waterlinten, hun functies, verdwenen delen en de lintzones.

Samenvatting Historische Lintenvisie: een plan voor de belangrijkste oude wegen van Gouda De Historische Lintenvisie heeft drie doelen: 1. Vastleggen welke historische wegen en waterwegen van grote betekenis voor de stad van nu zijn; 2. Benoemen welke kernkwaliteiten deze linten voor de stad hebben; 3. De afspraak vastleggen dat deze kwaliteiten betrokken zullen worden bij het maken van het Omgevingsplan. Wat is een historisch lint? Deze wegen heten historische linten omdat ze al eeuwenlang als een lint of een draad door de stad lopen. Het zijn wegen en dijken, maar ook rivieren en grachten. Denk bijvoorbeeld aan de stadssingel of aan de Bloemendaalseweg. Een lint is nooit enkel één lijn. Het is altijd een samenhangend geheel van weg, bomen, bruggen, watergangen, etc. Verschillende linten kunnen met elkaar te maken hebben of elkaar kruisen. De omgeving van de linten is ook belangrijk, zoals de polder waar een weg doorheen loopt of de bebouwing die langs het lint staat. In de visie heet dit een lintzone en de invloedsfeer van een lint. Er zijn kaarten gemaakt waarop de linten, de lintzones en de invloedssferen zijn getekend en alle linten zijn gefotografeerd. Unieke kwaliteiten De visie beschrijft welke speciale kwaliteiten deze wegen en wateren voor de stad als geheel hebben.

Ook kwaliteiten in de bodem kunnen van belang zijn, bijvoorbeeld de aardkundige historie en de vroege bewoningsgeschiedenis (archeologie). Afbakening De actuele betekenis voor de stad als geheel staat centraal. Verdwenen delen van wegen of wegen die vooral voor een wijk belangrijk zijn, zijn niet in de visie opgenomen.

pagina 4

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Ook draait het in de visie om de belangrijkste kernwaarden voor de stad. Details en specifieke waarden van de linten afzonderlijk komen bij de uitwerking van de visie aan bod. De nadruk ligt op de linten buiten de binnenstad. Voor de binnenstad is namelijk al in 2004 een plan gemaakt. Dit plan heet Stedenbouwkundige visie voor de binnenstad en haar randen. Relatie met andere visies Natuurlijk moeten alle visies goed op elkaar aansluiten. Daarom is één hoofdstuk geheel gewijd aan de bestaande visies en hun relatie met of betekenis voor deze nieuwe visie. Niet geheel nieuw, wel nodig Het is niet nieuw dat linten belangrijk gevonden worden. Er zijn al eerder visies gemaakt om de uitzonderlijke kwaliteiten van linten vast te leggen, bijvoorbeeld voor de Hollandsche IJssel en voor de Bloemendaalseweg. Ook is al in bestemmingsplannen en in de welstandsnota bepaalt dat de historische linten belangrijk zijn voor de stad. Maar er bestond nog geen plan dat het complete oude netwerk in kaart brengt en de kernkwaliteiten daarvan benoemt. Ook heeft de gemeente nog niet eerder alles in samenhang bekeken. Vooraf duidelijk Het rekening houden met kwaliteiten hoeft niet te betekenen dat er meer regels komen of dat er minder mag.

Door vooraf te bepalen welke bijzonderheden een rol spelen bij ontwikkelingen is vooraf duidelijk welke kwaliteiten niet verloren mogen gaan. Zo kan de betekenis ook in de toekomst behouden worden, ook bij veranderingen in de stad. Het vastleggen van de unieke kwaliteiten levert zo een stuur bij opgaven en keuzes voor de stad. Het maakt duidelijk welke veranderingen er mogelijk zijn, zonder verlies van kwaliteit. De historie van de stad vormt geen belemmering voor ontwikkelingen, maar een leidraad en inspiratiebron. Kwaliteiten en opgaven In de visie wordt in kaarten en in woorden vastgelegd welke historische wegen grote betekenis hebben voor het stedelijke netwerk. Alleen de belangrijkste kwaliteiten zijn samengevat. Dit zijn stedenbouwkundige en architectonische betekenissen, maar ook de betekenis voor Goudse hoofdthema’s zoals Gouda als Hollandse Waterstad en economie. Ook staat in de visie welke opgaven er liggen om die kwaliteiten te behouden, veilig te stellen en te benutten bij het maken van keuzes voor de toekomstige stad. Wat is het vervolg? Deze visie zal per 1 januari 2022 van kracht zijn. Vanaf dat moment is de visie onderdeel van het bestaande beleid. Al het bestaande beleid zal een plek krijgen in het bestel van de Omgevingswet. Deze visie bepaalt dat de kwaliteiten van de linten een plek moeten krijgen in het Omgevingsplan.

Hoe dat precies gaat gebeuren, wordt nog uitgewerkt. Dit is onderdeel van de proef voor het omgevingsplan, de pilot Goverwelle. Op deze wijze levert de Historische Lintenvisie een belangrijke bijdrage aan een integraal Omgevingsplan. Het levert ook de bouwstenen voor andere sectoren en andere gebieden. De uitvoering bevat ook de uitwerking van het principe “vooraf duidelijk” en de opname van de linten in het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Hiervoor worden de kaarten uit de lintenvisie verder uitgewerkt en in het GIS Gouda opgenomen. De werkzaamheden worden financieel gedekt uit de reservering Omgevingsplan. Zo nodig wordt de uitvoering opgenomen in de Kadernota 2023.

pagina 5

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

1 Project- en procesomschrijving

8273 Wonen in het groen aan de Bloemendaalseweg, van oorsprong een agrarisch lint met aan weerszijden boerderijen. De foto is haaks op de weg genomen. Doorzichten zijn cruciaal, zowel vanaf het lint naar de woonwijken, als andersom, en zowel over land als over water. 1.1 Doel Historische Lintenvisie Deze Historische Lintenvisie heeft als hoofddoel om de betekenis van het historische netwerk van wegen waterwegen voor Gouda en het belang hiervan voor de kwaliteit van de leefomgeving, sterker te verankeren in beleid. Dit gebeurt door in kaart te brengen wat we onder historisch linten verstaan en welke kernkwaliteiten deze linten vertegenwoordigen en – in aansluiting daarop – de omgang met deze linten vast te leggen. Hiermee wordt vastgesteld welke rol deze kwaliteiten voor het stadsbeeld, het gebruik en de bebouwing spelen bij toekomstige ontwikkelingen. De visie biedt kaders en uitgangspunten voor de uitwerking van de kwaliteiten op lintniveau en in concrete regels en richtlijnen in het Omgevingsplan. Het resultaat is een samenhangend document waarin de ruimtelijke kernkwaliteiten van Goudse linten zijn vastgelegd en die richtinggevend zijn voorafgaan en tijdens de planvorming én bij het beoordelen van toekomstige ontwikkelingen in en langs een lint.

Ook zullen de kernkwaliteiten leidraad zijn voor regels rond dagelijks beheer, aanleg en inrichting van de openbare ruimte, rond de omgang met de bodem, het bodemarchief en het landschap. Belangrijk hierbij is dat toegewerkt wordt naar een integraal afwegingskader, waarin voorafgaand aan de planvorming alle omgevingskwaliteiten in kaart gebracht en in samenhang meegewogen worden.

pagina 6

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Het beschrijven van de historie is geen doel. Hiervoor wordt verwezen naar de Foto van de Leefomgeving en de Cultuurhistorische Basiskaart (CHBK in GIS Gouda) en alle bestaande cultuurhistorische analyses. Deze documenten vormen de basis voor deze historische lintenvisie en toekomstige onderbouwingen voor de omgang ermee.

