Stad in Balans Omgevingsvisie Gorinchem 2050
Tekst van het document
Stad in Balans Omgevingsvisie Gorinchem 2050
Gemeente Gorinchem november 2023 In samenwerking met: Procap Adviseurs en Projectmanagers bbn Adviseurs BVR Adviseurs Ruimtelijke Ontwikkeling Royal Haskoning DHV
Voorwoord Voor u ligt de Omgevingsvisie van onze prachtige stad. Deze visie is niet zomaar een document; het laat zien hoe we ons willen inzetten om het beste te creëren voor Gorinchem. Het beste voor haar inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners in de stad en de regio. Bij alles wat we doen, laten we ons leiden door één centrale gedachte: “Alles wat we doen, doen we voor Gorinchem.” Onze visie is gericht op het optimaal benutten van de ruimte die we hebben, waarbij elke vierkante meter van Gorinchem meetelt. We beseffen dat alles met elkaar samenhangt en dat de verschillende aspecten van onze leefomgeving onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het één kan niet zonder het ander bestaan. Bij het opstellen van deze Omgevingsvisie hebben we altijd in gedachten gehouden dat iedereen moet kunnen meedoen. Niet alleen kijken we naar de fysieke aspecten, maar we belichten ook de zachte kant, die bijdraagt aan de leefbaarheid en sociale cohesie in onze stad. We willen de menselijke kant benadrukken en ervoor zorgen dat niemand wordt buitengesloten. Deze visie gaat niet over de korte termijn, maar het is een document dat vooruitkijkt, zelfs tot 30 jaar in de toekomst. We willen dat zelfs onze kleinkinderen de positieve effecten van onze beslissingen kunnen ervaren. Deze visie verwoord de ambities voor de stad.
We bouwen aan een toekomstbestendige stad waar ook volgende generaties met plezier wonen en werken in Gorinchem. Samen met mijn collega’s en alle betrokken partijen, zetten we ons in om deze visie tot leven te brengen. Wanneer ondernemers, inwoners, organisaties of wij met nieuwe plannen of initiatieven aan de slag gaan, toetsen we of deze plannen passen bij deze omgevingsvisie. Zo kijken we of een plan ook bijdraagt aan de ambities van de stad. Laten we vol vertrouwen en vastberadenheid de uitdagingen aangaan. Samen kunnen we Gorinchem laten bloeien en een leefomgeving creëren waar we trots op kunnen zijn.
Namens het college van burgemeester en wethouders, Wethouder Fatih Polatli
VOORWOORD
3
4
INHOUD
INHOUD Samenvatting
6
1. De omgevingsvisie in perspectief
7
1.1 Wat is een omgevingsvisie?
8
1.2 Wat betekent dit voor u?
11
1.3 Functie van de omgevingsvisie
12
2 Het Gorcums DNA
14
2.1 650 jaar bouwen aan de stad
14
2.2 Kwaliteiten van Gorinchem
16
3 Gorinchem op weg naar 2050
19
3.1 Onze opgaven
4 Drie strategische ruimtelijke ambities
19
23
4.1 Gezonde groei binnen de grenzen
24
4.2 Gezonde inwoners
26
4.3 Groene stad
28
4.4 Samen de stad maken
30
5 Ruimtelijke en programmatische basisstructuur
32
5.1 Wonen
32
5.2 Werken
38
5.3 Water
44
5.4 Regio
50
6 De bestaande stad
54
6.1 Transformatielocaties
55
6.2 Vleugels van de Stad
56
Schelluinsestraat en stationsomgeving
58
6.3 Gorinchem Noord
60
6.4 Binnenstad
62
Bijlagenboekje
64
INHOUD
5
Samenvatting Een samenvatting van de omgevingsvisie leest u in de publieksuitgave van de visie.
6
SAMENVATTING
1. De omgevingsvisie in perspectief Gorinchem staat op een kruispunt en kiest de richting voor
Ambities voor en door de stad
haar ruimtelijke toekomst. Op veel plekken in de stad spelen ruimtelijke vraagstukken of ontstaan kansen. De vraag ligt
In de stad is de afgelopen jaren intensief gesproken over
voor: welk perspectief kiezen we samen voor Gorinchem? De
wat voor stad we willen zijn. Inwoners, ondernemers,
omgevingsvisie helpt om daarin richting te kiezen en accenten
maatschappelijke
te leggen. Opgaven, kansen en ambities worden niet los van
hebben input geleverd, en onder de noemer GO2032 is daar
elkaar beschouwd, maar integraal afgewogen en gecombineerd
een visie van de stad van gemaakt. In de omgevingsvisie
tot één geheel. Alle aspecten van de leefomgeving worden
nemen we de visie, opgaven en ambities van GO2032 over
zorgvuldig afgewogen. De visie is breed inzetbaar en biedt duide-
en maken we de vertaling naar de ruimtelijke gevolgen
lijkheid aan inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers,
richting 2050.
instellingen,
regio
en
gemeente
initiatiefnemers en onze partners in de regio. Het geeft antwoord op de vraag of een voorgestelde ontwikkeling, van welke omvang dan ook, past binnen de koers die we als gemeente voor ogen hebben. De omgevingsvisie biedt een perspectief voor de lange termijn. Het Gorinchem van de toekomst wordt zichtbaar, maar niet alles wordt tot in detail ingevuld. De visie biedt het wenkend perspectief, waarbinnen ruimtelijke ontwikkeling zich afspeelt. Daarbij kunnen we inspelen op nieuwe of onvoorziene ontwikkelingen en blijft er ruimte voor flexibiliteit.
1. DE OMGEVINGSVISIE IN PERSPECTIEF
7
1.1 Wat is een omgevingsvisie? In de omgevingsvisie staat wat wij met elkaar belangrijk
beleidscyclus. Het uitwerken en verder door laten werken
vinden in onze leefomgeving. Hierin wordt duidelijk hoe
van beleid gebeurt met behulp van andere instrumenten.
we de fysieke leefomgeving beschermen, benutten en
Bijvoorbeeld
ontwikkelen, waarin de kwaliteit van de leefomgeving
omgevingsplan, maar in Gorinchem ook via het stedelijk
voorop staat.
programmeren. In een programma staan de maatregelen,
met
het
omgevingsprogramma
en
het
om bepaald beleid uit te kunnen voeren en doelen te behalen, De omgevingsvisie omschrijft het beleid voor de fysieke
meer in detail beschreven dan in de omgevingsvisie. In
leefomgeving integraal, alle onderdelen in samenhang.
een omgevingsplan staan de regels waar iedereen zich aan
Daardoor kunnen we integrale afwegingen maken over
moet houden. Het omgevingsplan is straks de vervanger
vraagstukken en ontwikkelingen over de leefomgeving.
van al onze verschillende bestemmingsplannen. Er is straks
Via de visie kunnen we zowel op gebieds- als themaniveau
één omgevingsplan waarin alle regels voor de verschillende
beoordelen of nieuwe ontwikkelingen en concrete aanvragen
delen van de gemeente staan. Daarin is maatwerk
passen bij onze ambities en opgaven. Zo zorgen we
belangrijk. Stedelijk programmeren is een methodiek
ervoor dat we de juiste keuzes maken. De visie is de
waarmee
basis voor de invulling van de andere instrumenten van de
projecten en gebiedsontwikkelingen prioriteert en koppel-
Omgevingswet.
kansen inzichtelijk maakt. Het kader van de omgevings-
de
gemeente
Gorinchem
grote,
complexe
visie biedt hiervoor een belangrijke basis.
Beleidscyclus
Na het beschrijven van maatregelen en regels stopt de beleidscyclus niet. We evalueren of we met de maatregelen
In de Omgevingswet staat de beleidscyclus (weergegeven in
en regels de gewenste doelen halen. Op basis daarvan
figuur 1) centraal. Deze cyclus laat de samenhang tussen de
wordt gekeken of aanpassen of veranderen van het
omgevingsvisie en de andere instrumenten van de Omgev-
beleid nodig is. Het (op onderdelen) aanpassen van de
ingswet zien. Het beschrijft hoe de overheid handelt in de
omgevingsvisie kan dan de volgende stap zijn. Daarna
fysieke leefomgeving. Daarnaast verbindt de beleidscyclus
doorlopen we weer de rest van de cyclus.
de instrumenten, die de overheid kan gebruiken, op een logische manier met elkaar. Deze omgevingsvisie beschrijft beleid voor de fysieke leefomgeving en is daarmee het startpunt voor de
(Figuur 1 – beleidscyclus Omgevingswet) 8
1.1 WAT IS DE OMGEVINGSVISIE?
Eisen uit de Omgevingswet
De NOVI omschrijft 4 prioriteiten:
De omgevingsvisie is vormvrij. Dat betekent dat wij zelf
1. Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie:
keuzes kunnen maken in de vorm en de inhoud. In artikel
Nederland moet zich aanpassen aan de gevolgen van
3.2 en 3.3 van de Omgevingswet staan wel een aantal voor-
klimaatverandering,
waarden waaraan de omgevingsvisie moet voldoen. Zo schrijft
rivierafvoeren, wateroverlast en langere perioden van
artikel 3.2 voor dat de omgevingsvisie bestaat uit:
droogte. Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust.
