Klimaatadaptatiestrategie Gorinchem 2023-2027
Tekst van het document
Gorinchem Klimaatproof Samen maken we Gorinchem klimaatproof! Klimaatadaptatiestrategie Gorinchem 2023-2027
Voorwoord Gorinchem klimaatproof
“
Een weerbaar en groen Gorinchem. Met een veranderend klimaat veilig blijven wonen, werken en recreëren in onze stad. Nu en in de toekomst.
”
Klimaatverandering: we kunnen er niet meer van wegkijken. Met de energietransitie zetten we alles op alles om de CO2-uitstoot te verlagen en de opwarming van de aarde tegen te gaan. Helaas is klimaatverandering niet meer helemaal te voorkomen. We moeten ons gaan voorbereiden op de gevolgen van een veranderend klimaat. Dat merken we nu al, ook in onze eigen achtertuin. In Gorinchem krijgen we steeds vaker te maken met hevige regenval, periodes van droogte en extreme hitte en gaat de biodiversiteit achteruit. We willen Gorinchem weerbaar maken voor deze veranderingen. Daarom gaan we de stad toekomstbestendig ontwikkelen. Dat betekent dat er meer ruimte komt voor water en groen en versterken we de natuur. Want de natuur is onze belangrijkste bondgenoot tegen een veranderend klimaat. Om ons te weren tegen het veranderende klimaat, hebben we iedereen in de stad nodig. Samen gaan we aan de slag om Gorinchem klimaatproof te maken. Actie hoeft niet moeilijk te zijn en is zelfs leuk! Denk aan het planten van extra bomen, ruimte voor water, een regenton of een groen dak. Deze lokale klimaatadaptatiestrategie beschrijft hoe we Gorinchem weerbaar willen maken tegen klimaatverandering in 2050. De aanpak bevat een heel aantal acties en concrete projecten waar we de komende jaren gelijk mee aan de slag willen.
Zo zetten we de eerste stappen op de route naar 2050, zodat we veilig, prettig en klimaatproof kunnen blijven leven in onze prachtige stad.
Samen maken we Gorinchem klimaatproof! Wethouder Mark de Boer
Gorinchem klimaatproof Samen maken we Gorinchem klimaatproof! Klimaatadaptatiestrategie Gorinchem 2023 – 2027
OPMAAK: Studio Più BEELD EN FOTOGRAFIE: Stan van der Voet
VOORWOORD
3
INHOUD Voorwoord
3
Inhoudsopgave
4
Begrippenlijst
7
1. Waarom een klimaatadaptatiestrategie?
8
1.1 Doel en resultaten 1.2 Aanpak: weten – willen - werken
11
1.3 Leeswijzer
12
2. De opgave klimaatadaptatie
14
2.2 Landelijke aanpak
16
2.3 Regionale aanpak
17
2.4 Lokale aanpak
18
2.5 Raakvlakken met andere thema’s
22
3.1 Hitte: het wordt warmer in Gorinchem
26 26
3.2 Wateroverlast: het wordt natter in Gorinchem
28
3.3 Droogte: het wordt droger in Gorinchem
30
3.4 Bodemdaling: Gorinchem zakt
32
3.5 Overstromingen: bescherming door waterkeringen
35
3.6 Biodiversiteit in Gorinchem
36
4. Willen
40
4.1 Aan de slag met knelpunten en kansen
40
4.2 Ambities en doelstellingen
42
4.3 De Gorcumse aanpak (2023-2027)
47
5. Werken 5.1 Actieagenda Pijler 1. Stimuleren en faciliteren
50 50 52
Pijler 2. Reguleren en borgen
53
Pijler 3. Onderzoeken en uitvoeren
54
Pijler 4. Samenwerken
55
Pijler 5. Regionaal
56
5.2 Organisatie: Hoe verder?
INHOUD
14
2.1 De effecten van klimaatverandering
3. Weten
4
9
58
Bijlage 1 Klimaatopgaven voor Gorinchem
60
Bijlage 2 Klimaatstresstest Gorinchem
62
INHOUD
5
Begrippenlijst Dijkring
Klimaatstresstesten
Een stelsel van primaire waterkeringen of hoge gronden
Een klimaatstresstest brengt in beeld hoe kwetsbaar
dat het gebied binnen dit stelsel omsluit en beschermt
een gebied is voor extreme neerslag, hitte, droogte en
tegen overstromingen. Gebieden zijn als dijkringgebied
overstroming. Zowel op nationaal, regionaal als lokaal
aangewezen in de Waterwet.
niveau brengen overheden via stresstesten in kaart hoe kwetsbaar het gebied is voor klimaatverandering.
Droogte Ruimtelijke adaptatie Droogte ontstaat als er meer water verdampt dan er De term ruimtelijke adaptatie en klimaatadaptatie worden
neerslag valt. Er is dan sprake van een neerslagtekort.
veelal door elkaar gebruikt. Klimaatadaptatie betekent
Klimaatadaptatie
letterlijk: aanpassingen doorvoeren ten behoeve van het minder kwetsbaar maken van een omgeving als gevolg van
Adaptatie (aanpassing) aan klimaatverandering is het
klimaatverandering. Ruimtelijke adaptatie is het aanpassen
proces waarbij samenlevingen de kwetsbaarheid voor
van de inrichting van steden, dorpen en het landelijk
klimaatverandering
gebied aan de effecten van klimaatverandering.
verminderen
en/of
waarbij
zij
kansen benutten die een veranderend klimaat biedt.
Waterrobuust Klimaatbestendig/klimaatproof Waterrobuust bouwen is het zodanig vormgeven en De weerbaarheid van een omgeving of object tegen de
inrichten van de openbare ruimte, dat de impact van
effecten van klimaatverandering en extreem weer.
wateroverlast door bijvoorbeeld ernstige neerslag zo klein mogelijk blijft.
6
BEGRIPPENLIJST
BEGRIPPENLIJST
7
1 Waarom een klimaatadaptatiestrategie?
1.1 Doel en resultaten
Het klimaat verandert, we krijgen vaker te maken met
Gorinchem wil in 2050 klimaatbestendig zijn. Maar wat
We hebben in Nederland afgesproken dat onze leefomgeving is aangepast aan klimaatverandering in 2050. In Gorinchem
ander en extremer weer. Wereldwijd, maar ook in onze
betekent dit concreet, een klimaatbestendig Gorinchem?
werken we aan de volgende doelstelling:
eigen achtertuin. Gorinchem wordt heter, droger en natter.
Wat zijn de risico’s van klimaatverandering in onze stad
Het risico op overstromingen neemt toe en de biodiversiteit
en zijn er ook kansen? Hoe en met wie bouwen we aan
gaat achteruit. De gevolgen van klimaatverandering
een
hebben effect op onze veiligheid, gezondheid en economie.
worden we niet alleen als gemeente, maar samen met
Als we Gorinchem niet aanpassen aan extreem weer, kan
klimaatbestendig
Gorinchem?
Klimaatbestendig
In 2050 is de gemeente Gorinchem weerbaar tegen klimaatverandering en is de stad radicaal groener en biodiverser geworden.
inwoners en partners binnen en buiten de stad. Het gaat
De LAS presenteert een visie voor een klimaatbestendig Gorinchem in 2050. Om deze visie te realiseren, moeten
volgens de Klimaatschadeschatter de totale schade als
tenslotte over het toekomstbestendig maken van onze
en willen we nu al aan de slag. Gelukkig gebeurt er al veel aan klimaatadaptatie in Gorinchem. Deze lijn willen
gevolg van klimaatverandering in de periode 2018–2050
stad en Gorinchem is van ons allemaal.
we voortzetten, samen met de regio en de stad. Daarom presenteert deze strategie een aanpak voor de periode
1
2023-2027, waarbij duidelijk is welke maatregelen we nu al kunnen nemen richting een klimaatbestendig en groen Gorinchem.
oplopen tot een bedrag van maximaal 652 miljoen euro in de gemeente Gorinchem.
Om antwoord te geven op deze vragen moet de gemeente eerst haar eigen huiswerk doen. Dit doen we met de lokale
Het klimaatbestendig inrichten van de leefomgeving,
klimaatadaptatiestrategie (LAS). Deze strategie laat de
noemen we klimaatadaptatie. Hoe het klimaat de
uitdagingen zien waar we in Gorinchem voor staan en
aankomende decennia gaat veranderen, is niet exact
geeft richting aan het klimaatbestendig en weerbaar
te voorspellen. Wel kunnen we met de kennis van nu
inrichten van onze stad. Hierbij richten we ons op het
al maatregelen treffen die de overlast, (economische)
verminderen van hittestress, wateroverlast door hevige
schade en gezondheidsrisico’s van extreem weer zoveel
neerslag en droogte, bodemdaling, overstromingen en
mogelijk beperken. Zo kunnen inwoners en bezoekers van
het vergroten van de biodiversiteit.
doelstelling:
1.
Gorinchem veilig blijven wonen, werken en recreëren in
Inclusief werken aan een klimaatbestendige stad
resultaten
de stad.
2.
4.