0317 De lintzone Breevaart bestaat uit de Breevaart zelf, de kaden en de Molenvliet langs de Breevaart. Ook het Reeuwijksche Verlaat met sluizen en de molen liggen in deze lintzone. 1.2 Startpunt De historie van Gouda is uitgebreid onderzocht en vastgelegd, zowel in de Cultuurhistorische Basiskaart als in diverse visies, waaronder de Stedenbouwkundige visie voor de binnenstad en haar randen (2004), Beheerplan Bloemendaalseweg (2004) en Gebiedsvisie Hollandsche IJssel 2020 Gouda (2008). Ook in beleid is al veel verankerd. De Nota Cultuurhistorie uit 2004 vormt daarvoor nog altijd een solide basis, in samenhang met de Erfgoedvisie 2013 en het Welstandsbeleid 2020. In 2004 is vastgesteld dat in de bepaalde gebieden cultuurhistorische waarden aanwezig zijn die van grote betekenis zijn voor de stad en waarmee bij ontwikkelingen rekening gehouden dient te worden. Deze gebieden zijn opgenomen in bestemmingsplannen en in de Welstandsnota. Voor binnen- en buitenplanse afwijkingen van bestemmingsplannen is de zogenaamde “gele vlekkenkaart” gemaakt. Vrijwel alle historische linten uit deze lintenvisie zijn via deze instrumenten benoemd. In de bestemmingsplannen zijn bouw- en gebruiksregels opgenomen ter bescherming van de bestaande karakteristieken van deze gebieden.

Daarnaast bevatten de toelichtingen bij deze bestemmingsplannen, de Structuurvisie en andere visies (zoals gebiedsvisie Hollandsche IJssel en beheerplan Bloemendaalseweg) richtinggevende teksten over de omgang met en beheer van historische linten in relatie tot de mogelijkheden voor nieuwe ruimtelijke invullingen. In het Welstandsbeleid geldt voor delen van enkele belangrijke historische linten het “volledig welstandstoezicht”. Echter: voor de andere historische linten gelden geen bijzondere regels en zijn ontwikkelingen onder de €100.000,- welstandsvrij.

pagina 7

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Het nadeel van het bestaande beleid is dat de linten niet als een doorlopend lint worden behandeld, met als gevolg dat de historische kwaliteit en de continuïteit ervan onvoldoende gewaarborgd zijn – met versnippering als gevolg. Ondanks het feit dat sommige linten in de actuele situatie een wisselend beeld geven als het om beeldkwaliteit gaat, is het gewenst om verdere versnippering en afbrokkeling van waarden tegen te gaan. Bovendien is in het beleid de samenhang met de bodem en het belang van het bodemarchief onvoldoende geduid. De niet zichtbare ondergrondse structuren zijn ook onderdeel van linten en bepalen mede de betekenis van de linten als identiteitsdragers. Deze minder tastbare waarden moeten een plek krijgen in het beoordelings- en handelingskader voor de omgang met de historische linten. Daarnaast zijn actuele inzichten over (bijvoorbeeld) het belang van historische ecologie, zoals de betekenis van historische beplanting voor de biodiversiteit, nog onvoldoende benoemd en gewaarborgd. Op zichzelf is het ruimtelijk beleid voor de linten dus wel beschreven, maar er is behoefte aan een samenhangend, omgevingswetbestendig, ruimtelijk document waarin specifiek op de beleidsdoelstellingen voor de linten wordt ingegaan en alle aspecten betrokken worden.

Ook is een meer adequate beschrijving van de verschillende karakteristieken en duiding van de verschillende kwaliteiten voor de stad (kernwaarden) nodig. Op die manier kunnen de kwaliteiten van de Goudse linten integraal onderkend worden en beter worden ingezet als dragers van de Goudse identiteit. Er ligt een solide basis voor de transformatie naar de Omgevingswet, maar er is ook nog werk te doen. De Historische Lintenvisie is hierin een belangrijke stap.

7978 Waterlint Gouwe en spoorlint: beide onderdeel van de historische hoofdinfrastructuur. Op de achtergrond een relict van de Kromme Gouwe dat tot het historische lint Kromme Gouwe behoort. Hier overlappen en kruisen twee historische linten elkaar. 1.3 Omgevingswetbestendig kader Deze visie voor de omgang met de historische linten van Gouda sorteert voor op de invoering van de Omgevingswet en de komst van het Omgevingsplan. De Omgevingsvisie is een langetermijnkoers. Tegelijkertijd is het geen statische visie; er is ruimte voor het verwerken van nieuwe inzichten in de visie. Door deze aanpak blijft het mogelijk om adequaat te reageren op nieuwe inzichten en ontwikkelingen; oftewel de visie is koersvast voor de lange termijn en tegelijkertijd lenig op de korte termijn. Dat moet ook gelden voor deze Lintenvisie. pagina 8

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

De Lintenvisie maakt duidelijk hoe de betekenis van het erfgoed en andere omgevingskwaliteiten zich tot elkaar verhouden. Door het benoemen van de kernkwaliteiten wordt de te beschermen eigenheid vastgelegd en het behoud gewaarborgd (in deze visie: veiligstellen). Door de kernkwaliteiten leidend te maken bij het maken van plannen en in het beheer en gebruik kan de betekenis van het erfgoed versterkt worden, is duidelijk waarin het erfgoed onderscheidend is en kan het eigen karakter, in welke vorm dan ook, doorgegeven worden. Zo wordt het verhaal en de bedoeling van het verleden doorgegeven. Op deze wijze worden de samenhangende erfgoedwaarden (landschap, archeologie en bovengronds erfgoed) als onderdeel van de omgevingskwaliteit benoemd en wordt invulling gegeven aan de bedoeling van de Omgevingswet. Hiermee ligt de houding vast ten opzichte van dit erfgoed vooraf vast, onder het motto “vooraf duidelijk”. De visie duidt de omgang met de kernkwaliteiten en -waarden van dit type erfgoed. De erfgoedwaarden worden niet achteraf getoetst, maar vooraf en vroeg in de planvorming meegenomen. Zo draagt deze visie bij aan het werken aan een integraal Omgevingsplan en wordt de omgang met de cultuurhistorische en stedenbouwkundige kwaliteiten van de historische linten juridisch-planologisch omgevingswetbestendig vastgelegd.

1.4 Kaders en uitgangspunten vaststellen De visie is gericht op het stellen van kaders en uitgangspunten voor 1) het duiden van de belangrijkste waarden en kwaliteiten voor de stad 2) het beschermen van deze waarden en borgen van de zorgvuldige omgang ermee 3) het benoemen van de ontwikkelingsruimte (veranderruimte). De doelstelling van het beleid voor de historische hoofdinfrastructuur is deze structuren herkenbaar in de stad te laten zijn en als waardevolle onderdelen van de huidige infrastructuur bij ontwikkelingen te beschouwen. De historische kwaliteiten, zoals “Hollandse Waterstad”, zijn een inspiratiebron en worden in samenhang met andere kwaliteiten, opgaven en keuzes, zoals het programma “Gouda fietsstad”, gewaarborgd. Behoud en waar mogelijk benutting, versterking of herstel van de beeldkwaliteiten wordt nagestreefd. De Historische Lintenvisie biedt het kader voor een uitwerking op Omgevingsplanniveau, bijvoorbeeld bij het vernieuwen of toevoegen van bebouwing.

