Bijlage 4 COA Notitie - informatie over opvang en begeleiding - COA Notitie

Asielopvang van jongeren die alleen naar Nederland zijn gekomen september 2023

Met deze notitie geeft het COA informatie over de opvang en begeleiding van jongeren. Het gaat om alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv) in de leeftijd van 13 tot en met 17 jaar.

1 Beeld: Mariëtte Carstens

Achtergrondinformatie over de situatie van jongeren

Er komen jongeren zonder ouders of begeleiders naar Nederland. Ze reizen alleen of samen met andere jongeren of volwassenen naar Nederland en vragen hier asiel aan. Ze komen uit verschillende delen van de wereld en hebben hun land verlaten door oorlog, vervolging, armoede of gebrek aan toekomstperspectief.

In Nederland krijgen ze te maken met een cultuurschok: de omgeving waar ze vandaan komen verschilt van de Nederlandse cultuur en er gelden vaak andere gebruiken, normen, waarden en regels. In Nederland zitten ze in een onzekere situatie: ze weten niet of ze mogen blijven, hoe het gaat met hun familie en hoe hun toekomst eruit ziet. Toch zijn deze jongeren vaak veerkrachtig. Een veilige opvangplek en de juiste begeleiding zorgen dat er ruimte is om tot rust

Tijdens hun reis of daarvoor hebben de meesten van

te komen, zich te ontwikkelen en voor te bereiden op hun

hen schokkende ervaringen meegemaakt. Veel jongeren

toekomst.

komen via een mensensmokkelaar naar Nederland. Ze zijn hun familie, land en blik op de toekomst kwijt.

De jongeren komen uit heel de wereld. Op dit moment

Door wat ze hebben meegemaakt, hebben ze niet geleerd

komen de meeste jongeren uit Syrië. Voor de rest van de

zich goed te binden en vertonen ze vaak versneld

jongeren geldt dat dit nogal divers is en per week fluctueert.

volwassen gedrag.

Er kan gedacht worden aan landen zoals Afghanistan, Jemen, Marokko, Irak en Eritrea.

2

Inhoud

Beeld: Mariëtte Carstens

3

Begeleiding door het COA

04

Onderwijs

04

Gezondheidszorg

04

Veiligheid

04

Opvanglocaties

05

Hoe verloopt de asielprocedure?

06

Contact met omwonenden en andere betrokkenen

06

Vrijwilligerswerk

06

Meerwaarde opvanglocatie in een gemeente

06

Financiële vergoedingen

06

Jeugdzorg

07

Begeleiding door het COA

Achtergrondinformatie over de situatie van jongeren Het COA begeleidt alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv). Zij worden opgevangen in een groepslocatie en krijgen de beschikking over een slaapkamer, vaak samen met een andere jongere. De jongeren hebben verschillende nationaliteiten en sociale, culturele en religieuze achtergronden. In de opvanglocaties werken hbo en mbo opgeleide en SKJ- geregistreerde jeugdprofessionals die 24 uur per dag de jongeren methodisch begeleiden in hun verdere ontwikkeling. Nidos, de jeugdbeschermings­ organisatie, verzorgt het voogdijschap voor de jongeren. De COA-medewerkers en de jeugdbeschermers werken nauw samen in de begeleiding van de jongeren.

ervoor te zorgen dat er onderwijs beschikbaar is. Dat geldt ook voor het onderwijs aan jongeren verblijvend op andere COA-locaties. De manager amv van het COA heeft contact met de gemeente om gezamenlijk afspraken te maken over de wijze waarop het onderwijs wordt georganiseerd. Via de gemeente wordt de onderwijsorganisatie bij dit overleg aangesloten. Hierbij kunnen overigens op verzoek van de gemeente ook een adviseur van LOWAN (ondersteuning onderwijs nieuwkomers) en/of een regiocoördinator van het ministerie van OCW (onderwijs, cultuur en wetenschappen) aansluiten om te ondersteunen. De gemeente is ook verantwoordelijk voor de huisvesting en inrichting van de onderwijsvoorziening. Voor het voortgezet onderwijs is de bekostiging van de onderwijshuisvesting

De COA-medewerker begeleidt als zijnde een mentor de jongeren

geor­ganiseerd via het gemeentefonds. Het ministerie van OCW

om steeds meer voor zichzelf te zorgen. De jongeren leren doelen

heeft een infosheet ontwikkeld voor gemeenten die noodopvang

stellen, krijgen inzicht in hun vaardigheden en zicht op hoe hun

overwegen of organiseren.

toekomst eruitziet. Belangrijk is ook dat de jongeren zich veilig en op hun gemak voelen, want alleen dan kunnen jongeren zich

Gezondheidszorg

goed ontwikkelen.