• •
•
Nederland
zoals
zeespiegelstijging,
moet
zich
hogere
aanpassen
aan
een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van
klimaatverandering. Met de energietransitie verlagen
de fysieke leefomgeving;
we de CO2-uitstoot en leveren we een bijdrage aan het
de hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het
verminderen van de opwarming van de aarde. Inmiddels
gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van
is klimaatverandering niet meer helemaal te voorkomen.
het grondgebied;
Nederland krijgt te maken met zeespielstijging, hogere
de hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te
rivierafvoeren, wateroverlast als gevolg van extreme
voeren integrale beleid.
neerslag, langere perioden van hitte en droogte en biodiversiteitverlies. We moeten onze leefomgeving
Daarnaast omschrijft artikel 3.3 dat alle nieuwe initiatieven
voorbereiden op en aanpassen aan deze gevolgen van
met de beginselen (voorzorg, preventief handelen, bron-
een
bestrijding van milieuaantasting en de vervuiler betaalt)
klimaatadaptatie. In 2050 is Nederland klimaatbestendig
rekening dienen te houden.
en waterrobuust ingericht.
Relatie met andere visies
veranderend
klimaat.
Dit
noemen
we
2. Duurzaam economisch groeipotentieel: Nederland werkt toe naar een duurzame, circulaire, kennisintensieve en
Elke overheidslaag stelt een omgevingsvisie op. Het Rijk
internationaal concurrerende economie in 2050.
maakt een nationale omgevingsvisie (NOVI), de provincie een provinciale omgevingsvisie (POVI) en de gemeente een
3. Sterke
en
gezonde
steden
en
regio’s:
er
zijn
gemeentelijke omgevingsvisie (GOVI). De omgeving houdt
nieuwe locaties nodig voor wonen en werken. Het
namelijk niet op bij de grens van een gemeente of provincie.
liefst binnen de bestaande stadsgrenzen, zodat de open
In onze eigen Gorcumse omgevingsvisie maken wij onze
ruimten tussen stedelijke regio’s behouden blijven. We
eigen keuzes binnen de gemeentelijke grenzen, die daarmee
willen de leefbaarheid en klimaatbestendigheid in steden
soms van andere omgevingsvisies kunnen verschillen. De
en dorpen verbeteren. Schonere lucht, voldoende groen
omgevingsvisie is ‘zelfbindend’ en leidt daarmee enkel tot
en water en genoeg publieke voorzieningen waar mensen
verplichtingen voor de bestuurslaag die de visie zelf heeft
kunnen bewegen (wandelen, fietsen, sporten, spelen),
opgesteld.
ontspannen en samenkomen.
Nationale omgevingsvisie (NOVI)
4. Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied: er ontstaat een nieuw perspectief voor de
De NOVI biedt een kader en geeft richting op een landelijke
Nederlandse landbouwsector als koploper in de duurzame
schaal. Tegelijkertijd is er ruimte voor regionaal maatwerk
kringlooplandbouw. Een goed verdienpotentieel voor de
en verdere uitwerking gericht op gebieden. Met de NOVI als
bedrijven wordt gecombineerd met een minimaal effect
kader kunnen we keuzes voor onze leefomgeving sneller en
op de omgevingskwaliteit van lucht, bodem en water.
beter maken. Zo bouwen we samen aan een mooier en sterker
Ook gaan we in Nederland aan de slag met het verbeteren
Nederland.
van biodiversiteit en het tegengaan van bodemdaling.
1.1 WAT IS DE OMGEVINGSVISIE?
9
Omgevingsvisie Zuid-Holland (POVI Zuid-Holland) Zuid-Holland is de dichtstbevolkte provincie van Nederland.
3. Naar een levendige meerkernige metropool:
We willen graag dat onze provincie over 30 jaar nog steeds
Zuid-Holland staat voor de opgave om in het komende
prettig, veilig en gezond is om in te wonen, werken en
decennium een fors aantal woningen te realiseren en om
recreëren. Daarom is het belangrijk dat we nu al nadenken
de woonvoorraad te verduurzamen. Opgaven die in
over de keuzes die daarvoor nodig zijn. De vraagstukken
Zuid-Holland om ingrijpende keuzes vragen. Daarvoor
zijn groot en vaak met elkaar verweven. Denk aan het
zijn sturende ruimtelijke concepten nodig, zoals het
bouwen van 240.000 nieuwe woningen, ruimte maken voor
covenant klimaatadaptief bouwen.
opwekking van duurzame energie, aanpassingen aan een veranderend klimaat, het ontwikkelen van een circulaire
4. Energievernieuwing:
economie en omschakelen naar een kringlooplandbouw.
Zuid-Holland gaat haar energieaanpak vernieuwen. Onze
Dit vraagt om meer ruimte dan zomaar beschikbaar is in
focus ligt bij de steden, de industrie en de glastuinbouw.
onze provincie en we kunnen niet al deze doelen op dezelfde
Wij willen een slimme en schone economie zijn waar
plek realiseren. Daarom is het belangrijk dat we integrale
fossiele bronnen zijn vervangen door hernieuwbare
afwegingen maken, keuzes maken en prioriteiten stellen.
bronnen.
We zien zes richtinggevende ambities in de fysieke leefomgeving van Zuid-Holland:
5. Best bereikbare provincie: Zuid-Holland moet optimaal verbonden zijn en blijven met regionale, landelijke en internationale centra: de
1. Naar een klimaatbestendige delta:
best bereikbare provincie van Nederland. Dat vraagt om
Vanwege haar ligging is Zuid-Holland extra kwetsbaar
een moderne, duurzame en gebiedsgerichte aanpak.
voor de gevolgen van klimaatverandering. We willen onze leefomgeving klimaatbestendig inrichten, zodat extreme
6. Gezonde en aantrekkelijke leefomgeving:
weersomstandigheden niet leiden tot onnodige schade
Zuid-Holland wil de kwaliteit van de leefomgeving
aan gebouwen, infrastructuur, landbouw en economie.
versterken door natuur, water, recreatie, landbouw,
We blijven beschikken over voldoende zoetwater. In
cultureel erfgoed en economie in samenhang te bezien.
het convenant klimaatadaptief bouwen is afgesproken dat nieuwbouwlocaties in Zuid-Holland zoveel mogelijk
Deze ambities staan niet op zichzelf. Ze zijn geworteld in de
klimaatadaptief gebouwd worden, zodat ze bestand
historie, ligging en economische structuur van Zuid-Holland
zijn tegen weersextremen als gevolg van het verand-
en gekoppeld aan de strategische uitdagingen waar de regio
erende klimaat. Het convenant klimaatadaptief bouwen
voor staat. De Provincie werkt in dialoog met de gemeenten
bevat een programma van eisen waaraan vele partijen
en partners de ruimtelijke puzzel uit. Dit wordt vervolgens
zoals
waterschap,
vastgelegd en verwerkt in het omgevingsbeleid. Na het
de provincie en projectontwikkelaars zich hebben
gemeenten,
bouwbedrijven,
het
beschrijven van maatregelen en regels stopt de beleidscyclus
gecommitteerd.
niet. We evalueren of we met de maatregelen en regels de gewenste doelen halen. Op basis daarvan wordt gekeken
2. Naar een nieuwe economie - the next level:
of aanpassen of veranderen van het beleid nodig is. Het (op
We gaan van een fossiele economie over naar een
onderdelen) aanpassen van de omgevingsvisie kan dan de
circulaire
volgende stap zijn. Daarna doorlopen we weer de rest van
economie.
Een
ontwikkeling
met
grote
gevolgen voor onze dragende economische clusters, met
de cyclus.
name het haven-industrieel complex en de glastuinbouw. In de stap naar een circulaire economie in 2050 wordt hergebruik van grondstoffen een nieuw verdienmodel.
10
1.1 WAT IS DE OMGEVINGSVISIE?
1.2 Wat betekent dit voor u? De omgevingsvisie is gemaakt voor en door de stad Gorinchem (GOVI). Het bepaalt de koers van de gemeente voor de komende jaren. Ook als inwoner, ondernemer of organisatie in de stad kunt u de omgevingsvisie gebruiken. Bijvoorbeeld als u zelf een initiatief wilt ontwikkelen.