Het beschermen en benoemen van de mate van bescherming en ontwikkelruimte volgt de methodiek van: • veiligstellen: behouden, beschermen, benutten, versterken en herstellen van de kwaliteiten, waarbij weinig of geen ontwikkelmogelijkheden zijn (“nee, tenzij”) • inpassen: behouden, beschermen, benutten, versterken en herstellen van de kwaliteiten waarbij ontwikkelingen onder voorwaarden mogelijk zijn (“ja, mits”) • transformeren: behouden, beschermen, benutten, versterken en herstellen van de kwaliteiten waarbij grote mogelijkheden tot herontwikkeling en functieverandering. Deze kaders en uitgangspunten zijn nader uitgewerkt in hoofdstuk 4. Dit kader moet vertaald worden in concrete richtlijnen en beschermende functies in de nieuwe ruimtelijke ordeningsinstrumenten als Omgevingsvisie en Omgevingsplan. Ook is een integrale visie op de bodem van groot belang. Dit is onderdeel van de uitvoering (zie paragraaf 1.7). De kernwaarden moeten ook gewaarborgd worden in de praktijk van het dagelijks beheer en de omgang met de openbare ruimte. Ook de regels voor aanleg en beheer van openbare ruimte, groenvoorzieningen en water, moeten in overeenstemming gebracht worden met het toegekende beschermingsniveau. 1.5 Producten De producten van deze visie zijn: - Kaarten (zie hoofdstuk 3): 1. Overzichtskaart van historische hoofdstructuur van Gouda 2. Historische linten: waterlinten 3.

Historische linten: weglinten 4. Historische lintenzones met invloedssfeer 5. Stadslandschappen van Gouda (huidige hoofdfuncties) - Overzichtslijsten van de linten en lintzones (tabelvorm, bijlagen 1 t/m 6) - Foto’s van alle linten (zomer 2020, een kleine selectie is als illustratie opgenomen in deze visie) pagina 9

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 - Waarderingsmethodiek en beschermingsniveaus (hoofdstuk 4) 1.6 In werking en uitwerking De Historische lintenvisie zal per 1 januari 2022 in werking treden. Net als andere, bestaande visies, zal de Historische Lintenvisie een plek krijgen in het nieuwe bestel van de Omgevingswet. De uitwerking van de visie zal deel uitmaken van en starten met de pilot Omgevingsplan Goverwelle. Daarmee wordt de Historische Lintenvisie een proeftuin voor uitwerking en implementatie van visie(s) in het Omgevingsplan. Het uitvoeringsprogramma bestaat uit drie hoofdpunten rond de implementatie van de visie: 1. Uitwerking voor het Omgevingsplan 2. Uitwerking voor de werking in de praktijk, met aandacht voor de processen rond aanvragen en aansluiting op de welstandsnota. 3. Uitwerking voor Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO): opname van de historische linten in GIS Gouda. In bijlage 4 is het uitvoeringsprogramma beschreven. De uitvoering zal in 2022 ten laste komen van het budget “reservering Omgevingsplan”. Zo nodig wordt de verdere uitvoering opgenomen in de Kadernota 2023.

0314 Reeuwijkse Verlaat: knooppunt van waterlinten met (oorspronkelijk) een dubbel verlaat. Een evident voorbeeld van een plek om “veilig te stellen”.

pagina 10

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

2 Beleidskaders en uitgangspunten 2.1 Nationale Omgevingsvisie: NOVI Op 1 juli 2022 treedt de Omgevingswet in werking. Deze vervangt alle wetten en regels voor de omgang met stedenbouw, landschap, erfgoed, infrastructuur, milieu en water. De Omgevingswet verplicht alle gemeenten om een omgevingsvisie op te stellen over de toekomst van het gebied. In de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) zijn nationale belangen geformuleerd. Behalve dat veel belangen impliciet raken aan cultuurhistorie, zoals het belang om een goede leefkwaliteit te realiseren, is er één belang dat rechtstreeks de doelstelling voor het erfgoed verwoordt: “Behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten is van (inter)nationaal belang.” In de NOVI zijn drie afwegingsprincipes om weloverwogen beleidskeuzes te maken, geformuleerd. Deze principes helpen bij het afwegen en prioriteren van de verschillende belangen en opgaven. Een ervan raakt direct het erfgoed: “Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal”. Cultuurhistorie is hierbij de identiteitsdrager en de kennis- en inspiratiebron. 2.2

Provinciale Omgevingsvisie: POVI

In de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) wordt ruimtelijke kwaliteit gedefinieerd als het fysieke resultaat van menselijk handelen, natuurlijke processen en de wisselwerking daartussen. Dit resultaat bepaalt de gebiedsidentiteit, die gevormd wordt door de stapeling van en samenhang tussen de vele gebruiks- en tijdslagen in de ondergrond en daarboven. Cultuurhistorie is de drager van gebiedsidentiteit, de zogenaamde identiteitsdrager. Ruimtelijke kwaliteit speelt een rol bij het benoemen van kernwaarden (identiteit), opgaven en keuzes. Provinciale richtpunten voor ruimtelijke kwaliteit - Ontwikkelingen dragen bij aan het behoud van de uitzonderlijke kwaliteit van de identiteitsdrager. - Ontwikkelingen dragen bij aan het leesbaar houden van het verhaal dat de identiteitsdragers als oriëntatiepunten in tijd en ruimte vertellen. De POVI stelt dat op de grenzen tussen stad en land en tussen verschillende landschappen extra kansen liggen voor het zichtbaar maken enhouden, versterken en beleefbaar en voelbaar maken en houden van de identiteit en ruimtelijke kwaliteit. De POVI erkent het belang van de historische binnenstad voor de hoge ruimtelijke kwaliteit van de stad. Specifiek bevat de POVI enkele richtpunten voor molens en vaarwegen: 1. Historische molens zijn markante monumenten en blikvangers in het landschap, zowel in het stedelijk als het landelijk gebied.

Het behouden en versterken van monumentale windmolens in hun omgeving vanuit hun ensemblewaarde is een richtpunt voor ruimtelijke kwaliteit. 2. De historische vaarwegen hebben de uitstraling van regionale landschappelijke dragers door eenheid en samenhang in de inrichting van de oevers en begeleidende beplanting en door de vormgeving van kruisende infrastructuur. Er is aandacht nodig voor zicht op en vanaf het water. Als ontwikkelingen plaatsvinden aan kanalen en vaarten buiten het stedelijk gebied, dan dragen deze bij aan versterking van hun rustige en voorname karakter, behoud en versterking van erfgoed als identiteitsdragers en herstel van continuïteit (ook aanliggend landschap) waar nodig. De oevers van rivieren, vaarten, kanalen en plassen zijn waar mogelijk openbaar toegankelijk. Als richtpunten voor ruimtelijke kwaliteit worden in acht genomen: - Om oevers en water openbaar toegankelijk en beleefbaar te houden is er geen ruimte voor verdere verdichting en privatisering van de oevers, direct grenzend aan het water. - Ontwikkelingen aan kanalen en vaarten buiten het stedelijk gebied dragen bij aan de versterking van het karakter van de kanalen en vaarten.

pagina 11

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

8058 Kromme Gouwe met Wachtelstraat en Jaagpad: een waterlint met twee weglinten erlangs. De lintzone heet Kromme Gouwe en bevat de drie linten én de bebouwing. Bij bouwen aan het lint dient rekening gehouden te worden met de lintwaarden én de zonewaarden. Het lint is verbonden met het lint Stadssingel en met andere waterlinten. Dit is een voorbeeld van een plek waar volgens de POVI extra kansen liggen voor het zichtbaar maken en houden, versterken en beleefbaar én voelbaar maken en houden van de identiteit en de ruimtelijke kwaliteit van de stad.