Stapsgewijs werken aan een klimaatbestendig Gorinchem in 2050
Hittestress
5.
In 2050 is de gemeente Gorinchem weerbaar tegen klimaatverandering en is de stad radicaal groener en biodiverser geworden.
Vaststellen ambitie en doelen voor een klimaatbestendig Gorinchem in 2050
Wateroverlast
Droogte
Bodemdaling
Overstromingen
Biodiversiteit
Integraal werken aan een klimaatbestendige stad
3. Vergroten kennis en eigenaarschap van klimaatadaptatie
Met de LAS werkt de gemeente Gorinchem aan de volgende resultaten: 1. Vaststellen ambitie en doelen voor een klimaatbestendig Gorinchem in 2050
2. Stapsgewijs werken aan een klimaatbestendig Gorinchem in 2050
In Gorinchem bouwen we nu al aan een klimaatbestendige
Klimaatadaptatie gaat over het klimaatbestendig en groen
stad. Daar wil de gemeente op voortbouwen en waar nodig
inrichten van de leefomgeving en is daarmee voornamelijk
versnellen. Maar dan moeten we eerst ons eigen huiswerk
een ruimtelijke opgave. Het betekent dat we de stad anders,
doen en weten wat klimaatbestendig voor ons als gemeente
met meer ruimte voor groen en water, moeten inrichten
betekent. Waar liggen risico’s? Wat zijn kansen? En naar
om de gevolgen van extreem weer te beperken. Daarmee is
welke stip op de horizon streven wij als gemeente? De
klimaatadaptatie een enorme opgave. We kunnen niet alle
lokale adaptatiestrategie maakt duidelijk welke ambitie wij
uitdagingen tegelijk en op korte termijn aanpakken. Gelukkig
hebben voor een klimaatbestendig en groen Gorinchem.
hoeven we niet morgen klimaatbestendig te zijn. De LAS
Vanuit
biedt een structuur om stapsgewijs te werken aan een
deze
inspanningen
ambitie
zijn
geformuleerd
doelen die
en
bijbehorende
Gorinchem
nastreeft
klimaatbestendige stad op de thema’s regenwateroverlast,
voor een klimaatbestendige en groene stad. Met deze
overstromingen,
doelen kunnen we sturen en geven we richting aan het
biodiversiteit.
hitte,
droogte,
bodemdaling
en
opstellen van regelgeving en beleid. Zo weten we zeker dat klimaatadaptatie een vergroening onderdeel zijn van elke 1
8
Zie website Klimaatschadeschatter
1 WAAROM EEN KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE?
aanpassing in onze stad. 1.1 DOEL EN RESULTATEN
9
1.2 Aanpak: weten – willen - werken 3. Vergroten kennis en eigenaarschap van klimaatadaptatie
4. Integraal werken aan een klimaatbestendige stad
Het klimaat verandert geleidelijk en het is onzeker hoe
Het klimaatbestendig inrichten van Gorinchem staat op
klimaatverandering zich in Gorinchem gaat uiten. Dat maakt
gespannen voet met de realiteit van een compacte stad,
klimaatadaptatie een abstract en vaag begrip. Het vergroten
waarin ondergrondse en bovengrondse ruimte beperkt
van kennis over de effecten van klimaatverandering in onze
is. Het betekent dat we keuzes moeten maken waarin er
stad, en het bieden van praktische oplossingen voor een
meer ruimte is voor groen en water. Klimaatadaptatiebeleid
klimaatbestendige leefomgeving, maakt klimaatadaptatie
is enkel haalbaar en betaalbaar als het een integraal
tastbaar. Op deze manier kunnen de gemeente en
onderdeel wordt van elke nieuwbouw, renovatie en
omgevingspartners proactief aan de slag en kan de
herstructureringsproject. Daarbij is ook de samenwerking
gemeente
met
zich
beter
positioneren
(regionale) samenwerkingsverbanden.
in
projecten
en
medeoverheden,
inwoners,
Het klimaatbestendig inrichten van Gorinchem is een langdurige opgave en continu proces. Gorinchem volgt de landelijke aanpak klimaatadaptatie volgens de trits weten – willen – werken om gefaseerd te werken aan een klimaatbestendige stad.
bedrijven
en
maat-
schappelijke organisaties binnen en buiten de stad belangrijk.
5. Inclusief werken aan een klimaatbestendige stad In de aanpak naar een klimaatbestendig Gorinchem
DPRA, 2018
werkt de gemeente nauw samen met medeoverheden,
Weten
kennisinstellingen, inwoners, bedrijven, maatschappelijke
Werken
organisaties en andere partners binnen en buiten de stad. De gemeente is regisseur van een klimaatbestendige
In deze fase is onderzocht wat de gevolgen zijn van klimaat-
In deze fase stellen we een actieagenda op voor de periode
stad, maar slechts 54% van het grondgebied is in publiek
verandering in Gorinchem. Kwetsbaarheden en kansen zijn
2023-2027. Waar gaan we aan werken? De geformuleerde
bezit. De rest is eigendom van organisaties, bedrijven en
onderzocht voor de thema’s wateroverlast, hitte, droogte
ambities en doelen vormen het toetsingskader voor deze
particulieren. Een klimaatbestendige stad bouwen we
en bodemdaling, en biodiversiteit. Zo weten we aan welke
Actieagenda. De eerste stappen om Gorinchem en de regio
samen.
klimaatrisico’s we moeten gaan werken. Het onderzoek
klimaatproof te maken. Uiteraard samen met de partners
De
lokale
adaptatiestrategie
formuleert
een
2
duidelijke rol voor de gemeente. Zo is helder wat wij als
is uitgevoerd via een klimaatstresstest . Met inbreng van
gemeente wel kunnen oppakken en wat we enkel in samen-
experts uit de regio wordt via kaarten aangegeven waar in
werking met anderen kunnen realiseren.
de stad problemen kunnen ontstaan door het veranderend
Om tot deze klimaatadaptatiestrategie te komen hebben
klimaat en extreem weer. De uitkomsten van de klimaat-
we onder begeleiding van procesbegeleider TwynstraGudde
stresstest zijn voorgelegd aan partners uit de regio.
deze cyclus van Weten, Willen en Werken voor het eerst
Gezamenlijk hebben we de klimaatopgaven voor Gorinchem
doorlopen. Het is de ambitie om deze cyclus elke vier
gedefinieerd. We kunnen niet aan alle klimaatopgaven
jaar te herhalen. Zo kunnen we ons op basis van nieuwe
tegelijk werken. Daarom zijn in een tweede bijeenkomst
informatie en inzichten steeds aanpassen op weg naar een
prioriteiten gegeven aan de klimaatopgaven, ook samen
klimaatbestendig Gorinchem in 2050.
en de stad.
met deze partners. Het resultaat van dit werkatelier is een selectie van de belangrijkste knelpunten voor Gorinchem, waarmee we aan de slag gaan.
Willen In deze fase zijn de ambities en doelen opgesteld. De prioriteiten uit de vorige fase vormen daar de basis voor. In werkateliers met de partners zijn de uitgangspunten, ambities en doelen voor de LAS bepaald. 2
10
1.1 DOEL EN RESULTATEN
Klimaatstresstest Gorinchem is te vinden op de website van de gemeente Gorinchem. LINK.
1.2 AANPAK: WETEN – WILLEN - WERKEN
11
1.3 Leeswijzer Deze LAS is opgebouwd volgens de aanpak: Weten, Willen en Werken. Hoofdstuk 2 beschrijft de urgentie van het thema klimaatadaptatie en de raakvlakken met andere thema’s. Hoofdstuk 3 beschrijft de effecten van klimaatverandering voor de gemeente Gorinchem. De klimaatstresstest van Gorinchem gaat uitgebreid in op de klimaatrisico’s en is toegevoegd als bijlage. Met deze kennis zijn in hoofdstuk 4 een prioriteitenlijst, ambities en doelstellingen, en een Gorcumse aanpak opgesteld. Hoofdstuk 5 beschrijft de vervolgacties die nodig zijn om onze klimaatadaptieve doelstellingen uit te voeren. Hier presenteren we een Actieagenda voor de periode 2023 – 2027.
12
1.3 LEESWIJZER
1.3 LEESWIJZER
13
2 De opgave klimaatadaptatie 2.1 De effecten van klimaatverandering We ondervinden de gevolgen van klimaatverandering steeds
Door Gorinchem klimaatadaptief in te richten, kunnen we
vaker en heviger. In 2021 concludeert het Intergovernmental
deze impact beperken. Een groene en klimaatbestendige
Panel on Climate Change (IPCC)3 in haar zesde rapport dat
stad vermindert de kans op regenwateroverlast, verkoelt
de opwarming van de aarde door menselijke invloed een
de stad in de zomer, zorgt voor een hoge biodiversiteit en
vaststaand feit is en dat klimaatverandering zich op wereld-
verbetert
wijde schaal in een rap tempo aan het voltrekken is4 . Het
economische voordelen. Sociaalmaatschappelijk, draagt
KNMI geeft hetzelfde signaal voor Nederland: het klimaat
een klimaatbestendige stad bij aan een betere gezondheid,
verandert. In de afgelopen dertig jaar zijn de temperatuur,
een hoger welzijn en biedt sociale cohesie. Vanuit een
de hitte, de neerslag en het neerslagtekort toegenomen en
economisch perspectief verhoogt een klimaatbestendige
dit heeft een steeds grotere impact op onze samenleving.
stad de waarde van huizen en kantoren en trekt het
de
luchtkwaliteit.