Initiatief nemen
Kostenverhaal
Een nieuw initiatief (plan of idee) dat niet past binnen
Bij het uitvoeren van projecten van initiatiefnemers maakt
de regels van de gemeente (bestemmingsplannen nu of
de gemeente kosten. Deze kosten betaalt de initiatiefnemer.
omgevingsplan na 1 januari 2024), wordt getoetst aan de
Hiervoor leggen we in principe afspraken vast in een
kaders van de omgevingsvisie. Wanneer het initiatief aansluit
overeenkomst met deze initiatiefnemer. Lukt dit niet, dan
bij de keuzes die wij maken in de omgevingsvisie, gaan we
zullen we met een exploitatieplan de kosten alsnog (achter-
ermee aan de slag. Aan de slag betekent niet dat wij het
af) verhalen. Bij sommige projecten levert de initiatiefnemer
plan gaan uitvoeren. Samen met de initiatiefnemer besprek-
een bijdrage aan bovenwijkse voorzieningen, bijvoorbeeld
en we wie welke rol hierin pakt. De visie zelf maakt nog geen
voor de aanleg van een rondweg of een park, waar ook het
nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Vaak heeft u hiervoor nog
nieuwe project gebruik van maakt. Regels en grondslagen
wel een (nieuwe) omgevingsvergunning nodig.
rondom kostenverhaal worden verder uitgewerkt in het omgevingsplan.
Als het gaat om de kwaliteit van de fysieke leefomgeving is het omgevingsplan leidend. Bij verzoeken, die afwijken van het omgevingsplan, wordt gekeken of er voorwaarden kunnen worden gesteld in de afweging om medewerking te verlenen aan verzoeken. Hiervoor wordt een afwijkingskader zowel voor het buitengebied als voor het stedelijk gebied opgesteld.
1.2 WAT BETEKENT DIT VOOR U?
11
1.3 Functie van de omgevingsvisie Gorinchem 2050 De omgevingsvisie vormt voor de gemeente Gorinchem tot 2050 de leidraad voor de inrichting en ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. Het geeft voor de gemeente een zelfbindend perspectief voor projecten, beleid en programma’s die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie geeft richting, maar is geen concreet uitgewerkt plan. De gemeente Gorinchem wil met een brede blik sturen. Deze omgevingsvisie heeft daarbij een drieledige functie: •
Richting geven aan groei
•
Versnellen van transities
•
Ruimte bieden aan initiatieven
Opbouw van de omgevingsvisie Deze omgevingsvisie is opgebouwd zoals weergegeven in dit schema:
Omgevingsvisie Gorinchem
Regio
Op weg naar
Drie
DNA
2050
strategische
Historische context
Vertaling van bestaand beleid naar visie
Gezonde inwoners
ruimtelijke
12
ambities
Ruimtelijke en
Werken
programmatische basisstructuur
Wonen
Groene stad
Bestaande wijken & ontwikkellocaties
Het Gorcums
Gezonde groei
Water
1.3 Functie van de omgevingsvisie Gorinchem 2050
Het Gorcums DNA vertelt in hoofdstuk 2 waar we als
De omgevingsvisie vraagt nog wel om een verdere vertaling
stad vandaan komen, hoe zijn we de stad van vandaag
van de ambities naar de verschillende deelgebieden. We
geworden? En waar ligt onze historie in geworteld?
vullen de cyclus verder in met de actualisaties van de
Wat is het verhaal van de fysieke en ook de sociaal/
omgevingsvisie, de programma’s en het omgevingsplan.
maatschappelijke
ontwikkeling
van
de
stad?
Dit
is
belangrijk om te weten omdat we vanuit de historische
Doorontwikkeling
context redeneren en onze toekomstige ontwikkelingen mogelijk maken.
We gaan op basis van de omgevingsvisie aan de slag met de doorontwikkeling van de instrumenten van de
Op weg naar 2050 zet uiteen in welke richting we de
Omgevingswet.Om de omgevingsvisie meer integraal en
afgelopen jaren gegaan zijn. Wat zijn de opgaven waar
eenduidiger te maken, brengen we het al huidige (sectorale)
Gorinchem voor staat? Lees hiervoor hoofdstuk 3.
beleid van de gemeente Gorinchem bij elkaar. We kijken bijvoorbeeld naar het huidige beleid rondom groen en
Drie strategische ruimtelijke ambities volgen uit de
parkeren. Per gebied maken we hierin keuzes waarin we
historische context en de opgaven waar de stad voor staat.
al die zaken in samenhang bekijken. En daar koppelen we
De ambities zijn: gezonde groei, gezonde inwoners en een
doelen en ambities aan. Dat noemen we ook wel de integrale
groene stad. Dit alles wordt bereikt door ‘samen de stad te
aanpak.
maken’. Nadere uitleg over deze ambities volgt in hoofdstuk 4.
Om vervolgens verdiepende keuzes te kunnen maken, wegen we schurende ambities en belangen af. Wat vinden we
De ruimtelijke en programmatische basisstructuur tot
belangrijk in de woonwijken, de binnenstad, op de
slot, is de nadere uitwerking op hoofdlijnen, de basis voor de
bedrijventerreinen en in het buitengebied? Op basis van
bestaande wijken en nieuwe transformatielocaties in onze
een analyse per deelgebied wordt duidelijk dat er opgaven
stad. Deze structuur wordt uitgewerkt aan de hand van 4
zijn die we niet tegelijkertijd of in dezelfde ruimte kunnen
thema’s: wonen, werken, water en de regio. Meer hierover
realiseren. Daarom moeten we keuzes maken. Daarbij
leest u in hoofdstuk 5.
maken we duidelijk op welk gebied welke belangen het zwaarst wegen. Zo zorgen we ervoor dat we de juiste keuzes
Deze vier thema’s, het DNA, de weg, de ambities en de
maken. Ook nemen we dan het milieubelang mee in de vorm
structuur vormen samen het afwegingskader voor nieuwe
van een omgevingseffectrapport.
ontwikkelingen. Dat wil zeggen dat deze bouwstenen altijd in samenhang en integraal beschouwd worden. Nieuwe
Deze gebiedsgerichte uitwerking van het afwegingskader
ontwikkelingen dienen bij te dragen aan de ambities en de
vormt later een actualisatie op de omgevingsvisie. Het biedt
weg naar 2050 en horen aan te sluiten bij het DNA en de
een belangrijke basis voor het uit te werken omgevingsplan
structuur.
en het stedelijk programmeren. Het omgevingsplan geldt straks voor het hele grondgebied van de gemeente, maar er is ruimte voor maatwerk. Daarom zijn verschillende gebieden
Gorcumse omgevingsvisie als dynamisch document
en keuzes uit de omgevingsvisie een belangrijke basis voor de gebiedsgerichte regels in het omgevingsplan.
Deze omgevingsvisie is niet een eindproduct, maar juist de start. De omgevingsvisie is het eerste onderdeel van het integrale afwegingskader voor de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. We wegen de ontwikkelingen af tegen onze ambities en richten ons op de bijdrage aan kwaliteit. Zo kunnen gemeente, inwoners, bedrijven en organisaties samenwerken aan een integrale ontwikkeling van Gorinchem.
1.3 Functie van de omgevingsvisie Gorinchem 2050
13
2 Het Gorcums DNA Wie zijn verleden kent, kent zijn toekomst. Daarom blikken we terug op 650 jaar Gorinchem. Ook kijken we naar Gorinchem in de wereld en wat het belang hiervan is voor het toekomstbeeld.
2.1 650 jaar bouwen aan de stad In 2032 is het 650 jaar geleden dat Gorinchem stadsrechten
Gorinchem in tien perioden
kreeg. Het is een mooie aanleiding om zowel terug als naar de toekomst te kijken. Het is onze overtuiging dat wanneer
De geschiedenis van Gorinchem is op te delen in een
de historisch gegroeide identiteiten doorklinken in de
aantal perioden, met specifieke kenmerken. Ze beschrijven
toekomst, hieruit een sterk merk ontstaat omdat identiteit
onder
en imago samenvallen.
de ruimtelijke effecten en keuzes waren en wat deze
andere
welke
economie
dominant
was,
wat
betekenden voor de stad en haar inwoners. Het laat zien We zijn trots op de vermelding op de UNESCO Werelderf-
hoe de stad zich stap voor stap heeft ontwikkeld, op het
goedlijst van onze vesting als onderdeel van de Hollandse
relatief beperkte Gorcumse grondgebied. Van de eerste
Waterlinie en de stelling van Amsterdam. Maar ook
ontginningen tot het huidige compacte Gorinchem, dat
buiten
bijzonder
zelfbewust en samen met de regio werkt aan de opgaven
erfgoed uit een nog verder verleden en uit een recentere
van vandaag en morgen. Zie voor een beschrijving van deze
tijd, dat we koesteren. Met deze omgevingsvisie houden
perioden bijlage 2.
dit
gebied
beschikt
de
stad
over
we het waardevolle van de stad in stand, zorgen we voor adequaat beheer en versterken we onze kwaliteiten.