8117 Molen aan de Eerste Moordrechtse Tiendweg: onderdeel van het historische lint en een historisch en stedenbouwkundig ankerpunt. Bij bouwen in de buurt van een molen moet rekening gehouden worden met de waarden van een molen, de zogenaamde molenbiotoop.

pagina 12

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 2.3 Omgevingsvisie Gouda De Omgevingsvisie Gouda beschrijft de langetermijnvisie van de gemeente op de toekomstige ontwikkeling van de stad vanuit het perspectief van 750 jaar ontwikkeling en is gericht op de komende decennia. De visie geeft aan welke kansen, opgaven en uitdagingen er voor Gouda liggen en op welke manier de gemeente daarmee om wil gaan. Het benoemen van de Goudse kernkwaliteiten is een verplichting vanuit de Omgevingswet. De historie is een richtinggevende factor voor het vaststellen van de kernwaarden, formuleren van opgaven en het maken van keuzes. In de relatief kleine, compacte stad zijn vrijwel overal cultuurhistorische waarden te vinden die in hoge mate bijdragen aan de omgevingskwaliteit. In het vraagstuk “Hoe transformeren we de bestaande stad naar de toekomst?” vormt het cultureel erfgoed een sleutelrol. Met de Omgevingsvisie zet Gouda de koers uit voor de lange termijn. De koers wordt stap voor stap uitgezet, uitgevoerd en bijgewerkt. Door deze aanpak kan Gouda adequaat reageren op nieuwe inzichten en mogelijkheden, oftewel koersvast voor de lange termijn en lenig op de korte termijn zijn. In Gouda bestaan verschillende beleidsdocumenten die raken aan het omgevingsbeleid, zoals de Mobiliteitsvisie, Bedrijventerreinvisie, Structuurvisie Groen, Woonvisie, Hoogbouwnota en de Erfgoedvisie.

De Omgevingsvisie vervangt deze beleidskaders niet; een aantal bestaande visies worden integraal onderdeel van de Omgevingsvisie, een aantal visies worden opgenomen in andere instrumenten, waaronder het Omgevingsplan. Ook in de komende jaren zal het nodig blijken te zijn om de globale Omgevingsvisie nader uit te werken en nieuw sectoraal beleid met gevolgen voor de fysieke leefomgeving vast te stellen. Steeds zal daarbij de relatie met de Omgevingsvisie worden gelegd en verantwoord worden op welke manier een sectorale visie gerelateerd is en bijdraagt aan de totale, integrale visie. In de Omgevingsvisie wordt ook een ontwikkelperspectief geschetst. Daar zijn verscheidene linten bij betrokken, zoals de Kromme Gouwe (ontwikkelperspectief Kromme Gouwe oost). Daarom is het belangrijk dat beide visies naadloos op elkaar zijn afgestemd (en blijven). Het ontwerp voor de Omgevingsvisie is in oktober 2021 ter inzage gelegd.

Vijf kernwaarden, opgaven en keuzes Kernwaarden: Complete stad: compleet en evenwichtig waar mensen graag in goede gezondheid wonen, werken, recreëren, van cultuur genieten en winkelen Compacte stad: compact Gouda met bruisend historisch centrum en rustige randen Strategische ligging Te midden van het Groene Hart, met waardevol landschap, natuur en veel water Initiatiefrijke stad: Gouda is initiatiefrijk en geniet een grote mate van participatie van haar inwoners Opgaven: Doorgeven historisch Gouda: historische stad doorgeven aan de volgende generaties Duurzaam stedelijk ontwikkelen Prettig woon- en leefklimaat bevorderen Gezondheid stimuleren: gezonde mensen door een gezonde en veilige leefomgeving Sterke economie en regionale positie behouden Uitdagingen: Verstedelijkingsopgave, energietransitie, klimaatadaptatie Keuzes: Florerende stad Duurzame mobiliteit Gezonde groen-blauwe stad Energietransitie Sterke wijken OER en Foto van de leefomgeving (2021) In 2021 is ter voorbereiding op de Omgevingsvisie een OmgevingsEffectRapportage (OER) opgesteld. Alle gegevens voor het maken van de Omgevingsvisie zijn bij elkaar gebracht en er is een zogenaamde Foto van de Leefomgeving opgesteld. Vanuit de vakgroep cultuurhistorie is gepleit voor een integrale pagina 13

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 analyse van alle boven- en ondergrondse cultuurhistorische kwaliteiten (landschappelijk, stedenbouwkundig, architectonisch, archeologisch, aardkundig etc). Deze kwaliteiten zijn beschreven in hoofdstuk 11, waarbij ook aandacht is voor de onderlinge samenhang. De OER en de Foto zijn als bijlagen bij de Omgevingsvisie gevoegd. In de OER is geconcludeerd dat door de huidige grote opgaven in de leefomgeving en hun ruimteclaims, zoals de woningmarkt, infrastructuur, vergroening, klimaatverandering en energietransitie, en de komst van de Omgevingswet een samenhangende ruimtelijke visie broodnodig is. Kennis van historie sleutel voor oplossingen De Foto van de Leefomgeving maakt duidelijk dat het huidige beleid nog onvoldoende borging biedt om de kwaliteiten te behouden. Problemen die kortgeleden nog abstracte vergezichten leken, zoals klimaatverandering, zijn nu dichtbij. Er ligt een grote druk op het erfgoed. Zonder goede regie en zonder een actuele, integrale visie op het behoud van de kwaliteiten van het Goudse erfgoed kunnen in korte tijd belangrijke waarden voorgoed verloren gaan of onomkeerbaar aangetast worden.

Het besef dat het om samenhangende kwaliteiten gaat, boven en onder de grond, en dat de bodem (het natuurlijke systeem, waaronder het watersysteem) en cultuur (het menselijke systeem) onlosmakelijk verbonden zijn, is een van de belangrijkste grondslagen van de Omgevingswet. Kennis van de historie van bodem en de ingrepen daarin en bovengrondse historie leert hoe het natuurlijke systeem in balans gebracht kan worden met ons handelen en hoe de historie benut kan worden in ontwerpopgaven. Kennis van de historie van zowel het ontstaan van het landschap, als van al het menselijke handelen daarin, is van grote betekenis voor het maken van keuzes voor de toekomst. Dit vergt kennis voorafgaand aan planvorming. Niet alleen bij het oplossen van bestaande problemen, bijvoorbeeld op het gebied van water en bodemdaling, maar ook om nieuwe problemen te voorkomen. De historie kan de sleutel zijn voor oplossingen voor grote opgaven. Het vooraf in kaart brengen van de historie en het bepalen van de waarde daarvan voor de opgave, is essentieel om erfgoed mee te kunnen nemen in een integrale benadering voor het borgen van de omgevingskwaliteit. Het gaat om alle dimensies: alle ondergrondse en bovengrondse lagen (drie ruimtelijke dimensies), plus de factor tijd (tijdslagen) en de factor mens (de tijdsgeest, de betekenis die de mens er aan toekent).

De benadering van de vraagstukken in samenhang met de geschiedenis van het natuurlijk systeem (bodem) en cultuursysteem (mens) zal prioriteit gaan krijgen. Daarom zal cultuurhistorie onder de Omgevingswet een nog prominentere rol spelen als wegingsfactor in ruimtelijke ontwikkelingen en bij grote opgaven. Samengestelde kwaliteiten De linten zijn geen zelfstandige eenheden in het stedelijke weefsel. Ze hebben zowel hun eigen intrinsieke waarden als betekenis voor de omgeving. Vice versa heeft de omgeving ook invloed op de waarden van de linten. De Historische lintenvisie richt zich op de kernkwaliteiten en ontwikkelmogelijkheden in en langs de historische linten, maar biedt tegelijkertijd de kaders om ook voor wijken en buurten de omgevingskwaliteiten en de omgang daarmee te benoemen. Een totaalbeeld van alle gebiedskwaliteiten zal pas ontstaan als alle gebiedsvisies gereed en in samenhang met elkaar gebracht zijn. Het gaat in de lintenvisie en bij de duiding van de kernwaarden om samengestelde omgevingskwaliteiten. Er zijn altijd meerdere aspecten tegelijk aanwezig die in samenhang moeten worden gewogen en meegenomen moeten worden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Alle keuzes voor de stad hangen met elkaar samen en beïnvloeden elkaar: in mogelijkheden en in kwaliteit. Hierin bestaat geen vaste hiërarchie.

