Bijlage 4d Advies werkgroep M

Advies werkgroep windzoekgebied “M”

Inhoudsopgave 1. INLEIDING

2

2. ALGEMENE WAARDEN: GEZONDHEID EN LEEFGENOT BESCHERMEN

2

3. GEBIEDSWAARDEN VAN WINDZOEKGEBIED “M”

3

3.1 Cultuurhistorische waarden

4

3.2 Natuurwaarden

4

3.3 De waarde van een aantrekkelijk landschap voor recreatie

6

3.4 Veiligheid van mijnbouw en verkeer

7

3.5 Economie

9

4. ZORG VOOR EEN TRANSPARANT EN EERLIJK PROCES

9

4.1 Zorg voor een eerlijke verdeling: het RES bod in verhouding tot de andere gebieden van Nederland:

9

4.2 Zorg voor een eerlijk proces: kom eerdere beloftes en afspraken na

14

5. SAMENVATTENDE VISIE, AANBEVELINGEN

15

1. Inleiding Om te beginnen willen wij aangeven hoe uniek ons RES-gebied Alblasserwaard eigenlijk is. Wij zijn het kleinste RES-gebied van Nederland dat ingezet heeft op windenergie. Alleen Drechtsteden is kleiner dan ons gebied, echter is daar niet ingezet op windenergie. De provincie Zuid-Holland omvat zelfs 6 van de 7 kleinste RES-gebieden in Nederland. Daarnaast bezit ons gebied ook nog eens 2 van de 13 Unesco Werelderfgoederen die ons land rijk is. De Molens van Kinderdijk en delen van de Hollandse Waterlinie. Een aantal van de argumenten op het gebied van bijvoorbeeld natuur en open landschap gelden ook voor een aantal andere zoekgebieden. Gezondheid en leefbaarheid zijn aandachtspunten voor alle zoekgebieden. Tijdens de participatieavonden hebben wij gemerkt dat er veel gedeelde zorgen bestaan. Door het aanwijzen van de diverse gebieden kwam er soort polarisatie in onze mooie Alblasserwaard op gang. Een concurrentiestrijd om ze maar bij de buurman in de buurt te plaatsen, liever dan bij ons in de achtertuin. Echter hebben wij door het gesprek te blijven voeren ook gemerkt dat iedereen mee wil denken, maar dat het niet ten koste moet gaan van te veel andere waarden. Meerdere mensen van de werk- en klankbordgroepen zijn veel in gesprek geweest met de plaatselijke politiek, buren en mensen dichtbij andere zoekgebieden in de Alblasserwaard.

Ondanks het onderwerp zijn veel mensen goed en positief met elkaar in gesprek gebleven en is de politiek misschien wel een stukje dichter bij de burger komen te staan. Achteraf vragen wij ons wel af of er niet door getrechterd had moeten worden. Door de vele zoekgebieden, krijgen ook veel inwoners hiermee te maken. Dit heeft bij veel mensen voor veel emotie en slapeloze nachten gezorgd. Het midden van de Alblasserwaard zou net zo gezien kunnen worden als het Central Park van New York. Bewoners uit omliggende dorpen en steden kunnen hier wandelend of fietsend het hoofd even leeg maken en genieten van de prachtige natuur. We denken dat het van groot belang is om de plaatsing van eventuele windturbines goed af te stemmen met de aangrenzende RES-regio’s. De provincie ziet graag lijnopstellingen langs snelwegen. Beseft u, dat onze RES-regio grenst aan maar liefst 6 andere RES-regio’s? Vanuit ongeveer het midden van Molenlanden redenerend liggen deze 6 buurregio’s op slechts enkele kilometers afstand. Wanneer elke omliggend gebied windturbines in het midden van het gebied zou plaatsen krijg je juist versnippering en grote verstoring van het landschap. Onderlinge afstemming wordt hierdoor nog belangrijker.

Wanneer ieder omliggend RES-gebied de molens in het verlengde van elkaar langs snelwegen zou plaatsen, vormt zich een mooie lijnopstelling en blijft er zoveel mogelijk binnen gebied intact. Voorkeur gaat hier wel uit naar snelwegen zonder veel bewoning in de nabijheid. Dit zijn de meest ideale plaatsen voor de plaatsing van windturbines. Hier zijn ook goede voorbeelden van in Nederland. In ons advies gaan we in op een aantal zaken die voor bewoners van groot belang zijn, en die we dan ook willen beschermen. We gaan achtereenvolgend in op algemene waarden als gezondheid en leefgenot, op specifieke gebiedswaarden – cultuurhistorisch, natuur, landschappelijke waarden, veiligheid en economie – en op het belang dat we hechten aan een transparant en eerlijk proces.

2. Algemene waarden: gezondheid en leefgenot beschermen Onze grootste zorg is de invloed van windturbines op onze gezondheid. Ze staan op een te korte afstand van bewoning. De laagfrequente brom van de windturbines is storend voor de mens en

kan tot hoofdpijn, duizeligheid, concentratieverlies, chronische slapeloosheid leiden. Dat laatste is te wijten aan altijd “aan staan” met een bepaalde alertheid. Het drijft mensen tot wanhoop en veroorzaakt veel spanning en stress, wat op langere termijn tot hartklachten leidt. (bron: Wind Wiki). Jaren terug werden de eerste windturbines van 50 meter hoog geplaatst op 500 meter afstand van een woonwijk. In Nederland zijn we alsmaar hogere windturbines aan het plaatsen zonder dat hier voldoende rekening gehouden wordt met de afstand tot bewoning. Sinds de rechtszaak over Windpark Delfzijl zuid zijn er geen landelijk vastgestelde normen. In de nieuwe concept regels wordt nu gesproken over een minimumafstand van 2x de tiphoogte. Wij zien in het rapport van Arcadis “Gebiedsbreed onderzoek alternatieve windzoeklocaties RES Alblasserwaard” dat hier met 2x de tiphoogte de longlist van windzoekgebieden is vastgesteld. Wind Wiki bestaat uit een groep bezorgde medici die zich verdiepten in de veiligheid van windturbines voor mens en milieu adviseren een veilige afstand tot bebouwing van minimaal 4x de tiphoogte, hoewel een afstand van 10x de masthoogte tot aan woonkernen meer veiligheid zou bieden in het licht van de nieuwe onderzoeksgegevens. Wij willen u ook attenderen op de zienswijze *bijlage 1* op het ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving.

Dit is een zienswijze van Wind Wiki op de nieuwe norm voor windturbines met een pleidooi voor een veilige norm, in lijn met de richtlijnen van de WHO Guide Lines 2018. https://www.windwiki.nl/wp-content/uploads/2023/11/Zienswijze-paramedici-op-hetOntwerpbesluit.pdf Met 10x de masthoogte wordt een veilige afstand gecreëerd, rekening houdend met: -

-

De te verwachten richtlijn van maximaal 5 % ernstige overlast voor omwonenden van de nieuwe Guide Lines van de WHO in 2024/25. Stelselmatig overschrijden van de geluidsnorm door fabrikanten. De uitkomst van de recente meta-analyse van alle artikelen over slaapverstoring door windturbines. De ongeschiktheid van de Lden als norm voor niet stationaire geluidsbronnen zoals windturbines. (door stilstand uren mee te nemen valt het gemiddelde geluidsniveau altijd wel binnen de norm). Het voorzorgsbeginsel vanwege de fundamentele verklaring van verstoring van de Piezo1 kanalen.

In het kader van het voorzorgsbeginsel “het beginsel dat inhoudt dat bedrijven en overheden maatregelen nemen wanneer er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat activiteiten negatieve gevolgen kunnen hebben voor het milieu of gezondheid” zien wij dat verschillende gemeenten hier een verantwoordelijkheid in nemen. De gemeente ’s-Hertogenbosch werkt nu met 4x de tiphoogte en gemeente Oss met 6x de tiphoogte als afstand tot bewoning. Een afstand die wij bij Europese voorlopers op het gebied van windenergie, gebaseerd op meerjarige ervaring, ook zien. De nieuwe wetgeving in onze buurlanden varieert van 6 tot 10x de tiphoogte.

3. Gebiedswaarden van windzoekgebied “M” Naast het algemene belang van gezondheid en leefgenot, is er een aantal zaken dat specifiek voor het gebied “M” van belang is. Die behandelen we hier.