Dit
heeft
ook
sociaal-
bedrijven aan. Kopers zijn bereid om gemiddeld 7% meer Ook in Gorinchem voelen we de effecten van klimaat-
te betalen voor een woning als deze direct grenst aan
verandering. Op 31 januari 2022 zorgde storm Corrie in
6.
openbaar
groen
of
water
Daarnaast
betekent
Bron: AD Rivierenland
nu
5
Gorinchem voor flinke overlast . We moeten in de toekomst
investeren in een klimaatbestendige stad, het beperken
rekening houden met vergelijkbare en vaker voorkomende
en/of voorkomen van hoge kosten als gevolg van schade
extremen. Naast extremere hoeveelheden water, krijgen we
door klimaatverandering in de toekomst.
Het belang van biodiversiteit.
ook te maken met de effecten van langere, extreem droge
Een klimaatbestendige stad is ook een natuurinclusieve
en warme periodes zoals we in de zomers van 2018, 2019,
stad. Een groene stad met een sterk ecosysteem en een
2020, 2022 en 2023 meemaakten. De urgentie van klimaat-
hoge biodiversiteit, biedt een letterlijke buffer tegen de
adaptatie neemt steeds sneller toe.
effecten van klimaatverandering. Bomen zijn een goed voorbeeld van een klimaatbestendige maatregel. Enerzijds,
Klimaatverandering heeft een grote impact op onze
remmen ze klimaatverandering door de opname van CO2.
veiligheid, gezondheid, economie, natuur en biodiversiteit.
Anderzijds bieden ze weerstand tegen extreem weer, omdat
Dit zorgt voor risico’s op deze thema’s en grote financiële
ze zorgen voor bodemstabiliteit, wateropslag en verkoeling.
schade. Het vraagt om creativiteit, samenwerking en
Een aantrekkelijk en efficiënt middel is het ontwikkelen van
investeringen om de effecten van klimaatverandering zoveel
een groenblauw Gorinchem: een plek waar water en natuur
mogelijk te beperken.
de ruimte krijgen. Hierdoor kan de stad extreme hitte,
klimaatbestendige stad “ Een is ook een natuurinclusieve stad. ”
regenbuien en droogte beter opvangen. Zo wordt Gorinchem veerkrachtiger en zijn we beter in staat om de effecten van klimaatverandering op te vangen.
“
We moeten leren leven met een veranderend klimaat en de gevolgen daarvan. Op het gebied van klimaatadaptatie en waterveiligheid is dan ook veel te doen. Dit alles vraagt voor de komende jaren veel inzet van de gemeente. En ook inspanning van organisaties, bedrijven en inwoners. Het vraagt dat we als samenleving en overheid niet in beperkingen denken, maar in mogelijkheden. En samen aan de slag gaan. Zodat er begin 2026 zichtbare stappen zijn gezet in het besparen van energie, het verminderen van onze CO2 uitstoot, het terugdringen van water- en hitteoverlast bij extreem weer en het versterken van biodiversiteit voor Gorinchem!
”
~ Coalitieakkoord Gorinchem 2022 2026
14
3
”
IPCC, 2021: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I tot he Sixth Assessment Report of the
Intergovernmental
Panel
on
Climate
Change.
Cambridge
University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, 2391 pp. LINK. 4
KNMI,
2021:
KNMI
Klimaatsignaal
’21.
Hoe
het
klimaat
in
Nederland snel verandert, KNMI, de Bilt, 72pp. LINK. 5
Nas,
M.
(2022,
1
februari).
Door
storm
Corrie
beschadigde
autosteiger wordt weggetakeld uit Gorinchem: ‘Duizenden euro’s schade’. Algemeen Dagblad. LINK. 6
Pötz,
H,
2016.
Groenblauwe
netwerken.
Handleiding
voor
veerkrachtige steden. Atelier Groenblauw, Delft, 608pp.
2. DE OPGAVE KLIMAATADAPTATIE + 2.1 DE EFFECTEN VAN KLIMAATVERANDERING
2.1 DE EFFECTEN VAN KLIMAATVERANDERING
15
2.2 Landelijke aanpak
2.3 Regionale aanpak
Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
Regionale Adaptatiestrategie Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
In 2015 hebben het Rijk, provincies, gemeenten en
Onze
is
Om de samenwerking ook na de RAS voort te zetten, hebben
waterschappen de gezamenlijke ambitie vastgelegd in de
een overstromingsgevoelig gebied. In 2018 hebben de
we met elkaar 7 strategische richtlijnen geformuleerd. Dit is
Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie7 : Nederland is in
gemeenten
de basis voor zowel het vervolg van de RAS als voor de lokale
2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht.
Giessendam, Molenlanden, Papendrecht, Sliedrecht en
regio
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Alblasserdam,
Gorinchem,
(A5H)
Hardinxveld-
Klimaatadaptatiestrategieën in onze regio.
Vijfheerenlanden, de provincies Zuid-Holland en Utrecht, Deze Deltabeslissing maakt deel uit van het Delta-
en het Waterschap Rivierenland de handen ineengeslagen.
Het vervolg van de RAS is de Actieagenda 2023 – 2027. Deze
programma. Het Deltaprogramma bestaat uit drie plannen
De opgave van de A5H-regio is gelijk gesteld aan de
is voltooid in 2022 en beschrijft de acties en projecten die de
om Nederland in de toekomst (1) te beschermen tegen
opgave van de DPRA. In 2019 zijn de klimaat kwetsbaarheden
regio tot 2027 gaat uitvoeren om stappen te maken in het
overstromingen, (2) van voldoende zoetwater te blijven
van de regio inzichtelijk gemaakt in een zogenoemde
klimaatbestendig maken van de A5H.
voorzien en (3) klimaatbestendig in te richten. De laatste
klimaatstresstest10 . Daarna is samen met ruim honderd
opgave is vastgelegd in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
mensen uit de regio gewerkt aan een strategie. In de zomer
(DPRA) in 2017. Het DPRA is een gezamenlijk plan van het
van 2021 heeft dit geleid tot een vastgestelde Regionale
Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen, waarin
Adaptatiestrategie (RAS)11 . In de RAS zijn ambities en doel-
concrete acties en doelen zijn vastgelegd voor het klimaat-
en opgesteld voor de klimaat kwetsbaarheden in onze regio.
bestendig en waterrobuust8 maken van Nederland.
Impulsregeling klimaatadaptatie Vanaf 2021 tot en met 2023 kunnen gemeenten, provincies en waterschappen in Nederland gebruik maken van de Impulsregeling
Klimaatadaptatie.
Deze
bijdrage
kan
worden gebruikt voor het versnellen van adaptatiemaatregelen, uitvoering van nieuwe of vergroting c.q. versterking van bestaande adaptatiemaatregelen. Een aanvraag wordt ingediend via de regionale werkregio’s. Voor de werkregio A5H is 2,5 miljoen euro gereserveerd. De regeling is op basis van cofinanciering. Het rijk draagt maximaal 33% van de kosten voor de klimaatadaptieve maatregelen, de overige 67% moet door de indieners zelf worden gefinancierd. Over deze financiële verdeling zijn afspraken gemaakt in de A5H werkregio. In 2023 dient de
Bron: Deltaprogramma, 2018.
A5H een aanvraag in bij het Rijk, waarvoor de gemeente Gorinchem projecten heeft aangereikt. De projecten moeten dan wel in 2027 gerealiseerd zijn12 . Een overzicht van de aangereikte projecten is te vinden op de kaart in Bijlage 1.
7
Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (2022), Deltaprogramma. LINK.
10
8
Waterrobuust bouwen is het zodanig vormgeven en inrichten van de openbare ruimte, dat de impact van bijvoorbeeld ernstige neerslag zo klein
11
RAS is te vinden op de website van de gemeente Gorinchem. LINK.
mogelijk blijft (Beter Bouw- en Woonrijp Maken, 2009) LINK.
12
Impulsregeling Klimaatadaptatie vanuit het Rijk. LINK.
16
2.2 LANDELIJKE AANPAK
Klimaatstresstest A5H, 2019. Links naar het RAPPORT en de KAARTEN.
2.3 REGIONALE AANPAK
17
moet je gewoon “ Soms durven investeren. ”
2.4 Lokale aanpak
~ Gorcumse ondernemer Martin Klop zette een
Klimaatadaptatiestrategie Gorinchem
Gorinchem werkt al aan een klimaatbestendige stad
De RAS beschrijft een strategie op hoofdlijnen en klimaat-
Het klimaatproof maken van Gorinchem gebeurt buiten, in
risico’s kunnen per gebied sterk van elkaar verschillen.
de stad, samen met onze mensen. Daarom werken we ook
Daarom
lokale
nu al aan klimaatadaptieve maatregelen. De nieuwbouw-
klimaatadaptatiestrategie. De LAS zet de koers uit voor
wijken Hoog Dalem, Lingewijk, Tuinen van Mollenburg en
een klimaatbestendig Gorinchem in 2050. Het presenteert
Helden van Gorkum zijn ingericht om extreme hoosbuien
een visie en eerste aanpak voor het minimaliseren van de
aan te kunnen. Andere voorbeelden zijn de Subsidieregeling
risico’s en schade door klimaatverandering in Gorinchem.