Hieronder gaan we in op de laatste perioden in de geschiedenis van Gorinchem.
Periode 2:
Periode 6:
Periode 8:
Periode 10:
Late middeleeuwen
Periode 4: 18e eeuw
1870 - 1940
1870 - 1988
heden – 2050
• Economische
• Verschuiven van
• Stad in versnelling
• Stadsvernieuwing
• Route naar duur-
economisch belang
• Industrie neemt een
• Verder uitbouwen
naar gebieden buiten
sleutelpositie in
centrumfunctie
ontwikkeling • Gunstige strategische positie langs het
zame ontwikkeling van de stad
de vesting
water
• Gorinchem over het hoofd gezien
1
Periode 1:
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Periode 5: 19e eeuw
Periode 7:
Periode 9:
Vroege middeleeuwen
Periode 3: 17e eeuw
1940 - 1970
1988 - heden
• Het ontstaan van
• In de frontlinie
• Van economische
• Uitbreiding buiten
• Prominente monumenten-
Gorinchem • Vorming van identiteit als tussenstad; • Monumenten centrum stad, Archeologie
• Stad als vesting en militair bolwerk • Oude Hollandse Waterlinie
vooruitgang tot neergang • Stad zit weer in de frontlinie en word • Nieuwe Hollandse Waterlinie & Industrieel Erfgoed
14
de vesting • Gestage groei • Wederopbouw
gemeente • Oostelijke uitbreiding woningbouw • Noordelijke uitbreiding industrie • Nieuw erfgoed met nieuwkomers en hun culturen
2 Het Gorcums DNA + 2.1 650 jaar bouwen aan de stad
Het Gorinchem tot vandaag De jaren ’70 (periode 8) kenmerkt zich door stads-
Meer recent zijn de woon- en transformatievisie uit 2019 en
vernieuwing, met terughoudende architectuur die past
de mobiliteitsvisie uit 2020 van grote invloed op het huidige
in de maat en schaal van de binnenstad. In 1978 werd de
ruimtelijke beleid. Dit tezamen met de visie van de Stad ‘GO2032’
gemeentegrens verlegd en groeide de stad richting het
(2017), het Berenschotrapport over de centrumfunctie van
noordwesten en later ook richting het oosten. Ook werd in
Gorinchem (2019) en de Economische Visie (2021). De ruimtedruk
het structuurplan van 1972 beschreven dat het de opdracht is
van functies zoals wonen, werken, duurzaamheid, mobiliteit,
om de centrumfunctie van de stad voor de streek verder uit
natuur en landschap nemen toe en uitbreiding buiten
te bouwen.
bestaand stedelijk gebied van de voorgaande decennia is niet langer de oplossing vanwege bedreiging van natuur en
Begin jaren ‘90 (periode 9) is de basis gelegd voor de
klimaat. Deze grenzen aan de fysieke groei van de stad luiden
oostelijke uitbreiding van de woningbouw in Gorinchem
periode 10 in: de periode waarin Gorinchem op een kruis-
tussen Wijdschild/de Lingsesdijk en Dalem: Laag Dalem,
punt staat om te kiezen welke toekomst het wil, met haar
Laag Dalem Zuid en Hoog Dalem. De industriële uitbreiding
historische achtergrond en erfgoed als gedachtegoed.
werd voorzien in Gorinchem-Noord. Erfgoed wint aan belang en vraagt om een meer integrale benadering van het beleids-
Gorinchem is tegen haar stadsgrenzen aangegroeid en daarom
veld. Gorinchem heeft een (rijks)beschermd stadsgezicht en
leggen we de focus op het transformeren van diverse gebieden
ontwikkelt zich tot een prominente monumentengemeente,
in de stad. In deze omgevingsvisie maken we de ambitieuze
waar erfgoed in combinatie met cultuur en toerisme een
keuze om te ontwikkelen in vier richtingen: Werken, Wonen,
steeds grotere (economische) plek inneemt.
Water en Regio.
2.1 650 jaar bouwen aan de stad
15
2.2 Kwaliteiten van Gorinchem Gorinchem is gegroeid door haar ligging, inwoners,
Centrale ligging
bedrijven en geschiedenis. Groei en transitieopgaven vragen in toenemende mate om samenwerking op regionale en
De gunstige ligging, op een kruising van wegen (A27 en A15),
provinciale schaal. Deze omgevingsvisie moet handvat-
waterwegen en spoorwegen, was en is heel bepalend voor
ten bieden voor het opereren in het spanningsveld tussen
de groei van Gorinchem. De Randstad en steden in Noord-
grote en kleine schaal, tussen uitvoering op korte termijn en
Brabant, Utrecht en Gelderland zijn op relatief korte afstand
keuzes en investeringen voor de lange termijn, tussen
bereikbaar (per auto). De ligging in de Alblasserwaard en
de noodzaak ruimtelijk richting te geven en de wens
de verbinding met omliggende dorpen en steden maken
ruimte te bieden aan initiatieven uit de stad. Om invulling
Gorinchem historisch gezien tot de “De Sleutel van Hol-
te geven aan dit spanningsveld en de te maken keuzes is
land”. Deze ligging brengt echter ook een beperking met zich
het van belang eerst zicht te hebben op de kwaliteiten van
mee, Gorinchem loopt aan tegen de grenzen van haar groei-
Gorinchem.
mogelijkheden nu zij niet meer buiten haar contouren kan uitbreiden.
Regiovorming en aansluiting op stedelijke netwerken
De
Alblasserwaard
heeft
op
verschillende
manieren
betekenis: als landbouwgebied, drager van cultuurhisDe ontwikkeling van onze stad is meer dan ooit verbonden
torisch erfgoed en als waterbeheerder. Als ook de leefo-
met die van de rest van de regio, het Groene Hart, Brabant,
mgeving van bijzondere planten en dieren, een onder-
Gelderland en heel het zuidelijk deel van de Randstad.
scheidend woon- en/of werkmilieu, het verblijfsgebied van de toerist en het uitloopgebied voor de inwoners van de stad en dorpen. Gorinchem, Molenlanden, Hardinxveld-Giessendam,
Sliedrecht,
Papendrecht
en
Alblasserdam maken samen de Alblasserwaard tot een bijzonder en hoogwaardig leefgebied. De bruisende stedelijkheid van Gorinchem is complementair aan het grote landelijk gebied van Molenlanden met veel kleinere kernen.
Alblasserwaard, Groene Hart 16
2.2 Kwaliteiten van Gorinchem
Vestingdriehoek, Altena, West-Betuwe
Gorcumers zijn heel divers
Ook onze zuidelijke en oostelijke buren zijn in de regio
Gorcumers kennen een hands-on mentaliteit, het zijn
belangrijke partners als het gaat om ons historisch besef,
doeners. Dit vindt zijn oorsprong in de handelsgeest en het
culturele ontwikkeling en het toerisme. Of het nu gaat
maritieme verleden.
om het slot Loevestein (Zaltbommel), fort Vuren of vesting Woudrichem: met Gorinchem erbij vormt dit samen de
Door de eeuwen heen heeft Gorinchem veel mensen van
vestingdriehoek.
buitenaf aangetrokken. Daardoor zijn er in Gorinchem, veel meer dan in de omgeving, diverse religieuze en culturele
Maritieme delta
achtergronden. Die diversiteit maakt Gorinchem tot wat het
Een beeldbepalende industrie in een reeks van kernen en
is en dat koesteren we.
gemeenten, gelegen langs de Merwede en daarmee verbonden waterwegen, is de maritieme sector. De provincie
De grootste complete vestingstad van Nederland.
wil het belang van deze sector door middel van een nieuwe
Al sinds het prille begin in de Middeleeuwen is Gorinchem
Erfgoedlijn (Maritieme Industrie) steeds meer zichtbaar
omgeven geweest door stadsmuren, later de wallen van de
maken.
vesting. Dit heeft de stad altijd een intieme en hechte sfeer gegeven.
Met Gorinchem zelf is de naam Damen sterk verbonden; een bedrijf dat ook vestigingen heeft in het naastgelegen
Gorinchem is de grootste authentieke vestingstad van
Hardinxveld-Giessendam. Aan de overkant van de Merwede
Nederland met een nog complete vestingwal. De vesting-
ligt Werkendam, wiens maritieme industrie alles behelst van
wallen vormen een belangrijk onderdeel van de stad
binnenvaart tot recreatievaart en van kustvaart tot offshore.