3.1 Cultuurhistorische waarden Het gebied “M” wordt gekenmerkt door twee cultuurhistorisch beschermde dorpsgezichten: Noordeloos en Nieuwpoort. Buiten deze beschermde statussen wordt onze Alblasserwaard vooral getypeerd door Hollandse veenweide-polders en authentieke dorpslinten. Zoekgebied “M” ligt midden in onze Alblasserwaard waardoor windturbines van 240 meter hoog vanuit al deze gebieden meer of minder intimiderend zichtbaar zullen zijn. Dat geldt zeker vanuit de beschermde dorpsgezichten Noordeloos en Nieuwpoort maar ook vanuit de historische linten van Ottoland, Goudriaan en Giessenburg. Dit windzoekgebied ligt ook dicht tegen Slingelandse weg, Overslingeland, de Grote Waard en Peursum aan. Dit zijn historische linten die de natuurlijke loop van het riviertje de Giessen volgen met zijn historische molens en de wandel- en kade pad die onderdeel zijn van het oude Hollandse waterlinie pad. Een bebouwingspatroon dat in hoofdlijnen niet is gewijzigd sinds de 13e eeuw. De naam Slingeland stamt van geslonken land. Het ontgonnen veen zakte tot onder het niveau van de Giessen zodat dijken nodig waren. Veel van de bebouwing werd op de dijk gezet. Daarnaast werd ook gebouwd op donken van zand uit ver vervlogen tijden. Deze boerderijen staan vaak hoger en zijn nog steeds aanwezig, vaak in de vorm van (gemeentelijke) monumenten.

Bij het doornemen van de RES 1.0 Alblasserwaard stuitten wij ook op een goede afweging van deze waarden. U heeft destijds ingezet op zonne-energie en niet op windenergie. Een leidend principe is hier omschreven als “Rekening houden met en versterken zoveel mogelijk de ruimtelijke kwaliteit van de Hollandse veenweide-polders. De authentieke dorpslinten en het cultuurhistorisch verhaal van de streek”. Ondanks dat de shortlist met nieuwe harde en zachte criteria is vastgesteld en het belang van cultuurhistorie opnieuw is gewogen, vinden wij op het gebied van cultuurhistorie gebied “M” nog steeds ongeschikt. Zeker omdat dit gebied midden in onze Alblasserwaard ligt en te dicht bij een behoorlijk aantal (dorps)linten. Als laatste willen wij ook opmerken dat het ons verbaast, dat zoekgebied H (terecht) van de longlist is gehaald, vanwege de afstand tot cultuurhistorie, terwijl zoekgebied “M” minimaal op dezelfde afstand ligt van beschermd dorpsgezicht Noordeloos.

3.2 Natuurwaarden Windzoekgebied “M” wordt als enige van de 6 gebieden aan 3 zijden omsloten door provinciale stiltegebieden. In 3 windrichtingen zijn flinke stiltegebieden aangewezen. Niet voor niets: juist vanwege het waardevolle, stille gebied. Daarnaast ligt er vlakbij Goudriaan een NNN-gebied (Natuur Netwerk Nederland) dat wellicht in de toekomst uitgebreid zal worden met andere NNNgebieden in de omgeving om zo een groter netwerk te creëren. Zuidelijk langs het riviertje de Giessen ligt ook een NNN-netwerk. Centraal in dit windzoekgebied ligt het natuur- en recreatiegebied de Slingelandse Plassen. Het gebied staat bekend als weidevogelgebied. In opdracht van het ministerie van LNV is in september 2021 een rapport opgesteld door SOVON. Relevant hierbij is het achtergronddocument windenergie gevoeligheidskaart vogels (zie *bijlage 2*). Daaruit blijkt dat de voorziene ontwikkelingen van windenergie in de Alblasserwaard gevolgen hebben voor de biodiversiteit, waarbij onder meer via aanvaringen en verstoring negatieve effecten op vogelpopulaties kunnen optreden. In Nederland komen verspreid over het jaar meer dan 400 vogelsoorten voor en lang niet alle soorten lopen een even groot risico. Dit is afhankelijk van het type – broedvogel, niet-broedvogel (broedt elders), trekvogel – en andere relevante aspecten, zoals grootte en vlieggedrag. Ook de mate van bedreiging wordt hierin

weergegeven met een rode lijst status in het kader van de Vogelrichtlijn. Uit het rapport kunnen we concluderen dat juist in de Alblasserwaard een hoge concentratie van diverse vogelsoorten aanwezig is. Hierbij zijn ook meerder soorten met de Rode lijst status. Uit het rapport concluderen wij dat het plaatsen van windturbines in gebieden zoals de Slingelandse Plassen totaal niet wenselijk is. Rond gebied “M” worden de hoge concentraties te meer verklaard door de waterrijke omgeving van de Slingelandse Plassen, de Donk van Noordeloos en het riviertje de Giessen. In de RES 1.0 Alblasserwaard is destijds niet voor niets ook al aangegeven dat “Landschappelijke en natuurwaarden zo veel mogelijk worden versterkt en beschermd waar ze onder druk staan. De huidige regio is een belangrijke drager”. Bijzonder is het Collectief Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. Binnen deze organisatie zijn 400 boeren- en burgerleden aangesloten die samen 6500 ha gemeenschappelijk landbouwbeleid beheren, en dat dus een derde van het totale gebied van Molenlanden omvat. De Provincie ZH vindt dit erg waardevol en heeft voor de komende 5 jaar € 17,5 miljoen aan subsidie toegekend, € 3.5 miljoen per kalenderjaar. De leden creëren hiermee plasdras biotopen, kruidenrijk grasland, ecologisch sloten, walkantbeheer, legsel en nestbeheer.

In ons toch al waterrijke gebied krijgen de diverse soorten vogels een nog betere kans. En niet zonder resultaat. Naast stabiliteit, zien we ook groei van populaties van diverse soorten. Het situeren van windturbines, juist midden in dit gebied zal de, mede op basis van de wet Natuurbescherming gestelde, doelen flink bemoeilijken dan wel onbereikbaar maken. Gezien de omvang van het advies, gaan wij niet elke vogelsoort behandelen zoals in het SOVONrapport. Dit is wel bijgevoegd in de bijlagen. Toch willen wij één soort eruit lichten: de Grutto, onze nationale vogel, die ernstig in zijn voortbestaan is bedreigd. Van alle Grutto’s in Europa broedt 90 % (25.000 broedparen) in Nederland. Dit is meer dan de helft van de wereldpopulatie. Ze hebben baat bij open kruidig polderlandschap. De Alblasserwaard is een zeer belangrijk broedgebied voor de Grutto. Er is een Europees fonds opgericht van 70 miljoen voor o.a. het redden van de Grutto. De provincie stelt in de periode 2023-2028 € 61 miljoen beschikbaar voor agrarisch natuurbeheer. De heer Berend Potjer, gedeputeerde provincie Zuid-Holland heeft hierover gezegd; “Het gaat slecht met de natuur, vogels en insecten. Daarom ben ik blij dat zoveel Zuid-Hollandse boeren zich vol enthousiasme inzetten voor onze weide- en akkervogels. Als provincie koesteren wij dat en moedigen wij dat aan.

Samen met honderden boeren vogels als de grutto, kievit en tureluur in Zuid-Holland een goed leefgebied kunnen bieden”. Een persoonlijke noot komt van één van de leden van Stichting Natuur- en recreatiegebied Slingelandse Plassen die professioneel en hobbymatig betrokken is bij de biotoop rond de Slingelandse plassen, de Donk van Noordeloos en Riviertje de Giessen. Een uniek gebied en kwetsbaar in de Alblasserwaard. Een leefgebied voor heel veel verschillende dieren en planten. Een gebied waar wij zijn opgegroeid, waarvoor we ons verantwoordelijk voor voelen, dat we onderhouden, beheren en koesteren, Onze ziel en zaligheid wordt hierin gestoken en dit al generaties lang, als grondeigenaar, grondgebruiker, jager, weidevogel, beschermer of vrijwilliger. De betrokkenen kennen het gebied en haar bewoners. Ze weten van natuurbeheer, populatiebeheer, plaatsen van broedkorven en nestbescherming, predatoren bestrijding en tal van andere maatregelen. Ze kennen het komen en gaan van de verschillende trekvogelsoorten in de verschillende seizoenen: winterganzen in de winter, sternen en zwaluwen in de zomer. De purperreiger, zilverreiger, lepelaar, bos- en steenuilen. De voorjaarsbroeders zoals de kievit, grutto, tureluur en scholekster. Bergeenden, Krakeenden, slobeenden en veel meer soorten die het gebied tijdelijk of permanent bewonen voor de rust en als foerageergebied.