Groene Daken 2020 – 2022,
Het biedt een structuur om stapsgewijs te werken aan een
parkeerplaatsen in de Gildenwijk, het afkoppelen van de
klimaatbestendige stad op de thema’s regenwateroverlast,
regenwaterafvoer bij rioolonderhoud, het realiseren van
overstromingen,
twee Tiny Forests en ons extensieve maaibeleid met
werkt
Gorinchem
hitte,
ook
droogte,
aan
deze
bodemdaling
en
biodiversiteit.
geveltuin van een ton op zijn pand
de aanleg van groene
aandacht voor het behouden van voedselaanbod en schuilplaatsen
voor
broedvogels,
bijen,
vlinders
en
Dit doen en kunnen we niet alleen. Onder leiding van
andere insecten. In Gorinchem krijgt natuur de ruimte,
procescoördinator TwynstraGudde en in samenwerking met
wordt zoveel mogelijk gewerkt met inheemse soorten
meer dan 20 inhoudelijk experts en omgevingspartners
en is groenbeheer gifvrij. Omdat een groot deel van de
is de LAS tot stand gekomen. Met de LAS committeert de
stad privaat terrein is, bieden we inspiratie en acties om
gemeente
de
inwoners te prikkelen klimaatbestendig aan de gang te
doelstellingen voor een klimaatbestendige stad. Dit zegt
gaan. Voorbeelden zijn de Gorinchem Duurzaam Weken, het
echter nog niets over hoe we uitvoering gaan geven
NK Tegelwippen en inzet van een Tegeltaxi, en het schenken
aan deze doelstellingen. Dit hoe bepaalt de gemeente
van meer dan duizend bomen en heesters aan inwoners via
graag in een open gesprek met inwoners, ondernemers,
een tweetal bomenacties.
Gorinchem
zich
aan
het
naleven
van
maatschappelijke organisaties, medeoverheden, experts en andere samenwerkingspartners. Want als we Gorinchem
Gorinchem werkt al aan een klimaatbestendige stad
klimaatproof willen maken, hebben we iedereen in de stad nodig. Alleen samen kunnen we onze stad aanpassen op de gevolgen van klimaatverandering.
18
Bron: AD Rivierenland
2.4 LOKALE AANPAK
2.4 LOKALE AANPAK
19
Lokale Klimaatadaptatiestrategie Tot stand gekomen met:
Gemeente Gorinchem
TwynstraGudde
Samenwerken aan Gorinchem klimaatproof Omgevingspartners
Woningcorporatie Poort6
Convenant Klimaatadaptief bouwen
Stichting Blauwzaam
Inwoners & Bedrijven
Gorcum Natuurlijk Groen 20
Provincie Zuid-Holland
EIS kenniscentrum insecten
Stadsecoloog
Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid
GGD
Waterschap Rivierenland
Prachtlint
Waardenburg Ecology
Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie 2.4 LOKALE AANPAK
Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid
Aveco de Bondt
RAS-regio Alblasserwaard -Vijfheerenlanden 2.4 LOKALE AANPAK
21
2.5 Raakvlakken met andere thema’s Klimaatadaptatie gaat over het klimaatbestendig inrichten van de leefomgeving en is daarmee voornamelijk een ruimtelijke
Koppeling met ruimtelijke ontwikkelingen
opgave. Daardoor heeft het onderwerp veel raakvlakken met andere thema’s binnen de stad. Hierdoor wordt het al snel een groot en abstract onderwerp. Anderzijds biedt het ook voordelen als klimaatadaptatie tijdig en op de juiste manier aan andere ruimtelijke projecten wordt gekoppeld. Dit zijn zogenoemde meekoppelkansen. Om klimaatadaptatie haalbaar
Door klimaatadaptatie aan de voorkant te koppelen aan
en betaalbaar te houden, zijn deze meekoppelkansen cruciaal. Een belangrijk uitgangspunt is om klimaatadaptatie een
ruimtelijke
integraal onderdeel van elke ontwikkeling, nieuwbouw, renovatie en herstructureringsproject te maken.
toekomstbestendig en kostenefficiënt. Daarvoor moet
ontwikkelingen,
worden
projecten
(meer)
klimaatadaptatie wel worden vastgelegd in beleid. Onder de Omgevingswet zijn de Omgevingsvisie en Omgevings-
Verbinden van energietransitie en klimaatadaptatie
plan daar de instrumenten. Er zijn provinciale en landelijke richtlijnen om invulling te geven aan klimaatadaptatie. Zo heeft gemeente Gorinchem het Convenant Klimaatadaptief Bouwen15 van de provincie Zuid-Holland ondertekend. Het
Het doel van de energietransitie is het remmen van
• Meekoppelkansen: een gezamenlijk toetsingskader voor
klimaatverandering tot 1.5°C (maximaal 2°C) opwarming
ruimtelijke plannen, gezamenlijke aanbestedingsregels
Rijk stuurt gemeenten door de thema’s Water en Bodem
van de aarde door middel van het terugdringen van de CO2
of het verhogen van het rendement van zonnepanelen
leidend te maken in ontwikkelingen16 en heeft het de
uitstoot enopwekken van energie uit duurzame bronnen.
met een groen dak en wateropslag. Kijk waar je elkaar
Landelijke Klimaatlat1 7 opgesteld.
Bij klimaatadaptatie passen we onze leefomgeving aan
kunt versterken13 . Daarnaast
aan een veranderend klimaat. De thema’s hebben dus een
zijn
verschillende
organisaties
duidelijk raakvlak met elkaar en lopen gelijk op. Er zit dus
bedrijven actief aan de slag om het thema klimaatadaptatie
meerwaarde in om deze thema’s met elkaar te verbinden.
klimaatadaptatie aan elkaar te koppelen:
concreter te maken. Een voorbeeld is de Gids Natuurinclusief
• Slim stapelen: Houd controle op de drukke boven- en • Zoeklocaties: bij het vinden van kansrijke locaties voor
ontwikkelen18 ,
welke
is
ontwikkeld
het is aan ons allemaal om hier een goede invulling aan te geven die bijdraagt aan de leefbaarheid van de stad
”
~ stedenbouwkundige
en
Samengevat zijn er 3 motieven om de energietransitie en
Dat kan bijvoorbeeld op de volgende vlakken:
“
Klimaatadaptatie vraagt ruimte,
door
projectontwikkelaars en gemeenten.
ondergrond en zorg voor oplossingen vanuit meerdere (duurzame) onderwerpen in een gebied
wind en zon kan ook rekening gehouden worden met klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld een zonnepark op een
• Slim kosten verdelen: Bundel werkzaamheden met
waterbuffer.
elkaar om financiële voordelen te hebben bij de uitvoering • Innovatie: Kijk of innovatiebudgetten of subsidies kunnen
worden
onderwerpen.
ingezet
voor
Bijvoorbeeld
de
meerdere aanleg
duurzame van
• Slim samenwerken: Door samen te werken voorkom je
een
(extra) overlast in de omgeving. Dit zorgt voor draagvlak
energieneutrale weg, die ook regenwater opvangt.
bij de omgeving. Verbind gezamenlijke doelen en wensen van alle belanghebbenden door participatie14 .
• Communicatie: Combineer voorlichting en participatie rond verschillende (duurzame) onderwerpen. • Planning: door werkzaamheden in wijken te koppelen worden de investeringen gebundeld en worden overlast en kosten beperkt. • Uitdagingen: isoleren van een spouwmuur die bewoond wordt door vleermuizen? Of zonnepanelen aanleggen om
13
Provincie Zuid-Holland (2022). Hoe verbind je energietransitie met
14
H2O (2022). Hoe koppel je energietransitie en klimaatadaptatie?
airco’s te laten draaien? Vind een win-win oplossing voor beide uitdagingen.
klimaatadaptatie? LINK. LINK.
• Bodem: beide thema’s werken aan of in de al zo drukke
15
Bouwadaptief (2023). Over ons. LINK.
ondergrond. Een gezamenlijke strategie helpt om dit op
16
Rijksoverheid (2022). Water en Bodem bij ruimtelijke ordening.
elkaar af te stemmen en om zorgvuldig om te gaan met de beperkte ruimte.
LINK. 17
Rijksoverheid (2023). Landelijke klimaatlat – factsheets en overzichtstabel. LINK.
18
Kennisportaal Klimaatadaptatie (2023). Gids Natuurinclusief ontwikkelen. LINK.