Gorinchem; als omarmend element van de historische stad,
De Maritieme Delta loopt door via de Drechtsteden tot
als wandelpark, als natuurnetwerk rond de binnenstad,
Rotterdam.
grenzend aan het Nationaal Park de Biesbosch, onderdeel van de historische Vestingdriehoek. De stadswallen zorgen
Voorzieningen voor stad en regio
tevens, samen met de diverse water-, land- en spoorwegen,
Voor de leefbaarheid en leefkwaliteit zijn inwoners in het
voor een fysieke scheiding van de diverse delen van de stad.
gebied rondom Gorinchem deels afhankelijk van de voorzieningen in onze stad. Voor het in stand houden van deze
Ook zijn de vestingwerken een belangrijk onderdeel van
voorzieningen is Gorinchem vervolgens afhankelijk van deze
zowel de Oude- als de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De
inwoners uit de omliggende regio. In de totale regio (met
vesting is een Rijksmonument en onderdeel van het UNESCO
name Alblasserwaard, maar ook Altena en West-Betuwe)
Werelderfgoed.
wonen bij elkaar zo’n 120.000 inwoners. Voor onderwijs, werkgelegenheid en het ziekenhuis heeft Gorinchem nog wel
Erfgoed
een groot bereik in de regio, waarbij voor cultuur, winkels
Een plaats met bijna 650-jaar stadsrechten heeft historie.
en openbaar vervoer het bereik juist kleiner is dan voorheen.
Het straatbeeld ademt dit; het maakt Gorinchem uniek en vertrouwd. De iconen van de Gorcumse geschiedenis
Stad en samenleving
verdienen aandacht en versterken de band van de inwoners
Samen met inwoners, ondernemers, verenigingen, markt-
met hun stad en met elkaar. Er zijn kenmerkende gebouwen,
partijen en andere stakeholders vormen we als gemeente de
waaronder de Grote Toren, de molens, de vestingwerken,
stad. Maar de stad wordt ook gevormd door mensen die de
maar ook het voormalige Rotonde-gebouw van De Vries
stad bezoeken of komen om te werken, leren, winkelen of
Robbé of het Kremlin. Er zijn roemruchte verhalen, van Hugo
uit te gaan. Voor al deze mensen is onze stad onmisbaar als
de Groot tot Hendrick Hamel. Het verleden dragen we uit
plek om sociaal en persoonlijk te groeien, om je economisch
door het erfgoed te onderhouden en het in musea en op
te ontplooien, om te ontspannen en je te laten inspireren.
andere manieren te vertellen. Ook toekomstig erfgoed krijgt hier een plek.
Menselijke maat Inwoners voelen zich thuis in Gorinchem. Gorinchem is een stad met een menselijke maat. Er is meer ruimte en groen in de nabijheid en minder drukte dan in de grote steden. Daardoor voelt Gorinchem veilig, overzichtelijk en vertrouwd aan. 2.2 Kwaliteiten van Gorinchem
17
Cultuur
Water
Gorinchem
het
gaat
om
Gorinchem is een waterrijke stad. De regio is laaggelegen
bibliotheek,
zijn
er
en houdt al sinds jaar en dag de voeten droog door inno-
theaters en kent Gorinchem een divers aanbod van
vatief watermanagement. De stad wordt omringd en
grote en kleinere (sociaal) culturele evenementen zoals
doorsneden door water: de rivieren Merwede/Waal, de
bijvoorbeeld het Zomerfeest, het Hippie- en het Filmfestival,
Linge, het Merwedekanaal en het kanaal van Steenenhoek.
de
De stad ontleent er voor een groot deel zijn identiteit aan.
cultuur.
heeft
veel
te
bieden
Daarnaast
is
er
een
Lingehavenconcerten
en
tal
als
van
kleine
culturele
initiatieven.
Het leven met het water en de strijd ertegen heeft de stad veel gebracht, maar ook veel gekost. Het water heeft een
Werken
enorme potentie voor de stad, zo heeft het een recreatieve
In verhouding tot het aantal inwoners heeft Gorinchem
en toeristische waarde en biedt het kansen aan water-
veel bedrijven en arbeidsplaatsen. Grote sectoren zijn de
gebonden bedrijven. Tegelijkertijd zien we dat een groot deel
groot- en detailhandel, zorg en welzijn en een sterk MKB. De
van de oevers niet meer (openbaar) bereikbaar is, waardoor
economische trekkracht komt voort uit sectoren als de
de beleving van en verbinding met het water afneemt.
(maritieme)
maakindustrie
en
de
bouwnijverheid.
Gorinchem was in de 17e eeuw in rang de achtste stad van
Trends en ontwikkelingen
Holland en vooral een handelsstad. In de tweede helft van
Nog meer dan tijdens de economische crisis van 2008
de negentiende eeuw veranderde de industrialisatie veel
maakten de Corona-pandemie en de oorlogen in de wereld
in Gorinchem: er kwamen fabrieken en scheepswerven. De
duidelijk hoe kwetsbaar we als mens en samenleving zijn
opkomst van het constructiebedrijf De Vries Robbé had
en hoe onvoorspelbaar de toekomst is. Tegelijkertijd is
enorme impact op Gorinchem. Dit bedrijf zou uitgroeien
er geen reden om aan te nemen dat structurele trends
tot een van de grootste constructiewerkplaatsen van
hierdoor drastisch ombuigen. Onze bevolking wordt ouder,
Nederland. Toen het bedrijf op zijn hoogtepunt was, was zo’n
er is meer zorg nodig, onze economie wordt nog altijd
kwart van de Gorcumse beroepsbevolking hier werkzaam.
kennisintensiever en ondersteunende dienstverlening groeit
In de oliecrisis in 1973 verloor De Vries Robbé zijn
tegelijk snel. Steden blijven daardoor mensen trekken. Maar
zelfstandigheid, met uiteindelijk een faillissement tot
de kloof tussen arm en rijk wordt ook steeds groter en de
gevolg. Een zeer pijnlijke episode in de geschiedenis van de
opgaven ten aanzien van klimaat, biodiversiteit en energie
stad en een collectief trauma voor de arbeidsbevolking.
worden groter. We moeten alert zijn op technologische ontwikkelingen en digitalisering en de effecten daarvan op
Wonen
de economie en de samenleving. Werp voor het volledige
De diversiteit van de bevolking zie je terug in de verschillende
overzicht van de trends ontwikkelingen een blik op het
wijken. De wijken in West zijn ouder en hebben relatief
bijlagenboek.
veel sociale woningbouw. In enkele buurten wonen meer inwoners met een migratieachtergrond. Gorinchem-Oost telt juist meer koopwoningen. Het inkomstenniveau per huishouden ligt hier gemiddeld hoger. Voorzieningen zoals winkels, sport en zorg zijn meer in West en in de binnenstad geconcentreerd dan in Oost.
18
2.2 Kwaliteiten van Gorinchem
3
Gorinchem op weg naar 2050
We staan als stad en regio voor grote opgaven. Ze dagen ons uit en bieden tegelijk grote kansen. Kansen om voort te bouwen op de ambities uit GO2032 “Gorcum open vesting!”. Kansen om te werken aan een stad in balans: inclusiever, duurzamer, leefbaarder, bereikbaarder, veiliger, vitaler, gezonder en compacter.
3.1 Onze opgaven Wat zijn dan de opgaven die we als stad het hoofd moeten
We willen de woningmarkt meer in balans krijgen en
bieden? Op basis van de paragraaf ‘’kwaliteiten van
ervoor zorgen dat Gorinchem toegankelijk blijft voor
Gorinchem’’ en de daarbij horende trends en ontwikkelingen
iedereen. Daarom is het belangrijk om te sturen op
zijn dit de grootste opgaven voor de komende dertig jaar.
doorstroming in de bestaande voorraad en daarnaast voldoende woningen te bouwen. Vanwege de vergrijzing is
Regionaal perspectief
er speciale aandacht voor levenloopbestendige woningen
We plaatsen deze Gorcumse toekomstvisie nadrukkelijk
en huisvesting voor ouderen. We streven naar gedifferen-
in perspectief. Zonder regionale samenwerking in het
tieerde en vitale wijken. Nieuwe ontwikkelingen worden
ruimtelijk beleid is realisatie onmogelijk en worden
energieneutraal en klimaatbestendig ontwikkeld en moet-
kansen gemist. De grote opgaven op het gebied van
en bijdragen aan het verbeteren van bestaande buurten en
woningbouw, economie, duurzaamheid, mobiliteit en
de leefbaarheid. Belangrijk daarbij zijn ook de verduurzam-
leefbaarheid, waar Gorinchem voor staat, werken op
ing en verbetering van de bestaande voorraad, vergroenen
elkaar in. Zij kunnen elkaar versterken en ontstijgen het
van de openbare ruimte, het beschikbaar en gezond houd-
lokale niveau. Ze vragen om een omgevingsvisie die een
en van onze voorzieningen en het beschermen van erfgoed.
handvat biedt voor integrale afweging op het niveau van de stad als geheel, in de context van de ontwikkeling
We gaan aan de slag met de transformatiegebieden uit
van de regio. De uitdaging daarbij is om ervoor te
Vleugels van de Stad (de Linge Oevers, de Schelluinsestraat
zorgen dat de stad en de regio er samen op vooruitgaan.