Om hun jongen groot te brengen of juist om op kracht te komen op de doorreis. Deze veelvoud aan soorten kiest

dit unieke gebied omdat het voedsel en rust biedt. Voedselrijk water en dekking en bescherming van de bosschages, knotwilgen en bufferstroken. Sinds twee jaar is een reeën familie de Slingelandse plassen als haar thuis gaan zien. Vorig jaar zijn hier zelfs de eerste kalfjes geboren. Laat de Doetse en Neerpolderse polder tussen Schelluinen en Hardinxveld-Giessendam een les zijn. Aangrenzend aan de A15 kwam de Betuwelijn, het bedrijventerrein Schelluinen verrees, ooit bedacht als lokaal transport gerelateerd. De tweede fase ging in en inmiddels wordt de grond verkocht aan de hoogste bieder. Landscheidingen, grienden, knotwilgen, elzen en populieren verdwenen allemaal. De broedplaatsen voor eenden, holenduiven, uilen, fazanten en zelfs patrijzen die er toen nog voor kwamen zijn niet meer aanwezig. Later verrezen hier de 3 bestaande windmolens, juist op de plaats van de compensatienatuur. Een asfalt toegangsweg verscheen en zo werd het laatste stukje natuur ook de nek omgedraaid. Windturbines van een dergelijke omvang hebben een tijdelijke gefundeerde toegangsweg nodig. Een groot verhard terrein voor opslag en het afstempelen van de grootste bouwkraan van Europa. Na de bouw blijft er flink wat infra nodig voor service en onderhoud. De impact op het gebied, de natuurlijke leefomgeving van mens en dier is immens.

De verstoring van de rust zal door het bouwen van een industrieel windpark onherstelbare schade opleveren.

3.3 De waarde van een aantrekkelijk landschap voor recreatie De TAM Toeristische Agenda Molenlanden 2021-2025 is opgesteld met de Molenlandse actoren uit de vrijetijdssector en is vastgesteld door de raad van de gemeente Molenlanden. Hierin is het DNA van Molenlanden vastgelegd. De polder, het Groene Hart, veenweide, agrarisch, natuur, water, rust, ruimte, openheid en uitzicht. Molenlanden heeft de hoogste dichtheid aan monumentale molens ter wereld. Nieuwpoort is de best bewaarde parel van Nederland en heeft het weidse landschap waar je fietsend enorm van kan genieten. Toerisme draagt bij aan inkomsten, werkgelegenheid en een mooi voorzieningenniveau en daarmee aan een leefbaar Molenlanden. Denk hierbij aan de instandhouding van dorpswinkels zoals op de Vuilendam, in Molenaarsgraaf en de Graanbuurt. Molenlanden wil gastvrij zijn voor haar bezoekers, zonder de boel helemaal overhoop te halen. Per slot van rekening komen bezoekers juist voor die prachtige leefomgeving, dus moeten we de kip met de gouden eieren niet slachten. Toeristen komen specifiek voor het verhaal van Molenlanden. Dit kan door de beleving van iconen in het landschap te verbeteren. Molenlanden gaat inzetten op de ontwikkeling van dag recreatieve bestemming naar een aantrekkelijke bestemming voor meerdaags verblijf.

U zult begrijpen dat het plaatsen van windturbines in windzoekgebied “M” haaks staat op al de ambities die zijn afgesproken in de TAM. Juist rondom dit gebied is een hoge concentratie van meerdaagse verblijfsmogelijkheden aanwezig. Ongetwijfeld bent u bekend met Familie Resort Molenwaard. Een prachtig resort dat slechts drie jaar geleden is geopend na een totale investering van meer dan € 25 miljoen. Ook een resort dat onlosmakelijk verbonden is aan de Avonturenboerderij in Groot Ammers. Beide parken zijn op alle fronten omarmd door de omgeving. Het park en de Avonturenboerderij zorgen voor werkgelegenheid, zichtbaarheid van ons gebied en de thematiek zorgt voor meer begrip en support voor de agrarische sector en andere uitdagingen waar dit gebied mee te maken heeft. Er reizen 50.000 mensen naar het Familie Resort per jaar voor een korte of lange vakantie. Dit jaar bezoeken 300.000 mensen de Avonturenboerderij. Het plaatsen van windturbines in zoekgebied M zal desastreuze gevolgen hebben voor de bezetting en daarmee de bedrijfsvoering. Branchegegevens en onderzoeken vanuit Duitsland geven aan dat dit vaak tot een faillissement zal leiden.

Ook de kleinschalige verblijfsrecreatie mag niet over het hoofd worden gezien. Wat zullen de gevolgen van windurbines zijn voor verschillende campings – Camping Slingeland, camping de Groene Waard, Camping Giessenwaard, camping het Salamandertje – en voor diverse Bed & Breakfasts? Dit zijn allemaal plekken rondom zoekgebied M, waar mensen naartoe gaan voor de rust en ruimte. Het Hippisch Centrum Giessenlanderij met 75 paarden en pony’s. Slechts op 200/300 meter van waar de paarden grazen. Tevens een sociale ontmoetingsplaats waarvan er steeds minder bestaan. Nabij de Donk van Noordeloos kunnen windturbines in zoekgebied M worden geplaatst. De paarden worden juist daar gestald voor de rust en ruimte. Wat zijn de gevolgen voor dit bedrijf wanneer de helft van zijn klanten ergens anders naartoe zal gaan? En wat is de invloed van de laagfrequente brom en geluidsoverlast op deze paarden en pony’s? Denk ook aan de Maria Johanna Hoeve, Golfbaan, restaurant en Bed & Breakfast. Ondertussen is dit ook een plek die toeristen en ook inwoners goed weten te vinden. Heeft dit bedrijf nog bestaansrecht, wanneer er op een steenworp afstand windturbines worden geplaatst? De Slingelandse Plassen. Eerder genoemd als natuurbiotoop midden in onze Alblasserwaard.

Echter is het zoveel meer: je kunt er wandelen, vissen, schaatsen, zwemmen, mountainbiken, er is een voedselbos, educatie en diverse activiteiten die er jaarrond worden georganiseerd. Een plek voor inwoners waar recreatie hand in hand gaat met de natuur. Voor inwoners van onder andere Goudriaan is het een belangrijke sociale plek als zwemlocatie en voor recreatie. Het beheer hiervan is vrijwel geheel in handen van vrijwilligers. De stichting Natuur- en Recreatiegebied Slingelandse Plassen is voor haar inkomsten geheel afhankelijk van vrienden/donateurs en sponsoring door bedrijven. Een plek die in het hart van de omgeving zit en die wordt gekoesterd. Wat zullen de gevolgen zijn van industriële windturbines, de grootste van Nederland, in het midden van dit gebied? U zult begrijpen dat er hiervoor geen draagvlak aanwezig zal zijn in de omgeving. Als laatste willen wij ook het riviertje de Giessen eruit lichten. Naast rijk aan natuur ook een belangrijk recreatiegebied voor de inwoners van onze eigen gemeente. Behalve toeristen zijn hier ook inwoners uit Noordeloos, Hoornaar, Giessenburg, Goudriaan en Giessen Ouderkerk te vinden. Varen, vissen, schaatsen, zwemmen of in een kano. Ook dit zal verstoord worden.

3.4 Veiligheid van mijnbouw en verkeer Veiligheid is voor ons ook van groot belang. We denken daarbij onder andere aan de veiligheid van het mijnbouwwerk, en aan verkeersveiligheid. In het windzoekgebied “M” ligt het Mijnbouwwerk Ottoland. Dit is door de NAM aangeboord als gasveld. Later gedetailleerd onderzoek door Fugro heeft aangetoond dat het in hoofdzaak een olieveld betreft. Het veld ligt in zijn geheel in de gemeente Molenlanden. De locatie valt onder de operationele verantwoordelijkheid van de productielocatie Waalwijk van

Vermilion. Vanuit deze locatie zendt men elke maand iemand naar Ottoland voor visuele inspectie.

Vermilion voorziet een risico op beschadiging van de bestaande boorpijp door de trillingen van windturbines. Hiervoor zal een QRA (Quantative Risk Assessment) opgesteld moeten worden. Vermilion is hierover in gesprek met de gemeente Gorinchem. Bij een breuk kan er een gevaarlijke situatie ontstaan. Door ontsnappend gas zal er milieuvervuiling optreden of een groter gevaar voor de directe omgeving. Plaatsing van windturbines boven op de winningslocatie Ottoland geeft grote risico’s: schade aan de boorpijpleiding, gevolgschade zoals bodemsanering, verlies van productie of de hele put kan verloren gaan. Eventuele schade zal altijd verhaald worden op initiatiefnemers van mogelijk

windenergie binnen windzoekgebied “M “. Zelfs het verlies van toekomstige exploitatiewinsten van Vermilion zal opgeëist worden, zoals Exxon Mobile en Shell compensatie eisen voor het niet winbare gas in het Groninger gasveld. Omdat het Mijnbouwwerk Ottoland en het gehele veld in de gemeente Molenlanden liggen, moet de gemeente Molenlanden zich over de QRA buigen. De werkgroep wenst ook inzage in deze QRA. Gezien het risico verbaast het ons dat Arcadis dit risico niet in zijn rapportage “Gebiedsbreed onderzoek alternatieve windzoeklocaties RES Albasserwaard” heeft opgenomen.