Asielzoekers maken voor hun gezondheidszorg gebruik van de organisatie GezondheidsZorg Asielzoekers (GZA). Deze dienst

COA-medewerkers zijn 24 uur per dag op de locatie aanwezig,

heeft eigen verpleegkundigen en artsen en staat in nauw contact

waardoor zij de jongeren goed kennen. Per dag zijn er minimaal

met de GGD en lokale huisartsenposten. Ook de jongeren maken

twee begeleiders in de ochtend, drie in de middag en twee in

hiervan gebruik. GZA verzorgt de huisartsenzorg voor asielzoekers

de nacht. Naast de inzet van COA-medewerkers kan er ook

op of nabij elk asielzoekerscentrum. De wijze waarop deze zorg

aanvullend inzet zijn van beveiligingsmedewerkers en begeleiding

is georganiseerd is vergelijkbaar met de huisartsenzorg voor

van interculturele mediators.

Nederlanders. Dit betekent dat de jongere eerst naar de huisarts gaat voordat hij, indien nodig, wordt doorverwezen. Voor de

De jongeren leren een vast dagritme te krijgen dat structuur

publieke gezondheidszorg asielzoekers (PGA) heeft het COA een

in hun leven brengt: opstaan, ontbijten, naar school, huiswerk

contract afgesloten met GGD GHOR Nederland. De regionale GGD

maken, eten, koken. Er zijn duidelijke huisregels, bijvoorbeeld

verzorgt onder andere de volgende taken: jeugdgezondheidszorg

wanneer de jongeren door de week en in het weekend binnen

0 - 18 jaar, infectieziektepreventie en -bestrijding, individuele

moeten zijn. Het COA controleert twee keer per dag (ochtend

seksuele gezondheidszorg en preventie soa en hiv, gezondheids­

en avond) of iedereen aanwezig is. De mentor leert hen over de

bevordering en tuberculosescreening, -preventie en -bestrijding.

Nederlandse gewoonten en gebruiken en begeleidt hen in het verder ontwikkelen van vaardigheden. Ze worden gestimuleerd

Veiligheid

zoveel mogelijk deel te nemen aan activiteiten, ook in de wijk, en

De jongeren waar we het over hebben, zitten in de puberleeftijd.

het COA nodigt de buurtbewoners uit om de bewoners van de

Uit de aard van die leeftijdsfase ontwikkelen ze hun eigen

opvanglocatie te betrekken bij activiteiten.

identiteit en als onderdeel daarvan verkennen ze, net als alle andere pubers hun eigen grenzen, die van hun omgeving en die

Onderwijs

van hun toezichthouders. Tot zover zijn deze jonge asielzoekers

Vanaf het moment dat jongeren in Nederland asiel aanvragen,

niet anders dan andere jongeren. Maar zij hebben doorgaans wel

zijn ze leerplichtig. Het is belangrijk om zo snel mogelijk

al meer ‘bagage’.

onderwijs aan te bieden. In eerste instantie is dat ISK-onderwijs (internationale schakelklas). Op het moment dat hun Nederlands goed genoeg is, stromen zij door naar regulier onderwijs. Gemeenten hebben de grondwettelijke verantwoordelijkheid om