Het draait om strategische keuzes over de stad die Gouda is en in de toekomst wil zijn. De linten zijn bijvoorbeeld belangrijke fietsroutes tussen binnenstad, woonbuurten en ommeland en behoren tot de regionale of stedelijke fietsroutes. De aantrekkelijkheid van de fietsroutes wordt mede door de cultuurhistorische kwaliteiten bepaald – tegelijkertijd kennen de historische routes, bijvoorbeeld door hun breedte, beperkingen uit oogpunt van verkeersveiligheid en capaciteit. De toekomst van de linten is dus onlosmakelijk verbonden met keuzes voor mobiliteit en recreatie.

pagina 14

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Veel linten maken, mede vanwege het vele water en groen, deel uit van het droog - en nat ecologisch netwerk. Deze waarden zijn ontstaan door het eeuwenoude watersysteem en de eeuwenoude karakteristieke wijze van beheer en beplanten (met elzen en schietwilgen). Het (middeleeuwse) systeem biedt behalve historische waarden ook aanknopingspunten voor oplossingen voor problemen als gevolg van klimaatverandering en bodemdaling en voor behoud en herstel van biodiversiteit. Het vraagstuk van de historische linten dient daarom in samenhang en integraal met andere domeinen bekeken te worden. Het is niet enkel een opgave vanuit cultuurhistorie en stedenbouw. Samenwerking met andere domeinen is cruciaal om de kwaliteiten en potenties in beeld te krijgen. Bij de uitwerking van de visie zal daarom het gesprek met de andere afdelingen, waaronder BOR en POR, worden voortgezet. Tijdens de uitwerking zal ook worden gesproken over beheer en inrichting van de linten, waarin onder meer groen en materiaal- en kleurgebruik belangrijke aspecten kunnen zijn. Deze gesprekken zijn onderdeel van de pilot Goverwelle voor het Omgevingsplan. Van visie naar plan Om de vertaling van de Omgevingsvisie naar het Omgevingsplan goed te kunnen maken is het nodig om de manier te beschrijven waarop de ambities uit de Omgevingsvisie concreet vorm kunnen krijgen.

Op basis van de pilot Goverwelle wordt ervaring opgedaan wat er voor het Omgevingsplan nodig is en of er nog een schakel in de vorm van een Omgevingsprogramma nodig is tussen Omgevingsvisie en Omgevingsplan. De pilot geeft inzicht in de mogelijkheden en wensen om kwaliteiten te beschermen via het Omgevingsplan en om aanvragen voor ontwikkelingen (omgevingsplanactiviteiten) in en langs de linten en in de invloedssfeer daarvan te beoordelen. Het is de intentie om op lintniveau omgangsregels met de omgevingskwaliteiten te maken. De benoemde kernwaarden en -kwaliteiten uit deze visie vormen hiervoor de grondslag; per lint zal waar nodig verfijning en accenten aangebracht worden. 2.4

Relevante bestaande Goudse beleidsvisies en hun betekenis voor de Historische Lintenvisie

Ruimtelijke Structuurvisie Gouda 2005-2030 (2005) In de structuurvisie uit 2005 worden linten beschreven als kwaliteiten die gewaarborgd moeten worden. Van de veenlinten en tiendwegen, waarlangs Gouda is ontstaan, heeft vooral de Bloemendaalseweg volgens deze structuurvisie echte meerwaarde in de stad. De inrichting van deze weg, een hoogwaardige fietsroute begeleidt door groenstedelijke woonmilieus, dient dan ook als voorbeeld voor andere linten, zoals de Voor- en Achterwillenseweg. Ook langs waterlopen kunnen nieuwe, hoogwaardige woonmilieus worden ontwikkeld, die bijdragen aan een meer gedifferentieerd woningaanbod. Betekenis voor deze visie: De Omgevingsvisie vervangt de Structuurvisie. Erfgoedvisie In de Erfgoedvisie (2013) is het uitgangspunt vastgelegd: “ontwikkelen waar mogelijk en beschermen waar nodig”. Om hiervoor een gefundeerde basis te leggen is gestart met het opstellen van de Cultuurhistorische basiskaart (CHBK). In 2020/2021 vond de laatste inventarisatiefase plaats voor de periode 1965-2010. De CHBK is mede tot stand gekomen met input uit de stad. Als vervolg daarop wordt voor de gehele stad (‘vlakdekkend’) in beeld gebracht wat de samenhang en betekenis is van de verschillende onderdelen van het ‘stadslandschap’. De Historische lintenvisie maakt hiervan onderdeel uit.

In de Erfgoedvisie zijn de volgende beleidsuitgangspunten vastgesteld voor het Gouds cultureel erfgoed: 1. Samenhang centraal stellen (het ‘verhaal van de stad’) 2. Ontwikkelingsgericht investeren (herbestemmen/gebruik) 3. Verantwoordelijkheden delen (optimale processen/regels) 4. Duidelijk zijn op inhoud (wat is waardevol en waarom) 5. Inzetten expertise uit de stad (kennis delen/lokaal netwerk) pagina 15

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 6. 7.

Oriënteren op rol gemeente Samenwerken

(wat doen we wel en wat niet) (intern, lokaal en regionaal)

Betekenis voor deze visie: De Erfgoedvisie vormt een belangrijke grondslag voor de Omgevingsvisie, de Historische Lintenvisie en de uitwerking daarvan in het Omgevingsplan. Nota Cultuurhistorie (2004) In de Nota Cultuurhistorie (2004) zijn alle uitvoerings en toetsingskaders beschreven. Hierin is opgenomen dat de diverse linten onderdeel uitmaken van het watersysteem van rivieren, afwateringskanalen en grachten en dat deze de stadsvorming in hoge mate hebben bepaald. Hier vinden we ook de directe relatie met de groenstructuren in de gehele stad. Ook de zogenaamde gele vlekkenkaart is in deze nota opgenomen. In deze nota is vastgesteld dat de historische linten een grote cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen en, mede vanwege de kwetsbaarheid, samen met de beschermde binnenstad en architectonisch waardevolle ensembles een zorgvuldig beleid verdienen dat gericht is op bescherming van de aanwezige waarden. Daarom heeft het college begin deze eeuw al besloten om bij plannen in het beschermde stadsgezicht en bij grootschalige ontwikkelingen daarbuiten, een cultuurhistorische analyse te vragen. Enerzijds zodat bij de nieuwe ontwikkeling rekening kan worden gehouden met de aanwezige cultuurhistorische waarden en te kunnen komen tot een goede afweging, en anderzijds om in een vroegtijdig stadium in kaart te brengen welke archeologische waarden kunnen worden verwacht.