Naast de veiligheid van het mijnbouwwerk, hechten wij ook sterk aan verkeersveiligheid. De term provinciale weg als hoofdinfrastructuur komen wij voor het eerst tegen in de enquête van najaar 2023 uitgevoerd door Invior. Bij vraag 6 werd de vraag gesteld; “Wat zijn, naast de wettelijke normen, volgens u de belangrijkste uitgangspunten bij het opwekken van energie met windturbines? Maak uw persoonlijke top 3. Een antwoord betrof hier “Windturbines dichtbij rijks-, provinciale of waterwegen.” De kaders zijn bij het opstellen van de long en shortlist al flink opgerekt t.o.v. de oorspronkelijke RES 1.0. Wij vinden dit een suggestieve en sturende vraag en had hier minimaal een scheiding aangebracht moeten worden tussen provinciale en rijkswegen. Het is nogal een verschil of je een windturbine nabij een rijks- of provinciale weg wil plaatsen. Wat ons betreft is hierdoor ook onnodig focus gelegd op windzoekgebieden langs de provinciale wegen. Buiten slagschaduw naar bewoning toe, willen wij ook de gevaren benadrukken van slagschaduw rondom dit kruispunt. 3.5 Economie Economisch gezien verwachten wij voor windzoekgebied “M” geen gunstig model. De Memo “Nadere omschrijving van mogelijke zoeklocaties voor windenergie in de Alblasserwaard” van de Stuurgroep RES Alblasserwaard geeft ook al aan dat de afstand tot netinpassing station Arkel redelijk is. Onzes inziens op behoorlijke afstand.

Daarnaast geeft de memo ook aan, dat er geen directe bedrijvigheid in de buurt is zoals wel het geval is bij diverse andere windzoekgebieden. Ook is er maatwerk nodig voor de woningen aan de Klokbekerweg die eigenlijk te dichtbij staan. Bij de totstandkoming van de RES 1.0 Alblasserwaard ging men nog uit van winturbines van 150 meter. Ondertussen wordt gesproken over windturbines van 240 tot 280 meter. Dit zou ook nodig zijn in verband met een goede business case. Binnen deze case valt het ons op dat zulke hoge windturbines nodig zijn om te kunnen voldoen aan een omgevingsfonds of andere voordelen voor omwonenden. Een financiële tegemoetkoming voor de overlast. Indirect wordt hier dus al toegegeven, dat de windturbines voor overlast zorgen. De business case is nu dus al zo bedroevend dat de omgeving hiervoor eigenlijk afgekocht moet worden. Echter blijkt dat mensen gezondheid boven financieel gewin zetten, gezien de uitslag van de laatste enquête waar de respondenten dit het minst belangrijk vinden. Overigens blijkt ook uit deze enquête, dat twee derde van de ondervraagden het niet eens is met het gedane wind bod. Dit geldt voor zowel omwonenden als mensen die verder weg van deze windzoekgebieden wonen.

4. Zorg voor een transparant en eerlijk proces 4.1 Zorg voor een eerlijke verdeling: het RES bod in verhouding tot de andere gebieden van Nederland:

De verspreide bebouwing en de betekenis daarvan voor windlocaties in ons gebied komt tot uiting in het rapport van Generation Energy uit maart 2023. Deze rapportage is uitgevoerd in opdracht van RVO en laat zien hoeveel potentieel voor windenergie er is bij 2x, 3x of 4x de tiphoogte als afstand tot alle woningen. Binnen de 30 RES gebieden van Nederland zijn er 5 gebieden waarbij 4x de tiphoogte geen windenergie meer mogelijk is. Zo zijn er ook 5 gebieden waar juist nog heel veel windenergie mogelijk is. Dit is uitgevoerd met 2 referentie turbines van 5 MW en 8 MW, respectievelijke een tiphoogte van 235 mtr en 280 mtr.

Hieruit blijkt dat de gebieden als Friesland, Flevoland, Noord-Holland Zuid, Goeree-Overflakkee en Zeeland uitermate geschikt zijn voor windenergie. Hier is voldoende potentieel om met 4x de tiphoogte als afstand windturbines te plaatsen. De Achterhoek, Noord-Veluwe, Rivierenland, Zuid Limburg en de Alblasserwaard zijn de vijf gebieden van Nederland waar bij 4x de tiphoogte eigenlijk geen windpotentieel meer mogelijk is. Zelfs bij 3x de tiphoogte zien we dat de Alblasserwaard in de top 5 blijft staan van ongeschikte gebieden voor windpotentieel. Dit geeft wel aan dat ons gebied behalve vanwege de eerdergenoemde criteria ook door de geringe afstand tot bewoning geen geschikt gebied is voor het plaatsen van windturbines. Dit rapport zullen wij als bijlage toevoegen. (bijlage 3) Vanuit onze werkgroep is de vraag ontstaan of het gedane bod wel reëel is geweest in het licht van alle nieuwe informatie waar wij nu over beschikken en de wethouder van destijds niet. Via de landelijke RES-organisatie hebben wij gegevens ontvangen over alle RES-regio’s van Nederland. Onderstaand een tabel naar grootte in oppervlakte per RES-regio en het bod dat is uitgebracht. Dit hebben wij vertaald in het aantal referentie windturbines dat geplaatst zou moeten worden van 6 MW. De gekleurde RES-gebieden zijn de gebieden aanwezig in de provincie Zuid-Holland.

res_statcode 1 ES18 2 ES17 3 ES19 4 ES20 5 ES13 6 ES22 7 ES21 8 ES10 9 ES25 10 ES30 11 ES09 12 ES11 13 ES08 14 ES12 15 ES23 16 ES14 17 ES07 18 ES27 19 ES16 20 21 22 23

ES26 ES06 ES15 ES04

24 25 26 27 28 29 30

ES29 ES28 ES24 ES05 ES01 ES03 ES02

res_naam Drechtsteden Alblasserwaard Goeree-Overflakkee Hoeksche Waard Amersfoort Midden-Holland Holland Rijnland Noord-Veluwe Hart van Brabant Zuid-Limburg Foodvalley Fruitdelta Rivierenland Arnhem/Nijmegen Cleantech Rotterdam/Den Haag U16 Achterhoek Noordoost-Brabant Noord-Holland Zuid Metropoolregio Eindhoven Flevoland Noord-Holland Noord Twente Noord- en MiddenLimburg West-Brabant Zeeland West-Overijssel Groningen Drenthe Friesland

wind opp. (km2) (GWh) wind (TJ) aantal WT. 188 0 0 0 214 157 562 9 267 706 2527 42 282 335 1199 20 301 417 1493 25 361 26 93 2 522 90 322 5 525 220 788 13 645 119 426 7 661 170 609 10 694 254 909 15 756 750 2685 45 959 471 1686 28 1049 110 394 7 1135 1867 6684 112 1171 542 1940 32 1217 546 1955 33 1280 140 501 8 1362 567 2030 34 1458 1467 1502 1504

234 4640 1689 421

838 16611 6047 1507

14 278 101 25

1549 1671 1839 1905 2387 2680 3537

338 1238 1950 651 3430 1123 1903

1210 4432 6981 2331 12279 4020 6813

20 74 117 39 206 67 114

In de volgende tabel zijn de RES-gebieden ingedeeld naar het aantal windturbines dat geplaatst zou moeten worden. opp. (km2) Drechtsteden Midden-Holland Holland Rijnland Hart van Brabant Cleantech Noordoost-Brabant Alblasserwaard Zuid-Limburg

188 361 522 645 1049 1280 214 661

0 26 90 119 110 140 157 170

0 93 322 426 394 501 562 609

% van aantal WT. Tot. 0 0-10 WT 2 0-10 WT 5 0-10 WT 7 0-10 WT 7 0-10 WT 8 0-10 WT 9 0-10 WT 10 0-10 WT Tot. 3%