4

De combinatie, hun levensfase en wat zij hebben meegemaakt, zorgt voor emotionele reacties die soms ook gepaard gaan met grensoverschrijdend gedrag. Desondanks is het op de locatie meestal rustig en ervaart de omgeving weinig tot geen overlast. Dit komt enerzijds doordat medewerkers van het COA erop getraind zijn om bij deze groep grenzen te stellen en de jongeren tot rust en tot zichzelf te laten komen. En anderzijds door de goede samenwerking, onder meer in structurele periodieke overleggen, tussen alle betrokken partijen, zoals gemeente, COA, Nidos en politie. Hierdoor kunnen signalen vroegtijdig worden opgepikt en kunnen waar nodig tijdig interventies plaatsvinden. Ook heeft het coa 24 uurs begeleiding. Het COA heeft voor grensoverschrijdend gedrag instrumenten ontwikkeld die medewerkers mogelijkheden geven om tijdig in te grijpen bij zorgsignalen. Deze variëren van het trainen van medewerkers in omgaan met bepaald gedrag tot het inzetten van interculturele mediators en plaatsen van jongeren in alternatieve opvangvormen. Het meeste grensoverschrijdend gedrag wordt zichtbaar in de woongroep, als er irritaties of ruzies tussen jongeren onderling zijn of discussies met de begeleiders. Bij overlast buiten de locatie wordt, indien nodig, straatcoaches of de politie ingeschakeld zoals dat ook zou gebeuren bij overlast door lokale jongeren.

Bij de komst van een nieuwe locatie is er nauw contact met de gemeente en politie om afspraken te maken.

Opvanglocaties Zolang jongeren nog in de procedure voor het verkrijgen van een vergunning zitten, worden ze opgevangen in de zogenoemde proces opvanglocaties (pol). Wanneer duidelijk is dat de asielaanvraag is afgewezen worden ze in een zogenoemde kleinschalige woon­voorziening (kwv) opgevangen. Op de pol starten de jongeren met school, meestal in een internationale schakelklas Beeld: Inge van Mill

(ISK) om vervolgens door te stromen naar regulier onderwijs. Op alle locaties bieden we naast individuele begeleiding ook vrijetijdsactiviteiten. Bijvoorbeeld kookles, taallessen, workshops, sportactiviteiten, creatieve activiteiten. In onze opvanglocaties zijn veel vrijwilligers actief. Ook buiten opvanglocaties zetten mensen zich belangeloos in met initiatieven of vanuit organisaties en bedrijven. Omgekeerd helpen we op sommige locaties ook actief mee bij lokale activiteiten en evenementen.

5

Geschikte locaties voldoen aan een aantal minimale eisen.

Het Coa organiseert regelmatig een overleg met omwonenden

Het COA kijkt naar voldoende bruto vloeroppervlakte, voldoende

waarin de manager van de opvanglocatie met buurtbewoners,

buitenruimte en of de indeling van panden geschikt is of te maken

gemeente en politie overlegt hoe het gaat met de samenwerking.

is voor de opvang van mensen. Ook is de fietsafstand (max. 12 km) van school een belangrijk criterium. De voorkeur is in of dichtbij

Vrijwilligerswerk

een woonwijk.

Vaak zijn er lokale welzijns- of vrijwilligersorganisaties die graag Bij een eventueel geschikte locatie kijkt het COA of de locatie

een bijdrage willen leveren aan een goede opvang. Vrijwilligers

aan de eisen voldoet en als er mogelijkheden lijken te zijn wordt

kunnen zich ook rechtstreeks melden bij het COA. Als er een locatie

met de gemeente afstemming gezocht voor nadere afspraken.

komt, is hierover overleg tussen de gemeente en het COA.

Het COA vangt op haar locaties zowel jongens als meisjes op. De samenstelling van de groep hangt af van welke jongeren op

Meerwaarde opvanglocatie in een gemeente

dat moment in Nederland asiel aanvragen. Over het algemeen zijn

Een opvanglocatie van het COA binnen de gemeentegrenzen

er meer jongens dan meisjes. Kamers van jongens en meisjes zijn

betekent allereerst een breed gedeelde maatschappelijke verant-

gescheiden. Over het algemeen vinden de jongeren het prettig om

woordelijkheid. Zeker in het geval van een amv opvang. Het gaat

een kamer te delen.

hier om kwetsbare maar zeer weerbare jongeren die een veilige omgeving zoeken om op adem te komen en om nieuwe stappen in

Hoe verloopt de asielprocedure?