22
2.5 RAAKVLAKKEN MET ANDERE THEMA’S
23
Lokale Klimaatadaptatiestrategie Raakvlakken met:
Beleid openbare ruimte Buitengewoon Groen
Cultuurvisie ambities cultuur 2019 - 2023 Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie
Regionale energiestrategie (RES)
Landelijke Klimaatlat
Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP)
Mobiliteitsvisie
Transitievisie warmte
Gorinchem klimaatproof Verbinding andere thema’s & beleidsterreinen
Stegenplan
Programma vleugels van de stad Natuurinclusief ontwikkelen Integraal Sociaal Beleid Global Goals
24
2.5 RAAKVLAKKEN MET ANDERE THEMA’S
Convenant klimaatadaptief bouwen Omgevingsvisie & Omgevingsplan Regionale adaptatiestrategie (RAS)
2.5 RAAKVLAKKEN MET ANDERE THEMA’S
25
3 Weten
“ op warme zomerdagen tot
In verstedelijkt gebied kan het
In februari 2022 is de Klimaatstresstest Gorinchem opgesteld19 . Hierin staan de kansen en risico’s van klimaatverandering voor Gorinchem. De Klimaatstresstest is als bijlage toegevoegd aan de LAS, maar is samengevat in dit Hoofdstuk. Er is in gegaan
wel 7 graden warmer worden
op alle zes de klimaatthema’s: hitte, regenwateroverlast, droogte, bodemdaling, overstromingen en biodiversiteit.
”
dan in het landelijk gebied.
3.1 Hitte: het wordt warmer in Gorinchem We krijgen steeds vaker te maken met extreme en langdurige hitte, ook in Gorinchem. Dit heeft grote gevolgen voor de gezondheid en productiviteit van mensen. Het lichamelijke effect van hitte op mens en dier, noemen we hittestress. In verstedelijkt gebied kan het op warme zomerdagen tot wel 7 graden warmer worden dan in het landelijk gebied20 . Maar een warmer klimaat heeft ook effect op de biodiversiteit in en rondom de stad. En infrastructuur kan verminderd of onbruikbaar worden, door het uitzetten van sporen en bruggen.
Tabel 3.1 Kansen en risico’s Hitte
Kansen
Buitengebied
en
groen
in
Risico
de
stad
zorgen
voor
Stedelijk, versteend gebied ervaart meeste hinder van
verkoeling.
hitte-eilandeffect (gevoelstemperatuur en warme nachten).
Koele plekken behouden of uitbreiden.
Richting 2050 groeit het aantal warme nachten in voornamelijk de woongebieden.
Ruim en groen opgezette woonwijken, speeltuintjes en bed-
Bij aanhoudende hitte kan het staal van beweegbare brug-
rijventerreinen ervaren minder hinder van het hitte-eilan-
gen uitzetten, waardoor de brug niet meer kan werken.
deffect en warme nachten.
Maatregelen kansen
om
voor
hitte
het
tegen
te
aantrekkelijker
gaan,
bieden
maken
van
ook
Gezondheidsrisico’s voor kwetsbare groepen (ouderen en
de
kleine kinderen) en dieren bij aanhoudende hitte.
leefomgeving.
Integraal
meenemen
maatschappelijke opgaven.
van
hitte
bij
andere
Aanhoudende
tot
slechtere
productiviteit
overdag,
slechtere
hitte
leidt
nachtrust,
blijven
hangen
van
smog,
verslechteren
van
waterkwaliteit
en
de
gezondheid van mens dier.
Bron: AD Rivierenland 19 20
26
Gemeente Gorinchem (2022). Lokale klimaatstresstest Gemeente Gorinchem. De kansen en risico’s van extreem weer in kaart. Gorinchem, 51pp. KNMI (2022), LINK
3. WETEN + 3.1 HITTE: HET WORDT WARMER IN GORINCHEM
3.1 HITTE: HET WORDT WARMER IN GORINCHEM
27
3.2 Wateroverlast:het wordt natter in Gorinchem Met wateroverlast bedoelen we overlast die veroorzaakt wordt door langdurige of hevige regenval. De afvoercapaciteit van het rioolstelsel is op sommige plekken beperkt en verouderd. Hierdoor kan het regenwater na een hevige bui niet goed weg. Het watersysteem in de stad is al snel verzadigd vanwege de relatief hoge grondwaterstanden die Gorinchem en haar buitengebied kent. Er kan daardoor beperkt water in de bodem worden opgenomen. Bovendien heeft een deel van Gorinchem last van kwel, oftewel opwellend grondwater. Ondanks het waterrijke gebied zijn de rivier en de stad/polder verschillende watersystemen. Hierdoor is er relatief weinig ruimte om het water de stad uit te krijgen.
Tabel 3.2 Kansen en risico’s Regenwateroverlast
Kansen
Risico
Met aanleg van meer groen kan de sponswerking van de bo-
Een
extreme
dem verbeterd worden, waarmee wateroverlast kan worden
bij
Piazza
beperkt of zelfs voorkomen.
Wijdschild.
De afvoer van regenwater afkoppelen van het riool om wa-
Er zijn volledig onbegaanbare wegen na een extreme bui in
teroverlast in bebouwd gebied te beperken.
de Haarwijk en de Binnenstad.
Gebruik de fysieke ruimte multifunctioneel, zoals speeltu-
Kwetsbare
intjes waar ook waterbergingsmogelijkheden zijn.
ervaren wateroverlast bij een extreme bui.
Een
robuust
water
bij
watersysteem
hevige
regenbuien
kan naar
het de
overtollige gebieden
bui
center,
geeft de
objecten,
ernstige
Haarwijk,
zoals
het
regenwateroverlast Binnenstad-West
Beatrix
en
ziekenhuis,
Wateroverlast in panden op (buitendijkse) industrie- en bedrijventerreinen bij een extreme bui.
afvoeren waar meer berging is en/of naar gebieden die hiervoor geschikt (worden) gemaakt.
Wateroverlast
kan
zorgen
voor
uitval
technische
installaties, vitale spoor-, water- en weginfrastructuur en bedrijven.
Beperkte afvoercapaciteit in het westelijke deel van de Binnenstad.
Een deel van het huidige rioolstelsel kan toenemende wateroverlast en regen niet aan.
Niet
onderheide
panden
kunnen
verzakken
door
extreme buien. Bron: AD Rivierenland
28
3.2 WATEROVERLAST: HET WORDT NATTER IN GORINCHEM
29
3.3 Droogte: het wordt droger in Gorinchem
Tabel 3.3 Kansen en risico’s Droogte
Droogte is minder eenduidig te kwantificeren dan hitte. Over het algemeen wordt een doorlopend neerslagtekort gebruikt
Kansen
als indicator voor droogte. Logischerwijs duidt droogte dus op een zoetwatertekort voor drinkwater en oppervlaktewater.
Risico
Dit kan leiden tot lage oppervlaktewaterstand wat gevolgen heeft voor bijvoorbeeld de scheepvaart en het besproeien van land. Ook ondergronds water wordt beïnvloed door droogte. Droogte veroorzaakt verlaging van de grondwaterstand.
Hoge Grondwaterstand
Hierdoor wordt bodemdaling versneld in klei- en veengebieden21 . Dit is een risico voor een groot deel van Gorinchem en de
Lage Grondwaterstand
regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Droogte en bodemdaling zijn dus twee kanten van dezelfde medaille. Bodemdaling en bijkomende gevolgen zijn van grote invloed op de leefomgeving in Gorinchem.
Een juiste grondwaterstand (1,25 meter onder maaiveld)
Hoge grondwaterstand
Lage grondwaterstand
helpt de regenwateropname en -afvoer van de bodem,
leidt tot wateroverlast in
leidt tot versnelde
verbetert de vruchtbaarheid en gaat bodemdaling tegen.
kruipruimten van
bodemdaling en oxidatie
Hierop kan gestuurd worden door de gewenste grondwater-
woningen (aandachts-
veengebieden.
stand in beleid vast te leggen.
gebieden: Molenvliet, Gorinchem-Noord en Gorinchem-Oost).
Hoosbuien kunnen worden opgevangen in de openbare
Hoge grondwaterstand
Lage grondwaterstand
ruimte, maar ook op particuliere grond.
leidt tot afsterven flora.
leidt tot uitdroging dijklichamen.
Het aanleggen van hittebestendig groen zorgt voor een
Hoge grondwaterstand
Lage grondwaterstand
aantrekkelijkere en leefbaardere stad.
leidt tot schade aan
leidt tot schade aan
kabels, leidingen en
houten funderingen van
wegen door hoge
gebouwen (paalrot).
grondwaterstand.
Droogte integraal oppakken met andere thema’s, zoals
Lage grondwaterstand
bodemdaling en biodiversiteit.
leidt tot zetting van gebouwen en rioleringen.
Door een droger klimaat kan Nederland een gunstiger
Lage grondwaterstand
vakantieland worden.
leidt tot zoet- en drinkwater tekort.
Lage grondwaterstand leidt tot aantasting archeologische waarden.
Droogte leidt tot afname van kwaliteit natuur, biodiversiteit en bodem.
Droogte zorgt voor afname kwaliteit van natuursportvelden.