Noord-Veluwe Metropoolregio Eindh Foodvalley Noord- en Midden-Lim Hoeksche Waard

525 1458 694 1549 282

220 234 254 338 335

788 838 909 1210 1199

13 14 15 20 20

11-20 11-20 11-20 11-20 11-20

Twente Amersfoort Arnhem/Nijmegen

1504 301 959

421 417 471

1507 1493 1686

25 25 28

21-30 WT 21-30 WT 21-30 WT Tot. 5%

U16 Achterhoek Noord-Holland Zuid West-Overijssel

1171 1217 1362 1905

542 546 567 651

1940 1955 2030 2331

32 33 34 39

31-40 31-40 31-40 31-40

WT WT WT WT Tot. 9%

Goeree-Overflakkee Fruitdelta Rivierenl. Drenthe West-Brabant Noord-Holland Noord Rotterdam/Den Haag Friesland Zeeland Groningen Flevoland

267 756 2680 1671 1502 1135 3537 1839 2387 1467

706 750 1123 1238 1689 1867 1903 1950 3430 4640

2527 2685 4020 4432 6047 6684 6813 6981 12279 16611

42 45 67 74 101 112 114 117 206 278

40+ 40+ 40+ 40+ 40+ 40+ 40+ 40+ 40+ 40+

WT WT WT WT WT WT WT WT WT WT Tot. 78%

Totaal

wind (GWh)

wind (TJ)

aant. WT

WT WT WT WT WT Tot. 5%

1505

Er zijn acht RES gebieden die met het bod tussen de 0-10 windturbines moeten plaatsen. Vergeleken met de andere gebieden moet de RES Alblasserwaard gezien de oppervlakte er relatief veel plaatsen. Midden Holland is 2x zo groot maar heeft een bod gedaan dat maar twee referentie windturbines omvat. Drie gebieden zijn 3x zo groot en hebben een gelijk of kleiner bod gedaan. Twee gebieden zijn zelfs 6x de oppervlakte van ons RES-gebied en hebben een bod gedaan dat lager is dan in de RES Alblasserwaard. Wat opvalt is dat deze acht RES-gebieden maar voor ca. 3 % van de opgewekte windenergie gaat zorgen. In het middensegment zien we dat bijna door de helft van de RES gebieden er een bod is gedaan dat ligt tussen de 200 en 600 GWh. Dit is gelijk aan of 4x zoveel dan het bod van de RES Alblasserwaard. Dit zijn wel gebieden die voornamelijk 6x of meer zo groot zijn dan het RES-gebied Alblasserwaard. Verhoudingsgewijs

hebben die dus ook een veel lager bod gedaan. Bij de 40+ windturbine gebieden staan er bekende regio’s die je ook zou verwachten. Flevoland, Friesland, Zeeland, Groningen om er een paar te noemen. Deze RES-gebieden nemen bijna 80 % van de landelijke RES opgave voor hun rekening. Onderstaand de tabel op volgorde van de geplande windenergieproductie per km2. res_statcode 1 ES06 2 ES19 3 ES23 4 ES01 5 ES13 6 ES20 7 ES15 8 ES24 9 ES11 10 ES28 11 ES17 12 ES02 13 ES08 14 ES14 15 ES07 16 ES03 17 ES10 18 ES16 19 ES09 20 ES05 21 ES04 22 ES30 23 24 25 26 27 28 29 30

ES29 ES25 ES21 ES26 ES27 ES12 ES22 ES18

opp. wind (GWh) per res_naam (km2) (GWh) km2 Flevoland 1467 4640 3,16 Goeree-Overflakkee 267 706 2,64 Rotterdam/Den Haag 1135 1867 1,64 Groningen 2387 3430 1,44 Amersfoort 301 417 1,39 Hoeksche Waard 282 335 1,19 Noord-Holland Noord 1502 1689 1,12 Zeeland 1839 1950 1,06 Fruitdelta Rivierenland 756 750 0,99 West-Brabant 1671 1238 0,74 Alblasserwaard 214 157 0,73 Friesland 3537 1903 0,54 Arnhem/Nijmegen 959 471 0,49 U16 1171 542 0,46 Achterhoek 1217 546 0,45 Drenthe 2680 1123 0,42 Noord-Veluwe 525 220 0,42 Noord-Holland Zuid 1362 567 0,42 Foodvalley 694 254 0,37 West-Overijssel 1905 651 0,34 Twente 1504 421 0,28 Zuid-Limburg 661 170 0,26 Noord- en MiddenLimburg 1549 338 0,22 Hart van Brabant 645 119 0,18 Holland Rijnland 522 90 0,17 Metropoolregio Eindhoven 1458 234 0,16 Noordoost-Brabant 1280 140 0,11 Cleantech 1049 110 0,10 Midden-Holland 361 26 0,07 Drechtsteden 188 0 0,00

RES Alblasserwaard valt net buiten de top10. In de top 10 staan vooral de bekende regio’s die uitermate geschikt zijn voor windenergie. Zelfs 8 van deze eerste 10 gebieden, zijn de regio’s die je zou verwachten met 40+ windturbines. Typische windregio’s waar gemiddeld veel (zee)wind staat en het aantal inwoners per km2 laag is. Enkel Amersfoort en de Hoeksche Waard niet. Deze staan ook nog steeds op 20 en 25 windturbines. Alle andere gebieden hebben een lagere dichtheid. Vanaf plaats 12 is het zelfs twee derde qua dichtheid en vanaf plaats 19 de helft of minder. Gezien de kenmerken van ons RES gebied die hiervoor besproken zijn, alle informatie die de afgelopen 2 jaar is verschenen zijn vanuit diverse rapporten, ons bod in het licht van de biedingen vanuit de andere RES regio’s, vragen wij ons af hoe reëel dit bod nu nog is.

4.2 Zorg voor een eerlijk proces: kom eerdere beloftes en afspraken na Wat zeggen de akkoorden, verordeningen, visies en beloftes nu eigenlijk over de plaatsing van windturbines. In het verkiezingsprogramma van de SGP Molenlanden 2022-2026 “Daad bij het woord” lezen wij: “Een windmolen heeft een grote ruimtelijke impact en brengt problemen met zich mee als slagschaduw, zicht- en geluidshinder. Als er toch initiatieven zijn voor windenergie hebben locaties langs snelwegen en bij bedrijventerreinen de voorkeur. Draagvlak, geluidsnormen en financiële compensaties voor omwonenden zijn dan een voorwaarde” In de RES 1.0 Alblasserwaard zien wij dat er zorgvuldig is omgegaan met de criteria en voorwaarden die zijn gesteld. Vier tot vijf jaar overleg met veel betrokken partijen heeft hieraan ten grondslag gelegen. Een cruciale voorwaarde hierbij was windturbines buiten het Groene Hart en met behoud van het open landschap. Belangrijk uitgangspunt daarbij was en is dat zorgvuldig wordt omgegaan met de waarden en het landschappelijk karakter van de regio Alblasserwaard, zoals de natuur en cultuurhistorie. Andere criteria die genoemd zijn; langs infrastructuur A15 en A27, op industriegebied en niet in bewoond gebied. Het coalitieakkoord van de provincie Zuid-Holland 2019-2023 geeft aan “Energieopwekking uit wind heeft onze laatste voorkeur.

Windmolens worden opgesteld in lijn opstelling langs infrastructuur en grote open wateren: geen plaatsing in het groene hart.”. Het coalitieakkoord van de provincie Zuid-Holland 2023-2027 geeft aan “Voor de realisatie van wind op land is de landschapskwaliteit een belangrijk kader. Nieuwe windmolens worden zo goed mogelijk ingepast in het landschap en sluiten aan bij de participatie met omwonenden”. In de omgevingsverordening van de provincie Zuid-Holland staat in de huidige en de herziening die nog aangenomen moet worden is te lezen: “langs grootschalige infrastructuur (snelwegen)” Ieder document is onderhevig aan herzieningen, nieuwe versies, nieuwe akkoorden naar het voortschrijdend inzicht. Ondertussen zien wij dat de oorspronkelijke criteria van de RES deels worden losgelaten, verkiezingsbeloften worden gebroken, provinciale coalitieakkoorden aangepast om maar mogelijk te maken wat niet past in eerdere verstandige uitgangspunten en beloften. Dit alles in een zeer kort tijdsbestek waar niet voldoende rekening gehouden wordt met de burger. Daarnaast merken wij op dat deze aanpassingen steeds meer haaks komt te staan op ander beleid van bijvoorbeeld natuur, toerisme, ruimtelijke kwaliteit, landschappelijke en cultuurhistorische waarden, leefbaarheid en gezondheid. Het doel heiligt alle middelen zeg maar.

Echter komt hiermee ook de geloofwaardigheid van de gemeentelijke en provinciale politiek onder druk te staan. Hoe ver ga je om windenergie in ons nu nog prachtige woonomgeving mogelijk te maken? Zelfs de provinciale omgevingsverordening moet dan maar aangepast worden, zodat deze nieuwe locaties voor windenergie planologisch mogelijk worden gemaakt.