Bij ontwikkelingen in waardevolle gebieden en op waardevolle locaties wordt daarom een cultuurhistorische analyse van de initiatiefnemer gevraagd. Daarin wordt de vraag beantwoord welke waarden aanwezig zijn en wat met die waarden gebeurt in het plan. Hiervoor zijn richtlijnen opgesteld, om zo een duidelijke procedure te hebben en een afdoende cultuurhistorische onderbouwing van plannen te kunnen waarborgen. Daarnaast is de zogenaamde gele vlekkenkaart gemaakt, om ook in kaartbeeld uit te drukken om welke gebieden het gaat. In 2004 is het volgende vastgesteld ten aanzien van het doel van een cultuurhistorische analyse (CHA) en cultuurhistorische effectrapportage (CHER): 1. de in het plangebied én de omgeving aanwezige cultuurhistorische waarden worden in kaart gebracht. Behoud van de aanwezige monumenten en jongere bouwkunstobjecten is daarbij uitgangspunt. Ook wordt duidelijk welke elementen buiten de beschermde monumenten een bepaalde cultuurhistorische waarde bezitten, die kunnen worden benut bij het plan (direct of indirect). Áls die voor een deel uiteindelijk verdwijnen, zal daarvan worden gevraagd dit te documenteren. 2. De analyse biedt inzicht in het te verwachten bodemarchief wat een plan van aanpak voor het eventueel verplichte archeologisch onderzoek makkelijker maakt. 3.

De resultaten van de analyse kunnen worden gebruikt als basis en aanknopingspunt voor nieuwe ontwikkelingen. Het erkennen en herkenbaar maken van de cultuurhistorische identiteit als kwaliteit en uitgangspunt voor verdere ontwikkeling, dus het benutten van cultuurhistorische elementen als inspiratiebron voor de ruimtelijke inrichting en het ontwerp is essentieel voor het borgen van de omgevingskwaliteit. De analyse dient een bewuste en logische opbouw van landschappelijk erfgoed, archeologisch erfgoed en bovengronds erfgoed te bevatten. Archeologie is de verbinder en brug tussen het landschap (zichtbaar, onzichtbaar) en het bovengrondse. Betekenis voor deze visie: De Nota Cultuurhistorie vormt een belangrijke grondslag voor de Historische Lintenvisie. De richtlijnen vormen ook vandaag de dag nog een uitstekende basis om cultuurhistorie mee te wegen bij ontwikkelingen. Anderzijds zijn ze inmiddels bijna 20 jaar oud. Ze dienen in het kader van de invoering van de Omgevingswet en als onderdeel van de pilot voor het Omgevingsplan herijkt en Omgevingswetbestendig gemaakt te worden. Hierbij zullen zowel de integrale benadering van cultuurhistorie in alle facetten (inclusief archeologie, landschap) als het rekening houden met cultuurhistorie tijdens alle fases van gebiedsontwikkelingen en in alle aspecten van het ontwerpproces gewaarborgd blijven.

Dit behoort tot de uitvoering van deze visie.

pagina 16

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Gele vlekkenkaart (2004) De zogenaamde gele vlekkenkaart uit de Nota Cultuurhistorie van 2004 bevat alle gebieden waar een cultuurhistorische analyse (CHA) vereist is bij ontwikkelingen die een bestemmingsplanwijziging behoeven (toenmalig Wro artikel 19 lid 1 en 2-procedures). Het gaat om de volgende gebieden:  Beschermd Stadsgezicht;  Korte Akkeren (oud en nieuw);  Oostpolder in Schieland;  Westergouwe;  Hollandsche IJssel;  Sluiseiland en omgeving;  Voorwillenseweg en omgeving;  Achterwillenseweg en omgeving;  Stolwijkersluis en omgeving;  Nieuwe Parkbuurt;  Kort Haarlem;  Kadebuurt;  Wethouder Venteweg en omgeving;  Bloemendaalseweg en omgeving;  Graaf Florisweg en omgeving;  Bodegraafsestraatweg en omgeving. Betekenis voor deze visie: Naar aanleiding van de visie zal voor de historische linten een actuele “verwachtingenkaart” opgesteld worden, op basis waarvan zo nodig nader onderzoek kan worden verlangd bij ontwikkelingen. Het betreft in het kader van deze lintenvisie alleen de historische linten, maar de noodzaak tot herijking betreft de gehele kaart. Deze actualisatie is nodig omdat - ontwikkelingen sinds 2004 nog niet verwerkt zijn op de kaart (bijv.

Westergouwe); - onderzoeken sinds 2004 en gegevens van de CHBK, waaronder de ABK (Archeologische Basiskaart 2011), nog niet verwerkt zijn; - het onderzoek naar de historische linten inzichten oplevert die verwerkt moeten worden; - actuele inzichten in betekenis van cultuurhistorische aspecten en wijze van toekenning van cultuurhistorische waarden verwerkt moeten worden Dit zal betekenen dat in sommige gebieden geen CHA meer vereist zal worden, terwijl andere gebiedscontouren juist wat opgerekt dienen te worden. Ook zal meer differentiatie aangebracht kunnen worden voor de breedte en diepgang van benodigd onderzoek. Daarnaast dient de CHA-richtlijn herijkt te worden. Als uitwerking van deze visie zal de gele vlekkenkaart geactualiseerd worden en worden geïmplementeerd als onderdeel van het omgevingsplan.

pagina 17

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Gele vlekkenkaart: sinds 2004 is een cultuurhistorische analyse vereist bij binnen- en buitenplanse afwijkingen van het bestemmingsplan in de gele gebieden. Nota hoogbouw (2005) Onder het motto “hoe hoger het bouwwerk, hoe mooier het moet zijn”, is in 2005 een hoogbouwnota voor Gouda vastgesteld. Vanuit verschillende perspectieven en schaalniveaus (regio, stad en wijk) geeft deze nota een samenhangend beeld van de mogelijkheden voor hoogbouw in Gouda. Op zoneringskaarten geeft de nota aan waar hoogbouw binnen Gouda denkbaar is. Tevens bevat de nota randvoorwaarden waaraan hoogbouw moet voldoen. Deze randvoorwaarden zijn omschreven in de vorm van algemene aandachtspunten, en geven geen locatiespecifieke voorwaarden, omdat iedere plek zijn eigen specifieke kenmerken heeft. Betekenis voor deze visie: Bij de uitwerking van de visie voor het Omgevingsplan wordt de mogelijkheid voor hoogbouw betrokken in de consequenties daarvan voor zichtlijnen, molenbiotopen, en andere cultuurhistorische aspecten van het lint. Verstedelijkingsagenda Gouda (2018) In de Verstedelijkingsagenda Gouda is de positie van Gouda als centrumgemeente van de regio MiddenHolland bepaald, waarbij een sterke focus ligt op het thema wonen en de bijdrage van meer woningen aan het vestigingsklimaat en de stedelijke economie.

Daarbij is het de ambitie om meer functiemenging te realiseren, strategische knooppunten te verdichten en verouderde bedrijventerreinen te transformeren naar een gemengd stadslandschap. Daarnaast wordt aan de kwaliteitsverbetering in de bestaande woonwijken doorgewerkt. Betekenis voor deze visie: Keuzes voor verdichting en functiemenging in de historische lintenzones dienen in samenhang met de historisch-ruimtelijke en -functionele kwaliteiten en cultuurhistorische kernwaarden bekeken te worden. Er zal rekening gehouden moeten worden met de mogelijke consequenties voor de cultuurhistorische kernwaarden. Structuurvisie Groen (2019) Deze visie beoogt het vergroten van de leefbaarheid door toename van openbaar groen, hetgeen bijdraagt aan het terugdringen van de gevolgen van klimaatverandering, zoals wateroverlast, droogte en hittestress. Om dit te realiseren zijn beleidsregels opgesteld.

pagina 18

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Betekenis voor deze visie: Vanuit cultuurhistorisch en stedenbouwkundig standpunt is openbaar groen binnen veel linten van grote betekenis. Binnen het domein cultuurhistorie ligt de nadruk vooral op het benoemen, behouden en beschermen van de historische en beeldbepalende waarden, waaronder openheid, zichtlijnen en doorkijken. De keuze voor streekeigen en historisch gezien passende beplanting en locatie daarvan is vanuit cultuurhistorie een belangrijk aspect voor het behoud van de kwaliteiten van de linten. Het realiseren van extra groen in de openbare ruimte door de gemeente en beheer van groen vergt goede afstemming met de cultuurhistorische waarden en kwaliteiten. Vanuit de Structuurvisie groen moet bij planontwikkelingen extra openbaar groen worden gerealiseerd. Ook hierbij moet vanzelfsprekend rekening gehouden worden met deze waarden.