Lage waterstand in de rivier de Merwede bemoeilijkt de
Bron: AD Rivierenland
scheepvaart van en naar 21
Avelingen.
Ministerie van IenW en Deltares (2017), Bodemdaling en droogte: inventarisatie naar processen die mogelijk schade veroorzaken aan het weggennet. LINK.
30
3.3 DROOGTE: HET WORDT DROGER IN GORINCHEM
31
3.4 Bodemdaling: Gorinchem zakt Bodemdaling ontstaat door krimp van klei, oxidatie en samendrukken van (slappe) veengrond wat leidt tot volumeverlies. Dit is voornamelijk in gebieden met klei en veen in de ondergrond een probleem (TNO, 2020). Bodemdaling heeft een duidelijke relatie met klimaatverandering. In het landelijke gebied draagt bodemdaling bij aan de uitstoot van broeikasgassen, een slechtere waterkwaliteit en hoge kosten voor met name beheer en onderhoud van infrastructuur. Droge of warme periodes, als gevolg van klimaatverandering, kunnen zorgen voor snellere veenbodemdaling en extra uitstoot van broeikasgassen. In binnenstedelijk en bebouwd gebied veroorzaakt bodemdaling verzakkingen aan funderingen, wegen, openbare ruimte, rioleringen en leidingen. Deze vorm van bodemdaling kan verergerd worden door extreme droogte door het wegvallen van de waterdruk in de veenlaag. Hierdoor treedt extra inklinking op. Daarnaast kan bij extreme regenval het regenwater minder goed worden afgevoerd door rioleringen. Dit kan zorgen voor wateroverlast. Bij langdurige droogte verlaagt de grondwaterstand, waardoor houten palen droog komen te staan en gaan rotten.
Tabel 3.4 Kansen en risico’s Bodemdaling
Kansen
Risico
Bodemdaling leidt tot uitstoot van broeikasgassen (veenoxidatie), een slechtere waterkwaliteit en hoge beheer- en onderhoudskosten infrastructuur.
In binnenstedelijk en bebouwd gebied verzakken de funderingen, infrastructuur, openbare ruimte, rioleringen en leidingen.
In west- en noord-Gorinchem daalt de bodem sterk door de venige ondergrond.
De slappe bodem in heel Gorinchem zorgt voor problemen bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen.
Veenoxidatie is aanwezig in het westelijke buitengebied van Gorinchem.
Het maaiveld van de bebouwde omgeving en het buitengebied zakt sterk in, met name bij de op staal gefundeerde voor- en naoorlogse wijken .
32
3.4 BODEMDALING: GORINCHEM ZAKT
3.4 BODEMDALING: GORINCHEM ZAKT
33
3.5 Overstromingen: bescherming door waterkeringen
“ Waterschap Rivierenland Gorinchem, Juni 2020.
neemt de eerste extra
Gorinchem wordt beschermd door twee primaire waterkeringen: Dijkring 16 en Dijkring 43. Een primaire waterkering beschermt
maatregelen vanwege de
het binnenland tegen overstromingen van de (grote) rivieren, zoals de Merwede en de Linge voor Gorinchem. Gemeente Gorinchem is grotendeels gelegen in de primaire waterkering Dijkring 16; dit is de regio Alblasserwaard en Vijfheerenlanden.
”
aanhoudende droogte.
Grofweg het gebied van Alblasserdam tot en met Vianen. Ten oosten van Diefdijklinie wordt Gorinchem beschermd tegen overstromingen door Dijkring 43. Een gebied vanaf Elst tot en met Gorinchem. Alhoewel de kans op overstromingen zeer
~ destadgorinchem
klein is, zijn de maatschappelijke en economische gevolgen enorm.
Tabel 3.5 Kansen en risico’s Overstromingen
Kansen
Risico
Zet preventief in op een crisis- en communicatieplan en
Overstroming kan leiden tot wateroverlast bij woningen en
schadebeperking.
panden, evacuatie van mens en dier, niet kunnen bereiken van belangrijke wegen en gebouwen met belangrijke (zorg) functies en uitval van elektriciteit en IT-infrastructuur.
Denk bij buitendijkse bouwplannen aan drijvende
Een dijkdoorbraak of overstroming van Dijkring 16 zorgt
woningen.
dat het westelijke deel van Gorinchem onder water komt te staan.
Maak burgers bewust van de reële klimaatrisico’s.
Bij een overstroming is er explosiegevaar en gevaar van het vrijkomen van gevaarlijke stoffen bij zogenoemde BEVI en BRZO bedrijven.
In de woonwijken Laag Dalem, Hoog Dalem en de Haarwijk staan voornamelijk panden die geen droge verdieping hebben.
Een dijkdoorbraak of overstroming van Dijkring 43 zorgt dat het oostelijke deel van Gorinchem onder water komt te staan.
Een slecht werkende Dalemse overlaat zorgt voor enorme (water)druk op de Diefdijklinie.
Bij overstroming van de regionale waterkering staan Gorinchem-West, Gorinchem-Oost, de Lingewijk en Groote Haar onder water.
34
3.5 OVERSTROMINGEN: BESCHERMING DOOR WATERKERINGEN
3.5 OVERSTROMINGEN: BESCHERMING DOOR WATERKERINGEN
35
3.6 Biodiversiteit in Gorinchem Klimaatverandering heeft een grote invloed op het functioneren van ons ecosysteem. Het klimaat verandert sneller dan de natuur zich kan aanpassen en is één van de oorzaken van biodiversiteitsverlies. De natuur staat ook onder druk door andere menselijke activiteiten, zoals verstedelijking en verstening van de openbare ruimte. Door al deze druk raakt het ecosysteem ontwricht en is het minder goed in staat om weerstand te bieden tegen stressfactoren zoals een veranderend klimaat en extreem weer. We moeten ervoor zorgen dat we de aanwezige biodiversiteit behouden en versterken. Dit kunnen we doen door meer groenstructuren te realiseren en meer onderzoek te doen naar onze biodiversiteit. Monitoring helpt ons om gericht (bij) te sturen om dier- en plantensoorten behouden en aan te trekken.
Tabel 3.6 Kansen en risico’s Biodiversiteit
Kansen
Risico
Een gezond natuurlijk systeem zorgt voor bescherming en
Het natuurlijk systeem leidt onder de druk van klimaat-
weerstand tegen klimaatverandering.
verandering en menselijke activiteiten.
Biedt natuur meer ruimte in de stad door ecologisch groen-
Aantal (beschermde) flora en fauna soorten neemt af door
beheer.
verstedelijking, klimaatverandering en energietransitie.
Extra meerwaarde van een ontwikkeling door natuurin-
Insectenplagen en ongewenste vegetatie komen vaker voor
clusief ontwerpen aan de voorkant mee te nemen.
door extreme droogte en hitte.
Behoud en versterken van soorten bij herinrichting jaren
De A15 en A27 versnipperen de belangrijkste
’60 en ’70 woonwijken.
groenstructuren.
Stel een lange termijnvisie en meekoppelkansenkaart voor
Recreanten (met honden) in de natuur verstoren de
biodiversiteit op.
soorten.
Monitoring van biodiversiteit met een soortenmanage-
Minder (kruis)bestuiving van planten door beperkte
mentplan voor heel Gorinchem.
bloeiperiode en weinig ecologisch groenbeheer.
Het aantal groen en soorten neemt af door hinder van geluid, fijnstof, stikstof (van snelwegen) en honden en katten.
inheemse bloemen “ Meer in de stad is belangrijk ” ~ Bijenmonitor
Het aantal soorten neemt af door lichthinder (van sportcomplexen).
Belangrijkste beschermde soorten worden bedreigd door
Bron: AD Rivierenland
verduurzaming van particuliere woningen.
36
3.6 BIODIVERSITEIT IN GORINCHEM
3.6 BIODIVERSITEIT IN GORINCHEM
37
“
7 redenen
om te investeren in een groene stad
De ligging van Gorinchem is gunstig voor de bij. ~ Bijenonderzoeker
1
2
Groen vermindert de kans op wateroverlast
Groen vermindert hittestress. In de schaduw van bomen
In gebieden met meer groen en minder steen kan
loopt de gevoelstemperatuur veel minder hard op.
“
Groen verkoelt de stad in de zomer
(overtollig) water goed in de bodem zakken.
3
4
Groen draagt bij aan een betere gezondheid en een hoger welzijn
Groen draagt bij aan sociale cohesie
Mensen zijn gezonder als de woonomgeving
buurtgenoten elkaar laagdrempelig kunnen ontmoeten.
Groen verbindt! Buurtgroen biedt een plek waar
Minder vaak maaien en op laten komen wat er op komt. ~ Bijenonderzoeker
meer groen bevat.
5
”
”
6
Groen trekt bedrijven
Groen zorgt voor biodiversiteit
Een groene omgeving is een aantrekkelijke omgeving.
Hoe gevarieerder het aanbod van groen in de stad,
Ook voor bedrijven.
des te meer natuur de stad zal aantrekken.
“
7 Groen verhoogt de waarde van huizen en kantoren De huizenprijzen in een groene wijk liggen hoger dan de prijzen van vergelijkbare huizen in een versteende wijk.