De mogelijkheid om deze windturbines in te passen zal de nodige (juridische) strijd en moeilijkheden opleveren naast veel verzet en onbegrip. De petitie Stem tegen megaturbines in gebied Slingeland Molenlanden is niet voor niets ruim 1300 keer ondertekend. (stand 18 mei 2024) Wij willen de RES-partners ook herinneren aan de tekst die in het coalitie akkoord van de provincie Zuid-Holland 2023-2027 is opgenomen met een verwijzing naar de RES. “We komen deze afspraken na”. Hier staat niet, we komen het bod na. Er staat een verwijzing naar de volledige RES-afspraken. Er komt een moment dat de RES-partners zich moeten afvragen of de goede weg is ingeslagen. De NPRES geeft immers aan: “Er kan ook sprake zijn van nieuwe lokale, regionale of landelijke doelen of van nieuwe technieken of bronnen. Dit kan leiden tot het aanpassen van de plannen en het vaststellen van nieuwe kaders voor toekomstige ontwikkelingen. Dit is in elke regio maatwerk en kent dus geen vast ritme. Het document waar aangepaste of nieuwe kaders in beschreven worden, noemen we de Herijking 2.0, 3.0 en zo verder”. Het RES-proces houdt dus in, dat elke 2 jaar alle onderdelen van de RES, zowel het bod als de plannen, mogen worden herzien op basis van voortschrijdend inzicht. Sinds de RES 1.0 hebben tal van ontwikkelingen plaatsgevonden en is er veel meer nieuwe informatie beschikbaar.

Als voorbeeld noemen we besluiten uit het nieuwe coalitieakkoord. Het bouwen van windturbines, zoveel mogelijk op zee. Het bouwen van 4 nieuwe kerncentrales. Aan de afspraken houden is aan de volledige afspraken houden en niet enkel de criteria en voorwaarden aanpassen. Aan de afspraken houden is ook alle opties toepassen die er eventueel zijn. Volgens ons is nu ook het moment voor een herijking 2.0. Hier kunnen de 4 RES partners zelf het initiatief voor nemen.

5. Samenvattende visie, aanbevelingen -

-

-

-

-

Neem uw verantwoording in de bescherming van onze gezondheid. Houd minimaal 4x en liever 6x de tiphoogte als afstand tot bewoning aan. Andere gemeenten in Nederland en andere landen die vooroplopen met windenergie gingen u al voor. Een flink aantal woningen van Overslingeland en de Groote Waard staan slechts op 500 meter van het windzoekgebied. Zoekgebied “M” ligt centraal in de Alblasserwaard. Vanuit cultuurhistorische waarden raakt u de stad Nieuwpoort. De vele omliggende authentieke dorpslinten met delen van het Oude waterlinie pad. Vanuit onze werkgroep op dit gebied een negatief advies! Centraal door 3 stiltegebieden omsloten: tussen 2 NNN gebieden in, te midden van natuur en recreatiegebied de Slingelandse Plassen en vlakbij het riviertje de Giessen. Het is een zeer waterrijk gebied. Er is een hoge concentratie van vogelpopulaties en andere flora en fauna. Vanuit onze werkgroep geven we een negatief advies vanuit natuurwaarden! Sluit aan op het DNA van Molenlanden uit de TAM. Denk aan: de polder, het Groene Hart, de veenweide, agrarisch gebied, natuurgebied, water, rust, ruimte, openheid en uitzicht. Dit zijn zeer belangrijke waarden voor toerisme. Rondom zoekgebied “M” bestaat een hoge concentratie van grote en kleine verblijf accommodaties. Vanuit onze werkgroep op dit gebied een negatief advies! Mijnbouwwerk Ottoland.

Wat zegt QRA hierover? Risico’s voor omwonenden uitsluiten. Op het gebied van verkeersveiligheid een negatief advies i.v.m. slagschaduw op het kruispunt.

-

-

-

Economisch gezien ver van netinpassing station en geen grote afnemers (industrie) op korte afstand aanwezig. Gezien vanuit omliggende RES-regio’s. Wanneer elk omliggend gebied windturbines in het midden van het gebied zou plaatsen krijg je juist versnippering en grote verstoring van het landschap. Geen lijnopstelling zoals de provincie graag ziet. In verband met kenmerken van ons gebied en de RES – zeer klein, in verhouding hoog bod, twee Unesco Werelderfgoederen, verspreide bewoning in authentieke dorpslinten (rapport Generation Energy), concentratie flora en fauna, en Toerisme – geven we het advies om te bekijken of binnen de drie andere RES regio’s in de provincie Zuid-Holland die juist geschikt zijn voor windenergie (Rotterdam, Goeree Overflakkee en Hoeksche Waard) extra mogelijkheden zijn om het bod windenergie daarnaar te verplaatsen. Het doel van de provincie zou dan gehaald kunnen worden. Als voorgaande niet mogelijk is: De RES 1.0 is gedateerd en ondertussen is veel meer informatie beschikbaar. U heeft als gemeenteraden uw goede wil getoond. Het bod bleef in stand. De voorwaarden en criteria verschoven steeds verder en overschrijden nu de lijnen van ander beleid waar goede besluiten over zijn genomen. Van de RES 1.0 is ondertussen volledig afgeweken. We houden ons niet meer aan de afspraken van destijds en daarnaast zien wij ook geen draagvlak onder de bevolking.

Wanneer het dus niet mogelijk is, raden wij als werkgroep een herijking 2.0 van de RES aan. Andere RESregio’s gingen u hierin ook al voor. Dit is ook een conclusie die u moet durven trekken.

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

november 2023

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving Wij geven onze zienswijze op de nieuwe norm voor windturbines (tweemaal de tiphoogte) en willen een pleidooi houden om voor een veilige norm te kiezen, in de lijn met de richtlijnen van de WHOGuidelines 2018. De WHO stelt dat maximaal 10% van de omwonenden ernstige hinder van omgevingsgeluid mag ondervinden. Vanwege de bewezen relatie met gezondheidsschade wordt de ondergrens zeer waarschijnlijk teruggebracht naar maximaal 5% ernstig gehinderden 1, op te nemen in een herziening van de Guidelines die in 2024/25 verwacht worden. Wij pleiten ervoor hierop te anticiperen, dan wel deze adviezen af te wachten. Deelonderwerpen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

De Lden: ongeschikt als norm voor windturbinegeluid in de bewoonde omgeving; Toepassing van het voorzorgsbeginsel volgens de commissie MER; Duidelijke relatie afstand tot windturbines en slaapstoornissen in ’23 aangetoond; Actuele metingen: consequente overschrijding van de specificaties van de fabrikanten; RIVM: een onbetrouwbaar adviseur over geluidshinder door windturbines?!; Bisfenol A – om nooit meer uit het milieu te verdwijnen…. Piezo1 kanalen als fysiologische verklaring van de klachten van omwonenden; Eerdere zienswijze Conclusie

1. De Lden: ongeschikt als norm voor windturbinegeluid in de bewoonde omgeving Anders dan wordt gesteld in het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving (OWL), maakt de WHO juist bezwaar tegen het gebruik van de Lden als norm voor windturbinegeluid! Op pagina 18 van de OWL wordt een verkeerde weergave van de WHO-adviezen gegeven. De WHO accepteert de Lden namelijk als norm voor stationair geluid. Voor geluidsbronnen met sterke wisselingen, en hier wordt windturbinegeluid expliciet genoemd, wordt de Lden afgeraden! Zie blz. 86 van de WHO Guidelines uit 2018: “Based on all these factors, it may be concluded that the acoustical description of wind turbines noise by means of Lden or Lnight may be a poor characterization of wind turbine noise and may limit the ability to observe associations between wind turbine noise and health outcomes”. Dit is in lijn met het HUF (Handhaafbaarheids-, Uitvoerbaarheids- en Fraudebestendigheidstoets)advies van de VROM inspectie2 aan de minister uit 2009, waarbij conclusies worden getrokken ten aanzien van handhaafbaarheid en fraudegevoeligheid: 1 Mondelinge informatie verkregen uit contact met de WHO in Geneve 2 Rapportage HUF beoordeling, ‘Wijziging milieuregels windturbines’. VROM Inspectie 2009

1

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

• • • • •

•

november 2023

Handhaving is niet mogelijk; Omwonenden van windturbines worden onvoldoende beschermd tegen geluidsoverlast; De regeling is fraudegevoelig; De regeling biedt geen generiek beschermingsniveau tegen slaapverstoring door piekbelasting en geen bescherming tegen cumulatie van geluid; Met de introductie van de Lden norm voor windturbines naast de systematiek in de Wet milieubeheer ontstaat er een hybride situatie die tot onduidelijkheid en uitvoeringsproblemen kan leiden; De VROM Inspectie adviseert om de regeling niet in de huidige vorm in procedure te brengen.