het leven te kunnen zetten. Daar draagt de gemeente middels een

Nederland mag jongeren onder de 18 jaar niet terugsturen, omdat

opvanglocatie een forse steen aan bij. Een opvanglocatie brengt

ze minderjarig zijn en geen ouders of familie bij zich hebben.

ook diversiteit en daardoor maatschappelijke verrijking. Voor de

Daarom krijgen zij altijd opvang, onderwijs en begeleiding gericht

buurt, de wijk en de gemeente. Een opvanglocatie draagt ook bij

op hun toekomst in of buiten Nederland totdat ze 18 jaar en

aan de sociale cohesie in de buurt in de vorm van vrijwilligers die

voor de wet volwassen zijn. De asielprocedure neemt in theorie

een bijdrage leveren aan activiteiten voor asielzoekers, of hen

zeven weken in beslag. In de praktijk kan dit vanwege de tijd die

begeleiden bij hun asielprocedure (via Vluchtelingenwerk). Of vice

de asielprocedure in beslag kan nemen uitlopen tot maanden en

versa, door asielzoekers die meehelpen bij lokale activiteiten of

soms nog langer. In deze fase worden de jongeren opgevangen in

evenementen.

een proces opvang locatie (pol). Na afronding van de procedure verhuizen de jongeren naar een kleinschalige opvang in het land.

Een opvanglocatie geeft ook een economische impuls voor de

Afhankelijk van de uitkomst van de asielprocedure is dit een klein-

regio. In een gemiddelde opvanglocatie voor alleenstaande

schalige opvang bij Nidos (als jongeren een verblijfsvergunning

jongeren werken minimaal vijfentwintig COA-medewerkers in

krijgen) of het COA (als hun asielprocedure verlengd wordt of hun

groepsdiensten. De locatie biedt voorts werkgelegenheid aan

verblijfsvergunning afgewezen wordt).

beveiligers, schoonmakers, zorgpersoneel. Alleenstaande jongeren gaan verplicht naar school. Zo draagt een opvang ook bij aan de

Contact met omwonenden en andere betrokkenen

werkgelegenheid in het onderwijs.

Het COA en de gemeente trekken samen op om ervoor te zorgen

Als we voor langere termijn in een gemeente asielzoekers kunnen

dat omwonenden en bedrijven in de omgeving van een nieuwe

opvangen financiert het COA een nieuwe locatie op duurzame

opvanglocatie voor jongeren goed geïnformeerd worden over de

wijze. Het principe van duurzaamheid van het COA, waarbij

komst van de jongeren. Omdat de komst van een opvanglocatie

een opvanglocatie in de vorm van voor hergebruik geschikt

vragen kan oproepen, organiseren de betrokken gemeente en het

gebouwd kan worden, geeft een gemeente de gelegenheid een

COA vooraf altijd een informatiebijeenkomst voor omwonenden

opvanglocatie in te passen in ontwikkeltrajecten voor de langere

en belanghebbenden. Tijdens zo’n informatie­bijeenkomst zijn alle

termijn. De lokale gemeenschap kan zo na het vertrek van het

betrokken partijen en verantwoordelijken aanwezig om uitleg te

COA verder met een duurzaam ontwikkelde locatie. De gemeente

geven en vragen te beantwoorden.

ontvangt daarnaast per bewoner een bijdrage en het COA zorgt voor een tegemoetkoming in de voorbereidingskosten.

6

Financiële vergoedingen

3. Vergoeding voor (vrijwilligers)werkgroepen

Werkgelegenheid minimaal 25fte en dat zijn voornamelijk nieuw

Gemeenten kunnen een financiële tegemoetkoming aanvragen

te werven mensen uit de regio. Gemeenten met een asielopvang

voor de subsidie die ze verlenen aan vrijwilligerswerkgroepen

hebben recht op verschillende financiële vergoedingen.

die werkzaamheden verrichten in of voor het opvangcentrum

De uitkering van die vergoedingen loopt via het COA.

(artikel 6, Faciliteitenbesluit). Deze eenmalige vergoeding bedraagt € 454,– per jaar, ongeacht het aantal werkgroepen.