en het stationsgebied), maar bieden ook ruimte aan initiatieven vanuit de stad. Daarbij vinden we het van
Woonmilieu
belang dat de stad beter in balans komt, zodat alle wijken
Gorinchem is en blijft een plek om fijn te wonen voor alle Gorcumers
een aanbod hebben van goedkopere en duurdere woningen.
en nieuwe doelgroepen. Nieuwe (woning)bouw ontwikkelingen zorgen voor nieuwe woonmilieus en meer diversiteit in bestaande
Ook ruimte voor ontmoeting en de vrijetijdseconomie
wijken.
wordt voor een goede leefkwaliteit steeds belangrijker. Gorinchem is een stad waar het ook straks fijn wonen,
In de periode tot 2050 verwachten we dat we woningen met
verblijven en recreëren is. We zorgen dat het water en
bijbehorende voorzieningen moeten blijven toevoegen.
de oevers weer een kwaliteit voor de inwoners van de
Tot 2035 verwachten we een bovengemiddelde groei,
stad worden. We scheppen de randvoorwaarden voor de
waarna de groei langzamerhand afvlakt. In de periode tot
benodigde
2035 leveren we, naast de behoefte van onze eigen inwoners,
in de openbare ruimte en in de binnenstad. De unieke
met de bouw van een substantieel aantal extra woningen
kwaliteiten van de vesting in goede relatie met de nieuwe
een bijdrage aan de overspannen woningmarkt in Zuid
gemengde woon-werkgebieden staan hierbij centraal.
wijkvoorzieningen
en
ontmoetingsplekken
Holland. Het is een groeitempo dat rekening houdt met de draagkracht van de stad, de beperkte ruimte, het aanleggen ruimte, jarig
van
erfgoed
haalbaar
infrastructuur,
groen
en
organisatorisch
is.
dat Dit
ook
betekent
dat
en deze
openbare langwonin-
gen in hogere dichtheden gebouwd worden dan we als stad de laatste jaren gewend zijn. Het woningaanbod wordt zo meer divers en er worden deels nieuwe doelgroepen mee aangesproken.
3 Gorinchem op weg naar 2050 + 3.1 Onze opgaven
19
Economie
Klimaat
In Gorinchem werken ondernemers volop samen. Gorinchem vormt
Gorinchem wordt een groene, natuurinclusieve stad, die klimaat-
een centraal punt in een regionaal innovatief ecosysteem van
bestendig is.
bedrijvigheid
met
vernieuwende
vestigingmilieus
waar
het
prettig werken is en met mixzones waar wonen, werken en ontmoeting
Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast,
samengaan.
hitte,
droogte,
overstromingen,
bodemdaling
en
biodiversiteitsverlies toe. Dat levert risico’s op voor onze De verwachting is dat economische sectoren voor Gorinchem
veiligheid,
gezondheid,
(zorg, zakelijke dienstverlening en groothandel) in de
Het aanpassen van onze leefomgeving aan klimaat-
komende jaren te maken gaan krijgen met een gemiddelde
verandering noemen we klimaatadaptatie, en de urgentie
krimp in werkgelegenheid. Wel kunnen deze sectoren, in
hiervan neemt steeds sneller toe. We ondervinden
combinatie met bouw en onderwijs, een stabiele basis blijven
de
vormen. Daarnaast zijn er ontwikkelingen te verwachten
en heviger. Niet alleen moeten we rekening houden
in specifieke niches. Ondernemerschap, in combinatie met
met
innovatie in een veranderende markt, kan voor extra en nieuwe
de effecten van extreem droge en warme periodes.
werkgelegenheid in de toekomst zorgen. Dat geldt
Zo
ook voor ontwikkelingen in de circulaire en duurzame
perioden van warmte en droogte die nadelig kunnen
economie.
zijn voor zowel de gezondheid van de inwoners, als ook
gevolgen
van
extreme merken
biodiversiteit
klimaatverandering
hoeveelheden
we
en
in
water,
Gorinchem
economie.
steeds
maar
vaker
ook
bijvoorbeeld
met
langere
schade aan de fysieke leefomgeving zoals de dijken. Deze Gorinchem wil uitnodigend zijn voor duurzame en
dijken hebben een belangrijke waterkerende functie.
innovatieve bedrijvigheid, die aansluit op het lokale en
Door hevige neerslag en hoge waterstanden in de Linge
regionale karakter. Gorinchem is sterk in handel, zorg
wordt opvang en afvoer van water langs de rivier ook steeds
en (maak)industrie. De huidige werkgelegenheid en
een groter probleem. Vooral de lagergelegen gebieden
de
ondervinden steeds grotere problemen van wateroverlast.
verscheidenheid
aan
sectoren
koesteren
we
en
versterken we zo waar mogelijk, het liefst in combinatie met nieuwe werkgelegenheid (niches, innovaties).
Daarnaast heeft klimaatverandering een grote invloed op
We richten ons op een verregaande kruisbestuiving en
de natuur en het functioneren van ons ecosysteem. Het
samenwerking tussen het onderwijs en het bedrijfs-
klimaat verandert sneller dan de natuur kan bijhouden
leven. Dit doen we door het verder ontwikkelen van
en is één van de oorzaken van de biodiversiteitscrisis.
een nieuwe Innovatie- en Beroepencampus, met een
Hierdoor kunnen wij minder rekenen op de ecosysteem-
innovatiecentrum (i_Lab) en gemixte woon-werkgebieden.
diensten die de natuur ons levert. Tegelijkertijd is de natuur een belangrijke buffer voor klimaatverandering. Een gezond
In
voor
en veerkrachtig ecosysteem met een grote diversiteit aan
economische functies verhoudingsgewijs mee met de groei
nieuwe
ontwikkelingen
groeit
de
ruimte
planten en dieren biedt meer weerstand tegen- en herstelt
van het aantal woningen en voorzieningen. Er wordt ingezet
gemakkelijker van de extreme weersomstandigheden die
op groei van werkgelegenheid. Hierdoor kunnen inwoners
bij klimaatverandering komen kijken.
in de nabijheid een baan vinden en dit voorkomt een grote toename van de pendel. De hoogstedelijke buurten rond de
Gemeente
Gorinchem
heeft
samen
met
de
regio
binnenstad en bij de OV-knopen (Vleugels van de stad)
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden de Regionale Adaptatie-
vormen aantrekkelijke vestigingsmilieus voor start-ups,
strategie (RAS) opgesteld. In de RAS zijn ambities en
scale-ups en innovatieve bedrijven. De transformatie van
doelen opgesteld voor de klimaat kwetsbaarheden in onze
gedeelten van deze verouderde bedrijventerreinen, naar
regio om zo samen een koers te zetten hoe we de regio
een mix van wonen en bedrijvigheid met een lage milieu-
kunnen aanpassen aan de veranderingen van het klimaat.
categorie, zorgt ervoor dat we ook binnen de stad een
Deze ambities zijn verder uitgewerkt in een Regionaal
diverse economie hebben. Tegelijkertijd wordt aan de
Uitvoeringsprogramma, waarmee gewerkt wordt aan het
noordzijde van de stad het nieuwe bedrijventerrein Groote
vergroten van de klimaatbestendigheid in de regio.
Haar ontwikkeld waar (milieu)ruimte ontstaat voor vestiging van bestaande en nieuwe innovatieve bedrijven
De RAS beschrijft een strategie op hoofdlijnen en
met een grootschaliger karakter dan in de mixzones. Zij
klimaatrisico’s kunnen per gebied sterk van elkaar
kunnen hun activiteiten op Groote Haar toekomstbestendig
verschillen. Daarom heeft de gemeente Gorinchem ook
maken. De achtergelaten plekken krijgen een nieuwe
een Lokale Adaptatiestrategie. De LAS zet koers uit
invulling.
voor een klimaatbestendig Gorinchem in 2050. De doelstelling van de LAS is: in 2050 is de gemeente
20
3.1 Onze opgaven
Gorinchem weerbaar tegen klimaatverandering en is de
deelmobiliteit) worden nog meer dan nu aantrekkelijke
stad radicaal groener en biodiverser geworden. Het biedt
alternatieven voor de auto.
een visie en structuur om stapsgewijs te werken aan een klimaatbestendige en natuurinclusieve stad. Dit zal een
Voor de kortere afstanden zetten we in op veilige,
ruimtelijke impact hebben in de stad, zowel boven- als
comfortabele en snelle fietsverbindingen. Hiervoor bouwen
ondergronds. Nieuwe ontwikkelingen worden daarom
we nieuwe bruggen, zodat het autoverkeer van het
klimaatadaptief en natuurinclusief gebouwd en bestaande
fietsverkeer wordt ‘ontvlochten’ en er voor de fiets directere
gebieden kunnen zoveel mogelijk geoptimaliseerd worden in
verbindingen ontstaan.
combinatie met de gezondheids- en vergroeningsopgaven. Voor de langere afstanden zetten we in op het realiseren Duurzaam
van een OV-station in Gorinchem Noord, een OV-hub langs
Gorinchem wordt een klimaatneutrale stad, bij voorkeur eerder dan
de A27 en deelmobiliteit.