Als er meer groenstructuur is binnen een stad, dan floreren de diersoorten. ~ Stadsecoloog
”
BRON: Wageningen University & Research, 2018. LINK
38
3.6 BIODIVERSITEIT IN GORINCHEM
3.6 BIODIVERSITEIT IN GORINCHEM
39
4 Willen Nu de klimaat kansen en knelpunten voor Gorinchem inzichtelijk zijn gemaakt is de volgende stap om te bepalen waar we
(Regen)wateroverlast:
aan willen gaan werken. In dit hoofdstuk is een prioritering van de klimaatopgaven gemaakt op basis van de kans dat een klimaatrisico voorkomt en de gevolgen die dit risico (per gebied of functie) brengt. De kans op bijvoorbeeld hittestress in een steenrijke omgeving is groter dan in een groene omgeving. Daarnaast zijn de gevolgen voor kwetsbaren in de samenleving vaak ernstiger. Verder leggen we vast welke ambities en doelstellingen we nastreven en hoe de Gorcumse aanpak dat kan
1. Een extreme bui veroorzaakt ernstige wateroverlast (>20 cm water) en verslechterde bereikbaarheid in de Binnenstad van Gorinchem. 2. Een extreme regenbui veroorzaakt mogelijk verslechterde bereikbaarheid en water in panden van kwetsbare objecten: Beatrix ziekenhuis en verzorgingshuizen in de binnenstad.
ondersteunen.
3. Een extreme regenbui veroorzaakt beperkte bereikbaarheid van scholen en schade aan gebouwen (scholen in de binnenstad, Dominee Koelman school in Gorinchem- West, basisschool Graaf Reinald,
4.1 Aan de slag met knelpunten en kansen
Jenaplanschool in Wijdschild). 4. Regenwateroverlast leidt tot verzakking bij niet onderheide/op staal gefundeerde panden.
Knelpunten
Kansen
In voorgaand hoofdstuk hebben we de klimaat- en
Een
biodiversiteitsopgaven
in
Gorinchem
beschreven.
Hitte:
klimaatbestendige
stad
vraagt
om
een
andere
5. Rondom gebouwen met kwetsbare groepen wordt het tijdens tropische zomerdagen aanzienlijk
We
ruimtelijke inrichting. Dat gebeurt niet allemaal van de één
kunnen deze opgaven echter niet allemaal tegelijk én
op de andere dag, maar ook door slim mee te koppelen met
6. Bruggen en spoor zetten uit tijdens aanhoudende hitte en worden onbruikbaar of verminderd bruikbaar.
op korte termijn oppakken. En dat is gelukkig ook niet
lopende ontwikkelingen en initiatieven. Deze ontwikkelingen
7. Langdurige hitte leidt tot verslechterde waterkwaliteit (blauwalg, botulisme, zuurstofarm water) in
nodig. Sommige opgaven vragen wel meer prioriteit dan
bieden vaak meekoppelkansen voor het vergroten van de
anderen. Om tot een goede prioritering te komen, hebben
klimaatbestendigheid. We maken hier gebruik van en
we samen met onze omgevingspartners de verschillende
benutten
klimaatopgaven voor Gorinchem beoordeeld aan de hand
openbare ruimte als natuurlijke koppelmomenten voor de
van een afweegkader (zie Figuur 4.1). Een klimaatopgave
inrichting van een klimaatbestendig Gorinchem.
Droogte:
onacceptabele of (zeer) onwenselijke situatie. Dat is het
Ook benutten we kansen door het integreren van
9. Droogte veroorzaakt een verlaagde grondwaterstand. Dit leidt tot schade aan houten funderingen van
geval indien:
(regionale)
voorbereidingen
en
werkzaamheden
in
de
warmer (met mogelijk temperaturen tussen de 46 - 50˚C).
stilstaand water en brengt gezondheidsproblemen voor mens en dier. 8. Aanhoudende hitte leidt tot meer verdamping, waardoor minder water beschikbaar is tijdens een periode van grotere watervraag.
is als prioritair aangemerkt als deze leidt tot een
• Er (grote) schade aan gezondheid van mens en dier ontstaat.
afspraken
en
beleidsstukken,
zoals
10. Droogte en lage grondwaterstand leidt tot zoet- en drinkwater te kort.
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden,
11. Droogte leidt tot afname van waterdoorloop in de natuur. Hierdoor verslechteren de bodemkwaliteit en
het
Convenant
Klimaatadaptief Bouwen, de Regionale Energiestrategie, de Transitievisie Warmte, beleid openbare ruimte en de
• Veiligheid van mensen en dieren in het geding komen.
gebouwen (paalrot) in met name de Binnenstad.
gemaakt in onder andere de Regionale Adaptatiestrategie
mobiliteitsvisie. Tot
slot
benutten
we
kansen
voor
de biodiversiteit. 12. Droogte leidt tot schade aan openbaar groen. Het aanpassen van onderhoud aan openbaar groen is nodig en beheerkosten nemen toe.
verbetering van de ecologische waarden en biodiversiteit in • Er grote of onomkeerbare economische of financiële schade optreedt, aan bijvoorbeeld infrastructuur of
de stad, bijvoorbeeld door het versterken van groenblauwe
Bodemdaling:
structuren.
vastgoed.
13. Bodemdaling leidt tot zetting van openbare ruimte, waardoor huisontsluitingen aan het riool afbreken (bv. Gildeweg, Gorinchem Oost, Laag Dalem, hoofdriool in Dalemse Donken)
Deze prioritering heeft een lijst van de vijftien belangrijkste
14. Waterschade en schimmel aan op staal gefundeerde/ niet onderheide panden en woningen vanwege
klimaatopgaven voor gemeente Gorinchem opgeleverd (zie
bodemdaling, met name in Haarwijk. Andere aandachtsgebieden zijn Gorinchem-Oost, Haarwijk,
figuur 4.2). Dit zijn de klimaatopgaven waar we ons de
Stalkaarsen, oude deel Lingewijk en Gildenwijk.
komende jaren als eerste op willen richten.
15. Bodemdaling leidt tot zetting van gebouwen, wegen, rioleringen, leidingen, cultureel erfgoed.
Kans
Risicomatrix
figuur 4.2: Belangrijkste klimaatopgaven in de gemeente Gorinchem,
Gevolg 1. verwaarloosbaar
2. beperkt
3. groot
4. ernstig
1. verwaarloosbaar
acceptabel
acceptabel
acceptabel
acceptabel
2. klein
acceptabel
acceptabel
ongewenst
ongewenst
3. gemiddeld
acceptabel
ongewenst
ongewenst
ongewenst
4. groot
acceptabel
ongewenst
ongewenst
onacceptabel
5. zeker
ongewenst
ongewenst
onacceptabel
onacceptabel
zoals gedefinieerd met omgevingspartners.
Figuur 4.1: Afweegkader voor de klimaatopgaven
40
4 WILLEN + 4.1 AAN DE SLAG MET KNELPUNTEN EN KANSEN
4..1 AAN DE SLAG MET KNELPUNTEN EN KANSEN
41
4.2 Ambities en doelstellingen Ambities en doelstellingen Hoofdambitie tot 2050 Om invulling te geven aan de Gorcumse hoofdambitie hebben we samen met onze omgevingspartners
“ Gorinchem weerbaar tegen In 2050 is de gemeente
ambities en doelen geformuleerd. Deze ambities en doelen zijn gericht op het beperken en omgaan met de effecten van regenwateroverlast, hitte, droogte en bodemdaling, overstroming en het versterken van biodiversiteit (zie figuur 4.2).
klimaatverandering en is de
In de werksessie met de betrokkenen hebben we dedoelstellingen gezamenlijk geformuleerd:
stad radicaal groener en biodiverser geworden.
• Beperken van en omgaan met de effecten van hitte: We zijn beter bestand tegen hitte en gezondheidsschade door hitte voorkomen we.
”
Daar bedoelen we mee dat we als gemeente goed in
• Beperken van en omgaan met de effecten van regenwateroverlast: Schade en overlast aan gebouwen, infrastructuur en mobiliteit als gevolg van regenwateroverlast voorkomen we.
staat zijn om de effecten van klimaatverandering te incasseren, zonder dat dit leidt tot ernstige (financiële) schade. Daarbij is het belangrijk om te benoemen dat sommige risico’s niet helemaal voorkomen kunnen worden.
Inzetten
op
gevolgenbeperking
en
het
• Beperken van en omgaan met de effecten van droogte en bodemdaling: We zijn bestand tegen perioden van droogte en de effecten van bodemdaling beperken we.
minimaliseren van (financiële) schade is dan het belangrijkste instrument. kunnen omgaan met de effecten van klimaatverandering. Ook staan onze inwoners, ondernemers, medeoverheden en andere omgevingspartners
goed
gesteld
om
hun
eigen
• Beperken en omgaan met de effecten van overstroming: In samenwerking met verantwoordelijke bestuurslagen maximaliseren we gevolgbeperking bij overstroming.
omgeving aan te passen aan klimaatrisico’s. Daarnaast dragen klimaatadaptieve maatregelen bij aan het behouden en versterken van de lokale biodiversiteit en ecologische waarden. We leven immers samen met en in de natuur en de natuur is een belangrijke bondgenoot
• Versterken en herstellen van biodiversiteit: We versterken en benutten biodiversiteit en groenblauwe structuren om onze stad weerbaar te maken tegen de effecten van klimaatverandering.
in het klimaatbestendig maken van onze leefomgeving.