De financiële regelingen voor gemeenten met een opvang voor asielzoekers zijn vastgelegd in het Faciliteitenbesluit

4. Vergoeding voor voorlichtingskosten

opvangcentra. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en

Voor de reguliere voorbereidingskosten vanwege de vestiging

Koninkrijksrelaties stelt jaarlijks de normbedragen vast voor de

van een nieuw opvangcentrum ontvangen gemeenten een

vergoedingen ervan en publiceert ze in de septembercirculaires

eenmalige tegemoetkoming in de kosten van € 11.345,–

van het gemeentefonds.

(artikel 6, Faciliteitenbesluit).

Het COA verzoekt gemeenten elk jaar om een opgave van het

5. Vergoedingen bij een noodopvang

aantal asielzoekers dat op 1 januari van dat jaar op het adres van

Gemeenten die op een andere manier betrokken zijn bij de

de COA-opvang staat ingeschreven in de Basisregistratie personen

centrale opvang van asielzoekers ontvangen hiervoor een

(BRP). Op basis van die opgaven berekent het COA de bijdrage voor

vergoeding (artikel 5, Faciliteitenbesluit). De vergoeding voor

dat jaar. De gemeente ontvangt een toekenningsbrief van het

noodopvang is op dit moment € 18,15 per asielzoeker per maand.

COA. De betaling verloopt via een decentralisatie-uitkering van het

Als door een tijdelijk karakter van de (nood)opvang de reguliere

ministerie van BZK.

bekostiging niet toereikend is, kan de gemeente een aanvullende maatwerk­bekostiging aanvragen bij het COA.

Voor gemeenten waarmee het COA een bestuursovereenkomst of een overeenkomst voor een andere, aanvullende opvanglocatie

Jeugdzorg

heeft, bestaan de volgende regelingen:

Vanaf 1 januari 2019 regelen de gemeenten de jeugdhulp voor kinderen en jongeren op COA-locaties. Jaarlijks is decentraal een

1. Vergoeding Capaciteitsplaatsen

bedrag van € 5,1 miljoen beschikbaar voor jeugdhulp dat verdeeld

Voor bewoners van een COA-locatie die niet zijn ingeschreven

wordt over gemeenten, gebaseerd op het gemiddelde aantal

in de Basisregistratie personen (BRP) heeft een gemeente

minderjarige asielzoekers in hun gemeente (op locatie). Daarvoor

recht op een vergoeding voor algemene voorzieningen zoals

stuurt het COA bezettingsoverzichten naar VNG. Het bedrag wordt

openbaar vervoer en infrastructuur (artikel 3, Faciliteitenbesluit).

maandelijks overgemaakt door het ministerie van BZK.

Deze vergoeding Capaciteitsplaatsen compenseert de gelden die gemeenten daarvoor per inwoner ontvangen vanuit het

Als de minderjarige staat ingeschreven in de BRP dan krijgt de

gemeentefonds. De hoogte ervan wordt als volgt berekend:

gemeente ook budget uit de algemene uitkering voor jeugdhulp.

• (capaciteit opvanglocatie) x (uitkeringsbedrag) x (uitkerings-

Het budget uit de Decentralisatie Uitkering is aanvullend. Voor de

percentage) x (90% bezettingsgraad) minus (aantal in de BRP

minderjarigen die niet staan ingeschreven in de BRP, ontvangt de

ingeschreven asielzoekers) x (uitkeringspercentage).

gemeente de vergoeding capaciteitsplaatsen.

2. Vergoeding Wooneenheden

Vanuit het COA wordt nog uitgezocht welke mogelijkheden er

Ter compensatie van gemiste inkomsten vanuit de onroerende-

zijn om tegemoet te komen in de kosten van Jeugdzorg in het

zaakbelasting (ozb) hebben gemeenten recht op de vergoeding

geval van onbillijke hoge bedragen. Meerdere gemeenten in

Wooneenheden (artikel 4, Faciliteiten besluit). Vijf bewoners

Nederland hebben de vraag gesteld over de gevolgen van het

vormen samen één wooneenheid.

nieuwe woonplaatsbeginsel voor onze jonge bewoners. Voor ons is het van groot belang zo snel mogelijk duidelijkheid te kunnen verschaffen in relatie tot het landelijk beleid, zodat de gemeenten hier duidelijkheid in krijgen. Hiervoor is afstemming met de ministeries van J&V en SZW.

7

8