2050. Gezondheid Gorinchem zet in op de transitie naar schone energie en een
In Gorinchem staat een gezonde levensstijl voorop, inwoners worden
circulaire economie. Er wordt daarom ook samen in de re-
continu uitgenodigd om gezonde keuzes te maken, door aanbod
gio aan de Regionale Energiestrategie (RES) Alblasserwaard
van voldoende voorzieningen en faciliteiten die voor alle Gorcumers
gewerkt. Hierbij zijn doelen gesteld als het besparen van
toegankelijk zijn.
20% energie in 2030, onze energie uit natuurlijke bronnen winnen zoals zon, wind, water en bodem en de hele regio
In sterk verstedelijkte gebieden wordt groen steeds
energieneutraal maken in 2050.
schaarser. Daarnaast kunnen lucht- en bodemverontreiniging en geluidsoverlast de gezondheid van mens,
Dit zal binnen en buiten de stad ruimtelijke impact hebben.
dier en milieu negatief beïnvloeden. In de uitwerking van
Energieopwekking krijgt deels een plek in het landschap en
het omgevingsplan worden de milieunormen vastgesteld.
op de daken in bestaande buurten en op bedrijventerreinen.
Hierbij sluiten we aan bij de WHO advieswaarden die door
Ook vraagt het om nieuwe infrastructuur als warmte-
de provincie worden gehanteerd.
netten, laadinfrastructuur en een uitgebreid elektriciteitsnetwerk, die in de ondergrond ingepast moet worden. De
We gaan aan de slag met een omgeving die uitnodigt om
precieze ruimtevraag is nu nog moeilijk in te schatten
te bewegen. Van de Gorcumers voldoet 60% niet aan de
en hangt onder andere af van eventuele innovaties en de
nationale norm van gezond bewegen en inwoners hebben
gekozen oplossingen in het RES-traject.
gemiddeld juist vaker te kampen met overgewicht dan het Nederlands gemiddelde. De gezondheidsbeleving is
Bereikbaarheid en toegankelijkheid
daarentegen hoger. Het is voor een relatief grote groep
Een beter bereikbare stad, met een gezonde balans tussen auto, fiets,
inwoners echter niet vanzelfsprekend om een gezonde
openbaar vervoer en andere modaliteiten.
leefstijl te hanteren. De fysieke leefomgeving kan hier een bijdrage aan te leveren. Een beweegvriendelijke omgev-
Gorinchem is door de strategische ligging steeds meer in
ing, met duidelijke en veilige loop/fietsroutes, voldoende
trek als woonplaats voor werknemers die in de Randstad
(openbare) faciliteiten en voorzieningen om te kunnen
werken. Groei van de stad en de toekomstige ontwikkeling
sporten en bewegen maar ook een groene (en goed on-
van woon-, en werklocaties brengen ook extra verkeers-
derhouden) omgeving draagt bij aan de gezondheid.
stromen op gang, wat betekent dat de bereikbaarheid van
Met voorzieningen en faciliteiten in Gorinchem die voor
Gorinchem verbeterd moet worden.
alle Gorcumers toegankelijk zijn, zetten we in op een inclusieve, gezonde, sociale en leefbare stad.
De mobiliteitstransitie kan bijdragen aan het verminderen van de groei van het aantal auto’s. Om dit te bereiken, zullen we in de openbare ruimte ruim baan geven aan lopen, fietsen en openbaar vervoer. We omarmen en faciliteren nieuwe vormen van (duurzame) mobiliteit. Duurzame
en
gezonde
vervoersvormen
(denk
aan
elektrische en/of waterstofgedreven auto’s, fietsen en
3.1 Onze opgaven
21
Erfgoed als drijvende kracht Gorinchem is trots op haar culturele historische erfgoed. Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt ingezet op het beschermen, versterken en benutten hiervan. Gorinchem is de grootste complete vestingstad van
De
Nederland met een nog complete vestingwal. De vest-
ontwikkelingen. Het verhaal van ons verleden en de
ing is onderdeel van Unesco werelderfgoed de Hollandse
fysieke
Waterlinie, grenzend aan het Nationaal Park de Biesbosch,
van
onderdeel van de historische Vestingdriehoek. Voor het
gelaagdheid bij aan de aantrekkelijkheid en belevings-
behoudt
met
waarde van de stad en omgeving. Een aantrekkelijke
buurgemeenten en de provincies Gelderland en Zuid-
gemeente waar het goed toeven is, trekt mensen en
Holland. Ontwikkelingen in en naast de vesting worden
bedrijven aan. In Gorinchem staan historische structuren
integraal getoetst aan de UNESCO status.
en elementen centraal en dienen deze als vertrekpunt voor
hiervan
werkt
Gorinchem
samen
ruimtelijke
kwaliteiten
overblijfselen
onze
stad.
dienen
hiervan,
Daarbij
als
vormen
draagt
input de
de
voor
identiteit historische
grote ruimtelijke opgaven. Het integrale karakter van de omgevingsvisie biedt kansen om vanuit het cultureel erfgoed opgaven uit andere
Denk hierbij aan vraagstukken op het gebied van leefbaar-
sectoren met elkaar te verbinden. Daarom beheert
heid, energietransitie of waterveiligheid:
Gorinchem als goed rentmeester haar erfgoed en omgeving.
• Hoe hebben ruimtelijke structuren zich ontwikkeld?
Ons erfgoed is een drijvende kracht. Dit erfgoed kent een
• Hoe tekenden economische groei en krimp zich door de
grote diversiteit (Oude Hollandse Waterlinie, Nieuwe Hollandse
Waterlinie,
industrieel
erfgoed,
erfgoed, wederopbouw erfgoed en archeologie).
maritiem
eeuwen heen af in het landschap? • Welke maatregelen troffen we in de stad om de waterstand onder controle te houden? Dit soort ontwikkelingen zijn bepalend voor de identiteit van onze leefomgeving én dienen als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke opgaven.
22
3.1 Onze opgaven
4. Drie strategische ruimtelijke ambities
Als je Gorinchem vanuit de lucht bekijkt grenst ons
De ruimtelijke ambities komen voort uit onze opgaven,
stedelijke
landelijke
gebied
vertaald naar de grote keuzes op stadsniveau. Hiermee
bijzondere
natuur-
zetten we in op: Gezonde Groei, Gezonde Stad en Inwon-
gebieden en de delta van de rivieren. Voor de manier
ers en een Groene Stad. Deze ambities worden verder
waarop mensen door dit gebied bewegen en gebruik
uitgewerkt aan de hand van vier thema’s: wonen, werken,
van
de
gebied
direct
omringende
aan
het
gemeenten,
maken van voorzieningen, zijn gemeentegrenzen weinig
water en regio. Deze thema’s krijgen vervolgens, in verschil-
relevant. Hetzelfde geldt voor infrastructuur, water en land-
lende verhoudingen, een plek in de transformatielocaties.
schap. Met drie samenhangende strategische ruimtelijke
Dit alles doen we met als gedachtegang dat we samen
ambities geven we invulling aan de ambitie van en voor de
onze stad maken. Ook benutten we onze groei om onze
stad voor de eerstkomende jaren en de grote opgaven tot
duurzaamheidsdoelstellingen te verwezenlijken.
2050. De strategische ambities volgen uit het Gorcums DNA en erfgoed. Zij hangen nauw met elkaar samen en geven richting aan de ruimtelijke ontwikkeling van Gorinchem als onderdeel van de regio.