42
4.2 AMBITIES EN DOELSTELLINGEN
4.2 AMBITIES EN DOELSTELLINGEN
43 43
“In 2050 is de gemeente Gorinchem weerbaar tegen klimaatverandering
Hoofdambitie
Ambities
en is de stad radicaal groener en biodiverser geworden”
Beperken van en omgaan
Beperken van en omgaan
Beperken van en omgaan
Beperken van en omgaan
met de effecten van hitte.
met de effecten van regenwateroverlast.
met de effecten van
met de effecten van
Beperken van en omgaan met de effecten van
droogte en bodemdaling.
overstroming.
biodiversiteit.
We zijn beter bestand
Schade en overlast aan gebouwen,
In samenwerking met
We versterken en benutten
verantwoordelijke bestuurslagen
biodiversiteit en groenblauwe structuren
maximaliseren we gevolgbeperking bij
om onze stad weerbaar te maken tegen de
overstroming.
effecten van klimaatverandering.
4 jarige cyclus
Doelstellingen
tegen hitte en gezondeheidsschade
infrastructuur en mobiliteit als gevolg van
door hitte voorkomen we.
Aanpak 2023-2027
Actieagenda
...
periode van droogte en effecten van bodemdaling beperken we.
regenwateroverlast voorkomen we.
Stimuleren
...
We zijn bestand tegen
Onderzoeken en
Reguleren en borgen
...
...
...
...
Samenwerken
uitvoeren
...
...
...
...
...
...
Figuur 4.2: Ambities, doelstellingen en aanpak voor een klimaatbestendig en weerbaar Gorinchem in 2050
44
4.2 AMBITIES EN DOELSTELLINGEN
4.2 AMBITIES EN DOELSTELLINGEN
45
4.3 De Gorcumse aanpak (2023-2027) In lijn met onze hoofdambitie, ambities per klimaatthema en daaraan gekoppelde doelstellingen (zie figuur 4.2) is een aanpak opgesteld voor hoe we de komende jaren willen werken richting het weerbaar en klimaatbestendig maken van de stad. De Gorcumse aanpak kenmerkt zich door haar gebiedsgerichte- en gezamenlijke aanpak met partners binnen de gemeente en regio.
Gebiedsgerichte aanpak In Gorinchem hanteren we voor verschillende opgaven de gebiedsgerichte aanpak. Hier sluiten we voor klimaatadaptatie integraal bij aan. We werken daarbij in eerste plaats ‘wijkgericht’. Dat betekent dat we bij het klimaatbestendig maken van de stad uitgaan van de specifieke kenmerken van wijken en gebieden, en haar bewoners en gebruikers. Met name aanpassingen in de fysieke leefomgeving worden wijkgericht opgepakt. We onderzoeken wat een straat, buurt of gebied nodig heeft. Daarna kijken we naar wat er mogelijk is en wie wil en kan meewerken aan de aanpak. Daarnaast werken we ‘gemeentebreed’ voor het integraal borgen van klimaatadaptatief handelen in plannen, regelgeving en in de uitvoering. Op regionaal niveau werken we samen met onze partners in de samenwerkingsregio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Daarin agenderen we opgaven die op regionaal niveau opgepakt moeten worden en geven daar gezamenlijk met onze partners invulling aan.
46
4.3 DE GORCUMSE AANPAK (2023-2027)
4.3 DE GORCUMSE AANPAK (2023-2027)
47
Onze gebiedsgerichte en gezamenlijke aanpak
gemeente is regisseur van “ De een klimaatbestendige en
Wijkgericht: agenderen-
leefbare stad. Maar slechts 54% van het grondgebied is in publiek bezit.
en
Gemeentebreed: communiceren,
stimuleren,
samen
agenderen- en communiceren, meekoppelen, reguleren-en
uitvoeren, initiëren
borgen
•
• De gemeente heeft een agenderende, regulerende- en
”
Alle omgevingspartijen zijn verantwoordelijk op hun eigen terrein, dat geldt voor bewoners, bedrijven,
borgende rol om maatregelen voor klimaatadaptatie
instellingen én overheden. Hierbij heeft de gemeente
gemeente breed af te stemmen.
een agenderende en stimulerende rol en ondersteunt • We zorgen dat we bij andere opgaven meekoppelen
de partijen waar nodig.
en borgen klimaatadaptatie gemeentebreed. •
Gezamenlijke aanpak
Bewoners,
vastgoedeigenaren
én
overheden
(gemeente en waterschappen) pakken gezamenlijk
Regionaal:
met de wijken klimaatadaptatie op. De gemeente
agenderen- en communiceren, samenwerken
treedt hierbij op als partner en ondersteunt en In onze aanpak van klimaatadaptatie zoeken we de samen-
nodig. Een gezamenlijke aanpak staat dan ook centraal.
stimuleert de initiatieven in de wijken en voert mee
werking op met onze bewoners en partners binnen de
Door onze eigen rol als gemeente helder te definiëren,
uit indien nodig.
• De gemeente heeft een agenderende rol om opgaven die op
regionaal
gezamenlijk
gemeente en de regio. De gemeente is regisseur van een
kunnen we de juiste keuzes maken in wat we wel op
klimaatbestendige en leefbare stad. Maar slechts 54% van het
kunnen pakken en wat we niet op kunnen pakken of alleen in
grondgebied is in publiek bezit. De rest van het grondgebied
samenwerking met anderen. Zo blijven we de juiste dingen
staat neemt de gemeente initiatief om deze te
in Gorinchem is in handen van andere organisaties, bedrijven
doen, als gemeente en met de omgeving. We nodigen onze
onderzoeken, plannen uit te voeren, te stimuleren en te
en particulieren. Onze bewoners, het Waterschap, de
samenwerkingspartners en omgeving van harte uit om met
borgen.
Veiligheidsregio, onderwijsinstellingen, zorginstellingen,
ons in gesprek te gaan over hun rolinvulling.
•
Voor de opgaven waar de gemeente voor aan de lat
niveau met
aangepakt
onze
moeten
worden
omgevingspartners
in
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden op te pakken.
ondernemers, maatschappelijke organisaties, woningbouwIn het volgende hoofdstuk staat onze Actieagenda beschreven. Daarin staat beschreven wat we met de gemeente en partners
corporaties en de Omgevingsdienst; we hebben iedereen
in de stad, de komende jaren concreet gaan doen om een eerste stap te zetten richting een klimaatbestendig en groen Gorinchem.
“
We hebben iedereen nodig. Een gezamenlijke aanpak staat dan ook centraal. Samen maken we Gorinchem klimaatproof!
48
”
4.3 DE GORCUMSE AANPAK (2023-2027)
4.3 DE GORCUMSE AANPAK (2023-2027)
49
5 Werken Hoe gaan we werken aan een klimaatbestendig en groen Gorinchem? In dit hoofdstuk Werken geven we aan waar we als eerste mee aan de slag gaan en leggen we de basis voor uitvoering in de periode 2023-2027.
5.1 Actieagenda Klimaatadaptatie is geen project op zich, maar is een
Het is nog niet haalbaar om in dit stadium een kostenraming
integraal onderdeel van ruimtelijke plannen, acties en
te maken van alle acties en projecten. In een vervolgtraject
projecten. Het liefst aan de voorkant van een project,
wordt per actie en project een aanpak opgesteld, waarin
maar dan moet men wel grip en inzicht hebben in de vele
de benodigde middelen verder worden uitgewerkt en
mogelijkheden voor het ingang zetten van een transitie
afgestemd. De acties die voorzien zijn in 2023, kunnen met
naar een klimaatbestendige stad. De actieagenda bestaat
de huidige capaciteit en middelen gestart worden.
uit een gereedschapskist met vijf methoden van aanpak. Het verschilt per casus welke aanpak het meest gewenst
Daarnaast kijken we niet alleen naar wat we gaan doen,
en/of effectief is.
maar ook op welk thema de acties en projecten een positief effect hebben. Per actie en project is met symbolen
De Actieagenda is opgedeeld in de volgende vijf pijlers:
aangegeven op welk klimaatthema het een positief
• Stimuleren en faciliteren
effect heeft. In onderstaande legenda is de betekenis van de
• Reguleren en borgen
symbolen toegelicht.
• Onderzoeken en uitvoeren • Samenwerken • Regionaal De Actieagenda is samen met interne en externe experts opgesteld. Naast de lokale projecten zitten er ook projecten in die regionale meerwaarde hebben. Een deel van deze projecten zit in de aanvraag voor de Impulsgelden van het Rijk (zie paragraaf 2.3). In de Actieagenda zijn deze projecten onder de pijler ‘Regionaal’ geplaatst.