Hier adviseert het eigen ministerie om af te zien van de Lden met het oog op de ernstige hinder die omwonenden kunnen gaan ervaren! In 2009 brengt ook het RIVM een advies uit: “Concluderend stellen wij dat een richtwaarde van omstreeks 40 dB (ondergrens) consistent is met de normstelling voor andere bronnen van omgevingsgeluid. Dit resulteert in een vergelijkbare hinderbescherming als bij bijvoorbeeld weg- of railverkeersgeluid.” Ook de Europese Commissie geeft aan dat de Lden norm niet geschikt is voor niet-constante geluidsbronnen zoals windturbines. Álle andere lidstaten van de Europese Unie hanteren dan ook voor windturbines niet een norm in Lden, maar juist de actuele geluidsbelasting. Omdat Nederland zo dichtbevolkt is, zou een ‘fatsoenlijke’ absolute norm van 40 dB hebben betekend dat er slechts op 7% van het grondoppervlak exploitatie van windenergie mogelijk zou zijn geweest.( klik hier) 12 jaar later wordt aangetoond door Ir. Naut Kusters, en tot tweemaal toe bevestigd door CE Delft, dat wind op land niet nodig is om de klimaatdoelen te halen. Wij pleiten ervoor om op basis van de adviezen van WHO, de commissie VROM én de Europese Commissie, de Lden norm los te laten en de actuele geluidsbelasting te hanteren, dan wel een veilige afstandsnorm in relatie tot de turbinehoogte. 2.

Toepassing van het voorzorgsbeginsel volgens de commissie MER Het gebruik van het voorzorgsbeginsel door de commissie MER is niet in overeenstemming met de vigerende definities. Op de site van de commissie MER (klik hier) staat dit uitgangspunt: “Het voorzorgsbeginsel vereist niet dat het bevoegd gezag op basis van enkele publicaties, waarin slechts een mogelijk verband wordt gelegd tussen windturbines en gezondheidsklachten en er nog geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke inzichten zijn, van de vaststelling van een plan moet afzien.”3

3

Feitelijke samenvatting van de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van 12 april 2023(ECLI:NL:RVS:2023:1433)

2

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

november 2023

De formulering van de toepassing van het voorzorgsbeginsel zoals deze gebruikelijk is, luidt “Ten aanzien van milieu en gezondheid geldt in Nederland het voorzorgsbeginsel. Dit houdt in dat de overheid beschermende maatregelen kan nemen tegen mogelijk schadelijke milieueffecten van een situatie, ook als die effecten nog niet onomstotelijk zijn bewezen. Het beginsel gaat dus over de vraag hoe te handelen bij wetenschappelijke onzekerheid.” Het voorzorgsbeginsel komt uit het Europese recht. De website Access to European law (klik hier) biedt een gezaghebbende uitleg. De commissie MER begeeft zich hier op glad ijs, met wederom het risico tegen Europees Recht in beleid te maken. Er zit een bevreemdende contradictie in deze invulling van het voorzorgsbeginsel: op het moment dat er sprake is van algemeen aanvaarde wetenschappelijk inzichten (ofwel bij evidence) hoeft het voorzorgsbeginsel immers niet meer te worden gebruikt. Dat er op zijn minst wetenschappelijke onzekerheid bestaat rondom windturbines en gezondheidseffecten mag duidelijk zijn! Wij pleiten ervoor om op basis van al de wetenschappelijke kennis die nu aanwezig is over de gezondheidsgevolgen van geluidshinder het voorzorgsbeginsel toe te passen. 3.

Duidelijke relatie afstand tot windturbines en slaapstoornissen in ’23 aangetoond Op pagina 20 van de OWL staat: “Daarnaast is voor slaapverstoring wel een verband gevonden, maar uit het beperkte aantal studies komen geen eenduidige conclusies over de relatie met windturbinegeluid naar voren”. Deze eenduidige relatie is inmiddels wel naar voren gekomen! Zeer recent is een overzichtsartikel verschenen naar de relatie tussen windturbinegeluid en slaapkwaliteit, een systematische review en meta- analyse van ál het onderzoek tot aan mei 2023.4 De resultaten van deze studie zijn hieronder samengevat: De data van 8867 omwonenden zijn geanalyseerd: De prevalentie van slaapstoornissen onder omwonenden binnen een afstand van 500 meter bedroeg 79% (95% CI, 0.58–0.93). Binnen een afstand van 500 – 1000 meter, 1000 – 1500 meter, 1500 – 2000, 2000 – 3000 en > 3000 meter was de prevalentie van slaapstoornissen respectievelijk 65% (95% CI, 0.36–0.89), 41% (95% CI, 0.34–0.48), 29% (95% CI, 0.24–0.33), 22% (95% CI, 0.19–0.24), en 27% (95% CI, 0.22–0.33). De laagste prevalentie werd gevonden bij Sound Pressure levels (SPL) <30 dB (31%; 95% CI, 0.17– 0.46). Met een toenemende prevalentie bij hogere geluidsdruk: 36% (95% CI, 0.25–0.48) at 30–35 dB, 49% (95% CI, 0.28–0.69) at 35–40 dB, 60% (95% CI, 0.22–0.92) at 40–45 dB, en82% (95% CI, 0.75– 0.88) bij >45 dB.

4 Godono A, Ciocan C, Clari M, Mansour I, Curoso G, Franceschi A, Carena E, Pasquale V. Dimonte V, Pira E, Dallapiccola B,

Normanno N, Boffetta P. Association between exposure to wind turbines and sleep disorders: A systematic review and metaanalysis. Int J Hyg Environ Health. 2023 Sep. doi: 0.1016/j.ijheh.2023.114273

3

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

november 2023

Op een grotere afstand daalde het vóórkomen van slaapstoornissen, met een kans < 1 % dat dit met het toeval samenhangt, bij hogere SPL steeg de prevalentie (p = 0.037). De conclusie: Het beschikbare onderzoek is in zijn algemeenheid slecht uitgevoerd, met onvoldoende kwaliteit van de gebruikte vragenlijsten. Er is dus meer onderzoek nodig, dat correct wordt uitgevoerd. Wanneer ál het gepubliceerde wetenschappelijke onderzoek naar de gevolgen voor de slaap wordt beoordeeld blijkt er een duidelijke relatie te zijn tussen slaapstoornissen en de afstand tot windturbines, dan wel de geluidsdrukken. Het RIVM heeft dit onderzoek nog niet betrokken bij haar analyses, omdat in hun gerectificeerde factsheet (november ’23) en eerdere rapporten de onderzoeken tot en met 2021 zijn beoordeeld. De uitkomsten van de meta-analyse van ál het onderzoek naar slaapstoornissen vraagt om toepassing van het voorzorgsbeginsel, om de slaap en daarmee gezondheid van de omwonenden te beschermen. Des te meer waar het kinderen betreft, die gedurende de avond al slapen, met hogere geluidsniveaus dan gedurende de nacht worden geaccepteerd. Voldoende -goed en onafhankelijkonderzoek naar de gevolgen van LFG voor kinderen ontbreekt. Wij pleiten ervoor om de recente systematische meta-analyse en review, waarin een duidelijke relatie wordt gevonden tussen afstand en slaapverstoring, mee te nemen in het beleid.

Daarnaast pleiten wij voor het uitvoeren van een correct, diepgravend onderzoek zoals voorgesteld door Godono et al. 4. Actuele metingen: consequente overschrijding van de specificaties van de fabrikanten De Nederlandse Lden norm is gekozen ondanks het advies van de VROM inspectie om daarvan af te zien, en is alsnog maximaal opgerekt in samenspraak tussen ambtenaren van het ministerie en ‘stakeholders uit de industrie’. 5 Dat de fabrikanten nógmaals de uiterste grenzen opzoeken blijkt recent uit metingen bij vier windparken, uitgevoerd vanwege aanhoudende klachten van hinder door omwonenden. Bij álle vier de windparken bleek sprake van overschrijding van de geluidsspecificaties van de fabrikant. Dit betreft de windparken Spui, Ospeldijk, N33 (de Bromtoon) en de Rietvelden. Uit onderzoek van de omgevingsdienst bij de Rietvelden bleek een overschrijding die tot 3 dB opliep, dat is tweemaal zo luid – dus tweemaal luider dan toegestaan! In drie van deze controlemetingen wordt geconstateerd dat de windturbines weliswaar meer geluid veroorzaken dan toegelaten, maar dat in de meeste gevallen die overschrijding binnen de meetnauwkeurigheid valt (ipv 47 dB Lden, werd 49 dB Lden gemeten). Nooit wordt gemeten dat er maar 45 dB Lden geproduceerd wordt.

