Beleids- en beheerplan Wegen Gorinchem 2025-2029 Definitief_1

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029

projectnummer 0491138.100 definitief 20 september 2024

Planmatig wegbeheer, met veiligheid en aangenaam gebruik als uitgangspunt

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 definitief 20 september 2024

Auteur(s) G. (Garko) Kuijzer S. (Stephan) van der Geest H. (Herold) Heetebrij

Opdrachtgever Gemeente Gorinchem Stadhuisplein 1 4205 AZ GORINCHEM

Colofon Projectgroep Gemeente Gorinchem: N. (Nico) Vos Antea Group: T. (Tim) Bulk G. (Garko) Kuijzer S. (Stephan) van der Geest H. (Herold) Heetebrij

Gecontroleerd T. Bulk

datum 20 september 2024

beschrijving Definitief

vrijgave R. (Ruud) van Hoek

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

5

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Aanleiding Probleemstelling Algemeen principe wegbeheer Doel Scope Leeswijzer

5 5 6 6 7 8

2.

Wat beheren we?

9

2.1 2.2 2.3 2.4

Databeheer wegen Gorinchem Areaalkenmerken Gorinchem Specifieke kenmerken in beeld Areaal Gorinchem versus andere gemeenten

9 10 13 19

3.

Wat hebben we gedaan en bereikt?

20

3.1 3.2 3.3 3.4

Kwaliteitsambitie voorgaande periode Evaluatie afgelopen periode Kwaliteit van de wegen Leerpunten en conclusies mee naar komende periode

20 21 21 22

4.

Wat zijn de kaders en ontwikkelingen?

23

4.1 4.2 4.3

Wettelijke kaders en richtlijnen Vigerend beleid Gorinchem Landelijke ontwikkelingen wegbeheer

23 24 26

5.

Welke keuzes hebben we?

29

5.1 5.2 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5 5.2.6 5.3

Uitgangspunten voor de scenarioberekening groot onderhoud Scenarioberekeningen Overzicht van de keuzes en effecten Scenario 1: Buitengewoon Groen, Huidige ambitieniveau Scenario 2: Alles op Basis, geen plus meer voor de Vesting Scenario 3: Elementen Woon-en Verblijfsgebied op Laag Scenario 4: alles laag in Woon- en Verblijfsgebieden Scenario 5: Laag Theoretische vervangingswaarde van het areaal

29 30 30 31 32 33 34 35 36

6.

Wat is de opgave?

37

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Uitvoering klein onderhoud Uitvoering groot onderhoud wegen Vervanging/Rehabilitatie wegen Overig onderhoud wegen Integraal werken, ambities waarmaken Planmatig wegbeheer

37 37 38 39 40 40

7.

Wat zijn de financiële kaders en gevolgen?

42

7.1 7.2 7.3 7.4

Exploitatiebudget Voorziening groot onderhoud wegen Rehabilitatie- en vervangingsinvesteringen Risicoparagraaf

42 42 44 44

8.

Hoe pakken we dit aan?

45

8.1 8.2

Werkproces / beheercyclus wegbeheer Formatie en personele inzet wegbeheer

45 46

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

8.3

Thema’s en aandachtspunten 2025-2029

48

9.

Aanbevelingen en acties

49

9.1 9.2

Conclusies en aanbevelingen Actielijst wegbeheer

49 49

Bijlagen en verdiepende documenten

51

Bijlage 1 Kwaliteitsniveaus

52

Bijlage 2 Afschrijvingstermijnen Gemeente Gorinchem

53

Bijlage 3 Kapitaallasten Vervangingen

56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding Wegen zorgen in letterlijke zin voor verbinding, zo ook in de gemeente Gorinchem. Het goed onderhouden en beheren van deze wegen is van wezenlijk belang voor de inwoners van de gemeente en andere weggebruikers. Het verhoogt de leefkwaliteit in de openbare ruimte. De gemeente Gorinchem beheert een groot areaal wegen, in totaal een oppervlakte van ca. 1,8 miljoen m2. Vanuit de Wegenwet heeft de gemeente als wegbeheerder de zorgplicht over deze verhardingen. Dit betekent dat de gemeente te allen tijde verantwoordelijk is voor de kwaliteit van de verhardingen (de onderhoudstoestand, vaak aangeduid als schoon, heel en veilig) die zij in beheer heeft. Het gebruik van de wegen moet veilig kunnen plaatsvinden en schades/ongevallen door gebreken aan de weg moeten zoveel mogelijk worden voorkomen. Naast de zorgplicht, zijn er de afgelopen jaren belangrijke wijzigingen geweest in landelijke wetgeving of gemeentelijk beleid die effect hebben op het wegbeheer. Op 1 januari 2024 is de omgevingswet van kracht geworden en per 1 januari 2027 moet een omgevingsvisie van kracht zijn voor alle gemeenten.