4 Drie strategische ruimtelijke ambities
23
4.1 Gezonde groei binnen de grenzen Gorinchem maakt tot 2050 binnen de huidige stadsgrenzen
De Vleugels van de stad krijgt een stedelijke allure. Nieuwe
ruimte
met
ontwikkeling in bestaande buurten gebruiken we om
werken, voorzieningen en een goede bereikbaarheid
voor
nieuwe
de wijken vitaler te maken en de stad beter in balans te
zoals eerder benoemd in hoofdstuk 3. Deze groei
brengen. Voor alle werkgebieden geldt dat we ernaar
zetten we in om de (sociale) kwaliteit van de stad te
streven de ruimte planologisch beter te benutten om
versterken. Bijvoorbeeld door meer ontmoetingsplekken
zo voldoende ruimte te behouden voor bedrijvigheid,
te creëren en ‘samen onze stad te maken’. Ook benutten
werkgelegenheid te behouden en te laten meegroeien
we
de
te
halen
groei en
woningen
gecombineerd
om
onze
duurzaamheidsdoelstellingen
met het aantal woningen. Zowel in de toegestane
het
biedt
de
hoogte, breedte als het beter benutten van de aanwezige
kans
om
ontbrekende
schakels in het aanbod van wonen en werken toe te
milieuruimte.
voegen en de basis voor voorzieningen te versterken.
bedrijventerreinen: door deze terreinen beter te benutten
En
specifiek
voor
de
watergebonden
voor maritieme bedrijvigheid; voor andere bedrijvigheid Hierbij geldt als uitgangspunt het doel ‘No Net Land Take’
is elders ruimte.
dat de Europese Commissie voor 2025 heeft gesteld. In 2050
moet
de
stedelijke
uitbreiding
tot
nul
zijn
Gezonde
groei
betekent
ook
dat
Gorinchem
de
teruggebracht. Daarna mag er alleen nog maar uitgebreid
ecologische voetafdruk wil beperken. Compacte ver-
worden als dit elders wordt gecompenseerd door grond
stedelijking
terug te geven aan de natuur of landbouw. De ambitie van
buiten
Gorinchem om alleen binnen de stadsgrenzen woningen te
zijn en we efficiënt omgaan met infrastructuur en
ontwikkelen sluit hierbij aan.
voorzieningen en zo adaptief mogelijk bouwen waarbij
de
betekent stad
immers
openblijven,
de
dat
landschappen
reisafstanden
kort
duurzaamheid altijd een bepalende factor is. Meer hierover Verdichten doen we vooral in de gebiedstransformaties
wordt verteld bij de ‘Groene Stad’.
van de Vleugels van de Stad, waar het huidige (monofunctionele)
maakt
Met Gorinchem als vestingstad hebben we een sterk merk.
voor gemengd wonen en werken in hogere dichtheden.
werkaanbod
gedeeltelijk
plaats
Bij ontwikkeling wordt erfgoed vanuit de inhoud benaderd,
Bedrijvigheid die direct voorziet in behoeften van de stad
het is een kernkwaliteit van de ruimtelijke ordening.
wordt zo veel mogelijk behouden. Andere bedrijvigheid
Samen met de regio worden we nog krachtiger als stad. We
kan elders (bijvoorbeeld in Gorinchem Noord) worden
zoeken meer dan nu aansluiting bij de regio en partners.
ondergebracht.
We hebben oog voor belangen van regionale partners zonder ons sterke merk uit het oog te verliezen dan wel aan kracht te verliezen. Hierbij staat het historisch verleden, maar ook het prettige woon-en leefklimaat centraal.
24
4.1 Gezonde groei binnen de grenzen
Wat gaan we doen? Woonmilieu • We voegen nieuwe stedelijke gebieden toe aan de Vleugels van de stad met circa 2000 nieuwe woningen. • Bovenop de woningbehoefte van Gorinchem voegen we extra woningen toe om bij te dragen aan de overspannen woningmarkt in Zuid-Holland. • We versterken de onderlinge verbinding tussen de bestaande wijken, zowel fysiek als sociaal.
Economie • We gaan naar een zorgvuldige mix van wonen en werken met als leidend principe: scheiden waar moet, mixen waar kan. • We houden het voorzieningenniveau (cultuur/toerisme/leisure/zorg/scholen/detailhandel/etc.) op peil en vullen aan waar nodig. • We behouden bestaande economische bedrijvigheid en versterken dit, maar zetten ook in op (nieuwe) maakindustrie o.a. in Gorinchem-Noord en in de gemixte woon-werk gebieden. • Bedrijvigheid moet passend zijn en bijdragen aan een goede woon-en leefkwaliteit in een gemixt gebied. • We behouden en versterken de goede regionale positie in samenwerking en afstemming met partners en de regio(gemeenten). • We richten ons op de kruisbestuiving en samenwerking tussen het onderwijs en het bedrijfsleven door het ontwikkelen van een nieuwe Innovatie-en Beroepencampus.
Klimaat en Duurzaam • Tijdens het verdichten wordt groen toegevoegd om de biodiversiteit in Gorinchem te verhogen. • We zetten in op de beperking van onze ecologische voetafdruk. • We maken de gemeente Gorinchem weerbaar tegen klimaatverandering. • Nieuwbouw wordt adaptief, duurzaam en klimaatneutraal gebouwd.
Bereikbaarheid en toegankelijkheid • We kiezen waar het kan voor de fiets, stimuleren andere (gezondere) keuzes en de auto wordt ontmoedigd; met name in de binnenstad. • We zetten in op de toplocaties aan de snelweg en we weren sluip- en doorgaand verkeer als gevolg van opstoppingen op de snelwegen (door o.a. verbreden van de rijkswegen). • We willen het aanbod van alternatieve mobiliteit(vormen) vergroten en bieden ruimte voor het experiment. • We zetten in op verminderen van het sluipverkeer.
Erfgoed • Erfgoed is een kernkwaliteit voor ruimtelijke ontwikkelingen. • Erfgoed betreft een diverse gemeentebrede collectie die integraal beheerd en beschermd moet worden (beschermen, inpassen of transformeren). • Erfgoed en omgeving wordt beschermd (bijv. historische dijklinten en industrieel erfgoed en vesting) en we ontwikkelen integraal erfgoed beleid. • Erfgoed wordt beter benut, stadsbreed toegankelijker en openbare ruimte draagt bij aan belevingswaarde. • Bij nieuwbouw of herontwikkeling staat erfgoed centraal als uitgangspunt voor ontwikkeling.
4.1 Gezonde groei binnen de grenzen
25
4.2 Gezonde inwoners De ontwikkeling van Gorinchem gaat gepaard met een
We erkennen dat grote delen van de regio onverminderd
verdere verschuiving van autogebruik naar gezond bewegen:
van de auto afhankelijk zijn. Het regionale auto-
het lopen en fietsen voor de dagelijkse verplaatsingen
netwerk wordt daarom in Gorinchem zoveel mogelijk via
zal drastisch toenemen. Met de komst van de elektrische
mobiliteitshubs verknoopt met het fiets- en OV-netwerk
fiets is het fietsbereik toegenomen, meer bestemmingen
van Gorinchem. Daarnaast hebben we aandacht voor
zijn daardoor per fiets bereikbaar. We zetten ook in op het
de gezondheidseffecten van de ligging van onze stad
versterken van het openbaar vervoer. We maken daarbij
aan snel-, spoor- en waterwegen; maatregelen om de
onderscheid tussen verplaatsingen binnen de stad (vooral
gezondheidseffecten te beperken worden onderzocht en zo
met de fiets en te voet) en verplaatsingen naar de steden
snel mogelijk doorgevoerd. Het uitgangspunt zal ten alle
en de regio om ons heen (OV, een sterk netwerk van utili-
tijden moeten zijn dat de omgeving leefbaar is en van
taire fietsverbindingen en noodzakelijke autowegen). We
goede kwaliteit. Dit betekent bijvoorbeeld aandacht voor
werken toe naar Gorinchem als stad waar gezond bewegen
geluid, luchtkwaliteit en externe veiligheid.
centraal staat. Voor deze verandering is een lange adem nodig, omdat dit samenhangt met maatregelen (bijv. parkeerstrategie) die gericht zijn op afname van autobezit en -gebruik. Wanneer het autogebruik, en met name de noodzaak om de auto te gebruiken afneemt, kan de beschikbare ruimte ingezet worden om de gezondheid van onze inwoners te stimuleren, zowel fysiek als sociaal. Denk aan ruimte voor ontmoeting, ontspanning, sport en spel.
26
4.2 Gezonde inwoners
Wat gaan we doen? Woonmilieu • We zorgen voor een aantrekkelijke, groene en leefbare omgeving. Dit betekent: veilig, schoon, reuring en stil waar nodig. • Erfgoed speelt een belangrijke rol bij het aantrekkelijk maken van de leefomgeving. • We streven naar vitale wijken in balans. We gaan meer sturen op doorstroming van de woonvoorraad en huisvesting van ouderen.
Duurzaam • Emissies worden verlaagd door binnenstedelijk te bouwen, afstanden tot faciliteiten te verkorten en in te zetten op actief transport en OV. • Hittestress wordt gereduceerd om gezondheidsrisico’s te beperken.
Bereikbaarheid en toegankelijkheid • We kiezen waar het kan voor de fiets, stimuleren andere (gezondere) keuzes en ontmoedigen de auto. We maken de auto zoveel mogelijk overbodig. • De verbreding van de A15 en A27 gebruiken we om sluipverkeer en doorgaand verkeer te voorkomen. • Voor de kortere afstanden zetten we in op snelle fietsverbindingen. • Voor de langere afstanden zetten we in op het realiseren van een treinstation in Gorinchem-Noord. • We realiseren een OV-cityhub aan de A27 voor een optimale verbinding met de omliggende gemeenten, de Randstad en Noord-Brabant.