8946 De monumentale platanen aan de Burgvlietkade vormen een markante bomenrij langs het water van de Breevaart, die tot de meest beeldbepalende bomenrijen van Gouda behoort. Bestemmingsplannen In bestemmingsplannen zijn teksten opgenomen over de historie en betekenis van de linten, waarbij de betekenis vervolgens vertaald is in vrij gedetailleerde bouw- en gebruiksregels die bedoeld zijn om de kwaliteiten te waarborgen. Zo is bijvoorbeeld in het Bestemmingsplan Korte Akkeren (2013) de dubbelbestemming 'Waarde Cultuurhistorie 1' opgenomen. Hiervoor is bepaald dat de voor 'Waarde - Cultuurhistorie 1' aangewezen gronden, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede zijn bestemd voor het behoud en de ontwikkeling van de aanwezige cultuurhistorische waarde(n) in haar gelaagdheid in de vorm van: historische geografie (landschap en ruimtelijke patronen); historische (steden)bouwkunde (stedenbouw, architectuur, constructie en techniek); waarbij steeds de volgende kwaliteiten in het geding zijn: de beleefde kwaliteit (zichtbaarheid, herkenbaarheid en herinnerbaarheid); de fysieke kwaliteit (gaafheid, authenticiteit en geconserveerdheid); de inhoudelijke kwaliteit (zeldzaamheid, informatiewaarde, samenhang, representativiteit).

Vervolgens zijn per deelgebied met functieaanduiding 'specifieke vorm van waarde - ...' waarden specifieker beschermd, zoals een singelstructuur, een straatprofiel, zichtlijnen en groenstructuren (zie artikel 18 bestemmingsplan Korte Akkeren).

pagina 19

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Betekenis voor deze visie: De bestemmingsplannen worden vervangen door het Omgevingsplan. De bestaande teksten worden geactualiseerd voor het Omgevingsplan en waar nodig aangevuld. Tijdens de pilot voor het Omgevingsplan wordt uitgewerkt wat hiervoor nodig is en wordt de werkwijze voor een nadere beschrijving en bescherming van de linten vastgelegd. In hoofdstuk 4 van deze visie wordt de reeds ontwikkelde methodiek van bestemmingsplan Korte Akkeren gevolgd. Welstandsbeleid (2020) In het Welstandsbeleid geldt voor delen van enkele belangrijke historische linten het “volledig welstandstoezicht”. Dit zijn Bloemendaalseweg-Ridder Van Catsweg, Graaf FloriswegAchterwillenseweg, Bodegraafsestraatweg en Karnemelksloot-Voorwillenseweg. Voor de andere historische linten gelden geen bijzondere regels en zijn ontwikkelingen onder de €100.000,- welstandsvrij. Nadeel van het bestaande beleid is dat de linten niet als een doorlopend lint worden behandeld, met als gevolg dat de historische kwaliteit en de continuïteit ervan steeds minder ‘voelbaar’ zijn met versnippering als gevolg. Betekenis voor deze visie: Ondanks het feit dat sommige linten een wisselend beeld geven als het om beeldkwaliteit gaat, is het gewenst om verdere versnippering tegen te gaan en de samenhang te herstellen op basis van de kernkwaliteiten.

Deze visie legt hiervoor de basis, waarbij de uitgangspunten zijn: - Vooraf duidelijk: vooraf onderbouwen waarmee rekening gehouden dient te worden en op welke wijze; - Beoordeling van de plannen waarbij de samenhang van het lint en de kwaliteiten daarvan centraal staan; - Zowel nieuwe ontwikkelingen onder de €100.000,- als ingrepen in (het beheer van) de openbare ruimte in dit licht te beoordelen. Vanwege de gefragmenteerde insteek van de huidige Welstandsnota is het actuele Welstandsbeleid slechts in beperkte mate een instrument voor de integrale instandhouding van de kwaliteiten van de linten. Belangrijk is dat gewerkt wordt aan een samenhangend afwegingskader, waarin voorafgaand aan de planvorming alle omgevingskwaliteiten in kaart gebracht en integraal meegewogen worden. Het streven is om te werken naar een integrale onderbouwing van de omgevingsplanactiviteit, waarin cultuurhistorie geen “status aparte” heeft, maar een vanzelfsprekend ingrediënt is. Bedrijventerreinvisie Gouda 2021-2030 Met de Bedrijventerreinenvisie Gouda 2021-2030 geeft Gouda gehoor aan de lokale vraag van ondernemers naar meer ruimte. Door een betere samenwerking en wisselwerking tussen de bestaande bedrijventerreinen, wil Gouda de werklocaties beter benutten. Dit biedt bedrijven ook de mogelijkheid om te groeien.

De visie is een bouwsteen voor de regionale bedrijventerreinenvisie van Midden-Holland en de Omgevingsvisie. De watergebonden bedrijfslocaties zijn van groot belang voor de bestaande bedrijvigheid in Gouda en van bovenlokale betekenis. Behalve dat deze vorm van bedrijvigheid onderdeel is van het historische DNA van Gouda, is het ook nu nog van groot economisch belang, ook voor de regio. Het beter benutten en behouden, eventueel zelfs uitbreiden van watergebonden bedrijvigheid en locaties staat hoog op de agenda. Voor waterlinten als Kromme Gouwe en Hollandsche IJssel (Schielands Hoge Zeedijk, Stolwijkersluis) is watergebonden bedrijvigheid essentieel. Hiervoor geldt een uitgesproken toekomstvisie als watergebonden bedrijvigheids-lint. Nieuwe ontwikkelingen en transformaties op watergebonden bedrijfslocaties mogen de ontwikkeling van de bestaande (zwaardere en watergebonden) bedrijvigheid niet beperken. Betekenis voor deze visie: De historisch-ruimtelijke en functionele context van de linten is vanuit cultuurhistorisch oogpunt leidend. Watergebonden bedrijvigheid is onderdeel van de historische identiteit en is een van de cultuurhistorische hoofdthema’s van de Cultuurhistorische Basiskaart van Gouda. Water, transport en handel zijn historische hoofdpijlers.

pagina 20

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 Behoud van de identiteit van Gouda als Hollandse waterstad is van groot belang; binnen dit uitgangspunt zijn veranderingen en ontwikkelingen mogelijk, waarbij behoud en benutten van watergebonden bedrijvigheid prioriteit heeft.