Klaarblijkelijk is het gebruikelijk om de instellingen van de windturbines zodanig aan te passen, dat de maximale Lden norm, vermeerderd met de meetonnauwkeurigheid (doorgaans 2 dB) als maximum gebruikt wordt. Met andere woorden, er bestaat het sterke vermoeden dat windturbines niet op 47 dB Lden worden afgeregeld, maar op 49 dB Lden om tot een hogere productie te komen!

5 Persoonlijke mededeling via mail van destijds betrokken ambtenaar. Naam bekend bij de ontvanger.

4

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

november 2023

Wij pleiten ervoor om de kennis, dat er structureel overschrijding van de norm plaatsvindt, mee te nemen in het beleid, en een veilige marge in te bouwen. Hier moet de overheid de markt corrigeren! 5. RIVM: een onbetrouwbare adviseur over geluidshinder door windturbines?! Eerder hebben arts/epidemioloog Dick Bijl en wetenschapper Joris van Hoof de rapporten van het RIVM uit 2019 en 2020 beoordeeld op wetenschappelijke houdbaarheid en betrouwbaarheid. Beiden beoordeelden de wetenschappelijke kwaliteit als onvoldoende en als niet onafhankelijk vanwege belangenverstrengeling. Zie: Gezondheidseffecten van Windturbinegeluid - Analyse RIVM rapporten en Zie: Factsheet - Verborgen belangen in literatuur windturbines De eindconclusie van Dick Bijl luidde: “Op basis van slecht wetenschappelijk onderzoek kunnen geen harde conclusies worden getrokken met betrekking tot de gezondheidseffecten van windturbinegeluid op mensen. De conclusie dat er geen aanwijzingen zijn voor gezondheidseffecten van windturbinegeluid moet daarom worden verworpen.” De factsheet ‘Windturbines en Gezondheid’ van het RIVM (‘22) moest recent vanwege een klacht over de wetenschappelijke integriteit op drie punten gerectificeerd worden: 1. Pagina 7 "Het geluidsspectrum voor grote windturbines (>3 MW) wijkt niet of nauwelijks af van die van kleinere turbines (0,5 tot 3 MW) (van den Berg, 2021; van den Berg, 2023)".

Deze stelling is slechts gebaseerd op twee papers van de coauteur van de eerste factsheet van het RIVM. En in tegenspraak met eerder wetenschappelijk onderzoek.6 Toch staat dit nog steeds in de gerectificeerde factsheet van het RIVM. 2. Het weglaten van de nuancering van de BR-curves, welke nuancering wel wordt aangebracht door de onderzoekers in de oorspronkelijke artikelen. Deze BR curves vormen de basis van het Nederlandse beleid, maar hebben een grote spreiding in de percentages omwonenden met ernstige hinder van windturbinegeluid. Bij Lden 47 varieert het percentage ernstig gehinderden tussen 31% (Pedersen et al.) en 16% (Michaud et al.). Het RIVM verzuimt deze nuancering aan te brengen. Uit deze BR curves volgt een advies van 38 Lden, zonder de toeslagen voor avond en nacht, waarbij moet worden meegenomen dat kinderen al ’s avonds slapen en juist voor hen een ongestoorde slaap belangrijk is voor de immuniteit en hersenontwikkeling, en dat daarvoor de facto de Lnight zou moeten gelden! Zie figuur 1. 3. De stelligheid van de formulering bovenaan de tweede kolom op pagina 8 is genuanceerd in de gecorrigeerde versie naar "De richtlijn van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor omgevingsgeluid uit 2018 geeft een,

6 Muller H, Pedersen CS. Low-frequency noise from large wind turbines. J. Acoust. Soc. Am., Vol. 129, No. 6, 2011. doi:

10.1121/1.3543957

5

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

november 2023

voorwaardelijke, aanbeveling voor windturbinegeluid van 45 dB (L den)” waarbij in de gecorrigeerde versie 'voorwaardelijk’ is toegevoegd.

Figuur 1

Naar aanleiding van de diskwalificaties van de RIVM rapporten uit 2019 en 2020 en de recente klacht ten aanzien van de wetenschappelijke integriteit, pleiten wij voor een onafhankelijk onderzoek vanuit een van de Nederlandse universiteiten naar de positie die door het RIVM is ingenomen bij hun beoordeling van de veiligheid van windturbines op land.

6. Bisfenol A – om nooit meer uit het milieu te verdwijnen…. Dat de ‘leading edge erosion’ leidt tot vrijkomen van Bisfenol A in de omgeving, staat vast. De mate waarin is momenteel in onderzoek bij het RIVM en de Vrije Universiteit Amsterdam. De gevolgen en gevaren van Bisfenol A worden uitgebreid vermeld op de website van het RIVM (klik hier). Recent zijn er aanwijzingen gevonden dat BPA bij nog lagere blootstelling een schadelijk effect kan hebben op het immuunsysteem van ongeboren en jonge kinderen. Daardoor hebben kinderen mogelijk meer kans om voedselintoleranties te ontwikkelen en kunnen ze gevoeliger worden voor infectieziekten. Het RIVM pleit voor aanscherping van de richtlijnen. Bisfenol A verdwijnt niet meer uit het milieu, hierin heeft de overheid een zware verantwoordelijkheid. Wij pleiten voor het betrekken van het vrijkomen van Bisfenol A uit de wieken bij de beleidskeuzes. Voorzichtigheid is geboden vanwege de permanente vervuiling door Bisfenol A.

6

Zienswijze op het Ontwerpbesluit Windturbines Leefomgeving

november 2023

7. Piezo1 kanalen als fysiologische verklaring van de klachten van omwonenden In 2021 is de Nobelprijs voor de Geneeskunde toegekend aan de ontdekkers van ‘Piezokanalen’, receptoren waarmee ons zenuwstelsel warmte, koude en mechanische prikkels waarneemt. Deze gespecialiseerde sensorcellen en hun verbindingen staan aan de basis van tal van fysiologische processen, zoals bloeddrukregulatie, lokale ontstekingsreacties, regulering van het hartritme, contractie en verwijding van bloedvaten, vaak via de tussenliggende signaalstof stikstofoxide (NO). Dit zijn precies de gebieden waarop effecten zijn gevonden bij omwonenden van windturbines. Het merendeel van deze receptoren reageert op ‘shearstress’, ( zeer laagfrequente drukverschillen) Recent is een review artikel verschenen waarin de verstoring van deze receptoren door laagfrequent geluid (LFG) wordt beschreven. Hiermee is voor het eerst een fysiologisch verklaringsmodel geformuleerd voor het ervaren van de niet-audiologische fenomenen van mensen door LFG en IG, oftewel voor het waarnemen van ‘niethoorbaar geluid’. Voor een overzicht van infrageluid en Piezo1 kanalen: lees. Wij pleiten ervoor dat de stelling wordt verlaten dat ‘je niet kunt waarnemen wat je niet hoort’. Dit is belangrijke kennis voor beleidsmakers. 8. Eerdere zienswijze, 2022 Ook in 2022 is door sommigen van ons een zienswijze ingediend.

Wat bleek: al onze input over de gevonden gezondheidseffecten van windturbines, én vooral ook over de ontbrekende kennis (over bijvoorbeeld slaapverstoring van kinderen en zwangerschapsuitkomsten) is níet doorgegeven aan de Commissie MER. Zoals deze in een mail aan ons formuleerde: “We zijn door het bevoegd gezag niet in de gelegenheid gesteld om zienswijzen bij het advies te betrekken.” Is het correct om een filter bij het Ministerie te plaatsen, en de Commissie MER slechts te voorzien van wat er door de trechter komt? Wij plaatsen daar vraagtekens bij, en we hebben onze zienswijze alsnog aan de Commissie toegestuurd, en zullen dat nu ook doen. Wij verwijzen graag naar de eerdere zienswijze (klik hier), die nog steeds volledig van toepassing is (met uiteraard de aanvulling van de recente meta-analyse van slaapverstoring door windturbines en de fundamentele kennis over de verstoring van de Piezokanalen). Wij pleiten ervoor dat de commissie MER vrijelijk over de zienswijzen kan beschikken, en dat hier geen filter van het bevoegd gezag tussen is geplaatst.