8098 Kromme Gouwe met jaagpad en De Producent. De bebouwing tussen de Kromme Gouwe en Onder De Boompjes hoort bij de lintzone en is historisch-functioneel onlosmakelijk met het water verbonden. In de Bedrijventerreinvisie is nadrukkelijk de watergebonden bedrijvigheid benoemd als een belangrijke economische drager van Gouda. De historisch-economische én actuele betekenis van watergebonden bedrijven is groot. Aan de Kromme Gouwe wordt aan bescherming van de watergebonden bedrijvigheid prioriteit gegeven. Mobiliteitsplan en Verkeerscirculatieplan (VCP) Gouda Het Mobiliteitsplan en de uitwerking daarvan in het VCP hebben een directe relatie met de lintenvisie. Zo zijn bijvoorbeeld vrijwel alle weglinten benoemd in het ‘wensbeeld fiets’ van het VCP. Betekenis voor deze visie: Dit is een voorbeeld van het belang van een samenhangende visie. Keuzes op het ene beleidsvlak hebben consequenties voor mogelijkheden op het andere vlak. De eisen en wensen vanuit het gebruik kunnen conflicteren met de eisen vanuit het behoud van de kernwaarden.

pagina 21

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Fietsroutekaart van Gouda uit het Verkeerscirculatieplan 2021. Veel linten maken onderdeel uit van fietsroutes. Gebiedsvisies Er is een aantal gebiedsvisies die historische linten beschrijven, zoals de gebiedsvisie Hollandsche IJssel 2020 Gouda (2008) en het Beheerplan Bloemendaalsweg, of relatie hebben met de linten. Stedenbouwkundige visie voor de binnenstad en haar randen (2004) Deze visie bevat ruimtelijke ambities die (ook) voor de historische linten gelden, dan wel specifiek over de relatie tussen stad en linten gaat, te weten: 1. Gouda als historische waterstad en stedelijk knooppunt in de Deltametropool; 2. Ligging in het polderlandschap van het Groene Hart en daarmee via de linten verbonden; 3. Het rivierenlandschap is bepalend voor de ontwikkelingsrichting; 4. De stad en rivier zijn onlosmakelijk verbonden. Het IJsselfront/Veerstalgebied moet een venster zijn vanuit en naar/ op de stad; 5. Doorvaarbaarheid van de stad; 6. Versterken van de identiteit van Gouda als waterstad; 7. Versterken van de karakteristiek van de singels, als overgang tussen binnenstad en de omringende wijken en met name de “poorten” naar de stad (entrees vanuit de historische linten); 8. Behouden, respecteren en waar nodig herstellen van historische kavelmaten.

Betekenis voor deze visie: Deze visie voor de binnenstad uit 2004 concludeert dat het afsluiten van de Haven in combinatie met het aanleggen van de weg tussen stad en rivier de grootste ongelukkige gebeurtenis is die de stad heeft gekend. Deze ingreep heeft veel dynamiek in het zuidelijke stadsdeel doen verdwijnen en de karakteristieke oriëntatie op het water aangetast. In de uitwerking van de lintenvisie moet hiervoor aandacht zijn, omdat het een belangrijke rol speelt in de stedelijke dynamiek en daarmee voor een kernwaarde van de stad. Ook de andere punten dienen bij de uitwerking van de lintenvisie en in het Omgevingsplan meegenomen te worden.

pagina 22

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

Beheerplan Bloemendaalseweg en Ridder van Catsweg ‘omdat ’t het waard is’ (2004) In dit beheerplan is de beeldkwaliteit vastgelegd en is de basis gelegd voor het verankeren van de kwaliteiten in het bestemmingsplan. In de visie kent het gebied drie deelgebieden met hun eigen deelkwaliteiten. In de visie is opgenomen dat: - Bij afwijkingen van het bestemmingsplan zonder vergunning handhavend wordt opgetreden; - Potentiële monumenten worden aangewezen als beschermd monument en er worden beschermende maatregelen getroffen voor het beschermen van het bodemarchief; - Een vergunning voor het afwijken van het bestemmingsplan alleen verleend kan worden als hiermee de cultuurhistorische betekenis vergroot wordt; - Bouwen en verbouwen met beeldvreemde elementen is niet toegestaan; - Dit geldt voor alle panden, niet alleen cultuurhistorisch waardevolle panden; - Ter onderbouwing van een aanvraag is een cultuurhistorische analyse vereist; - Ook de omgeving en inrichting is van belang; - Op de handhaving van beeldbepalende elementen, zoals bruggen en boenhokken, wordt getoetst; ook beplanting, watergangen en oeverbeschoeiing maken hiervan onderdeel uit; - Er geldt het hoogste welstandsniveau. Betekenis voor deze visie: Deze visie voor de Bloemendaalseweg blijft onverkort van kracht onder de nieuwe visie en wordt volwaardig meegenomen in de uitwerking van het Omgevingsplan.

Gebiedsvisie Hollandsche IJssel 2020 Gouda (2008) In deze gebiedsvisie is de Hollandsche IJssel erkent als specifiek Gouds landschapstype, dat het waard is om verbeterd te worden. In de visie is gesteld dat de Hollandsche IJssel een visitekaartje van Gouda is en worden de karakteristieken en structuurdragers (dijken, dynamiek van de getijderivier, wielen) benoemd. Het erkennen van de kwaliteiten en het verbeteren en benutten ervan is als hoofdlijn vastgesteld. Betekenis voor deze visie: De uitgangspunten sluiten nauw aan bij de lintenvisie, blijven onverkort van kracht onder de nieuwe visie en worden volwaardig meegenomen in de uitwerking van het Omgevingsplan. Bodemdaling en linten De Goudse bodem bestaat uit diepe veen- en kleilagen waardoor de bodem zakt. Om het land droog te houden en wateroverlast te voorkomen is het waterpeil in de grachten en polders de afgelopen eeuwen een aantal malen verlaagd. Omdat de alleroudste bebouwing niet op een diepe paalfundering staat, zakken deze – veelal monumentale – gebouwen mee met de dalende bodem. Pas vanaf eind negentiende eeuw zijn woningen voorzien van een stevige paalfundering. Tot na de tweede wereldoorlog werd hiervoor gebruik gemaakt van houten palen. Voor deze gebouwen moet het (grond)waterpeil hoog genoeg blijven om de houten paalkoppen te beschermen tegen droogstand.

Echter voor de almaar zakkende bebouwing kan verlagen van het waterpeil in de grachten en polders wel wenselijk/noodzakelijk zijn om vochtoverlast en waterproblemen te voorkomen. In de Erfgoedvisie Gouda, die in 2013 is vastgesteld, staat de uitdaging al goed verwoord en specifiek voor deze uitdaging is voor de binnenstad het Kaderplan Bodemdaling Binnenstad vastgesteld. De hoogheemraadschappen zijn bevoegd gezag voor het beheer van het oppervlaktewaterpeil en zij stellen in hun peilbesluiten het waterpeil vast. Het is belangrijk om de waterschappen deelgenoot te laten zijn van onze zorg voor de bebouwing en eventuele aanwezige funderingen. Betekenis voor deze visie: Langs verschillende linten komt aanzienlijke zetting van de panden voor. Voor de historische linten ligt een soortgelijke uitdaging voor als voor de binnenstad.

pagina 23

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021

3 Begripsomschrijvingen en afbakening 3.1

Cultuurhistorische basiskaart

De Cultuurhistorische Basiskaart, die in het GIS Gouda is opgenomen, vormt de basis voor de analyses van de historische linten.

CHBK Gouda. De infrastructuur van weg- en waterlinten is sinds 1250-1350 aanwezig. De linten zijn tot 1850 nog grotendeels onbebouwd; de meeste zijn zelfs pas (laat in de) twintigste eeuw bebouwd geraakt.

pagina 24

Historische Lintenvisie Gouda 26 oktober 2021 CHBK Gouda: de stad voor 1850 met de Archeologische Basiskaart (ABK). Gebieden met hoge verwachting en hoogwaardige locaties vallen samen met de historische linten.

CHBK Gouda. Uitsnede met binnenstad.

Topografische kaart van Gouda ca. 1850 waarin de middeleeuwse spinnenwebstructuur van de stad duidelijk zichtbaar is. Jongere structuren als Ringvaart en Spoordijk zijn al aangelegd; het Gouwekanaal nog niet.