Met dit beheeren beleidsplan wordt invulling gegeven aan het component wegen van de motie van ChristenUnie, SGP, CDA en Gorcum Actief van november 2021 waarin het college verzocht wordt ‘een inventarisatie te maken van kapitale vervangingsinvesteringen duurder dan € 1.000.000 tot 2040 welke niet worden gedekt door een MeerjarenOnderhoudsPlanning’. Met het inzicht van de opgave voor wegbeheer is er direct de noodzaak duidelijk voor de implementatie van planmatig wegbeheer. Tegelijkertijd wordt er steeds meer gevraagd van de gemeentelijke organisatie en de openbare ruimte. Klimaatadaptatie, wateroverlast, hittestress en duurzaamheid zijn grote aanjagers van veranderingen. Maar ook een verouderend areaal en veranderende waardering van de openbare ruimte door haar gebruikers zijn van invloed op hoe de openbare ruimte en de wegen worden beheerd. Deze ontwikkelingen dwingen de gemeente kritisch te kijken naar een meer planmatig wegbeheerbeleid en wegbeheerproces. Om het beheer en onderhoud van de straten en wegen in Gorinchem planmatig in te richten en om beleidsmatige keuzes te kunnen maken en vastleggen, is dit ‘Beleids- en Beheerplan Wegen’ opgesteld. Met dit plan kan de komende jaren adequaat, helder en herleidbaar vorm worden gegeven aan het wegbeheer binnen de gemeente.

1.2

Probleemstelling Het wegbeheer in de gemeente Gorinchem heeft in de afgelopen jaren voornamelijk bestaan uit het plegen vraag gestuurd onderhoud op basis van meldingen. Veroudering van het areaal gepaard met areaaluitbreidingen, klimaatopgaven en een herwaardering van de openbare ruimte sinds de Covid-pandemie bezuinigingen en flinke prijsstijgingen in de afgelopen jaren betekenen dat een vraag gestuurde werkwijze niet langer toereikend is. Bovendien is de financiële dekking niet langer toereikend om afdoende groot onderhoud te realiseren, laat staan waarde gestuurde initiatieven of vervangingen. Uitstel en afstel van groot onderhoud heeft geleid tot een sterke stijging in het aantal klachten en meldingen, rond de 700 over 2023. Afsluitend is er geen financiële ruimte gereserveerd voor cyclische vervangingen van het areaal, wat geen houdbare situatie meer is met de veroudering en belasting van het areaal. De wegbeheerder verteld: “Er is met de beperkte middelen die er waren, ingezet op het zo goed mogelijk in stand houden van de wegen. Het is een lastige situatie geworden. Er is veel meer nodig dan we kunnen realiseren. We lappen wat op en staan waarschijnlijk volgend jaar weer op dezelfde weg te repareren. Voor de goede begaanbaarheid en veiligheid en ook om kapitaalsvernietiging te voorkomen, is het nodig om te investeren in het onderhoud van de wegen.

Op verschillende plaatsen moeten we de komende jaren flink aan de slag. De eerste prioriteit ligt bij onze asfaltwegen, waarna ook verschillende straten, fietspaden en trottoirs aangepakt moeten worden. Als er zicht komt op een structurele toereikende dekking voor de opgaven, dan is het ook mogelijk en zinvol om een meerjarenplan voor onderhoud- en vervangingsopgaven op te stellen. Een planning die integraal wordt afgestemd op opgaven vanuit riolering, mobiliteit, woningbouwopgaven, aanleg blad 5 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

warmtenet en vervanging kabels & leidingen. Met zo’n meerjarenplan kun je onnodige hinder voorkomen, kansen pakken op het vlak van klimaat- en verkeersveiligheid en werk-met-werk maken. Er ligt een mooie uitdaging voor het planmatige wegbeheer in Gorinchem”

1.3

Algemeen principe wegbeheer Wegbeheer is er in essentie op gericht het huidige areaal aan verhardingen te onderhouden, zodat deze veilig door de (weg)gebruiker kan worden gebruikt. Afhankelijk van het materiaal van de weg, de belasting van de weg en andere factoren degradeert deze gedurende de levensduur in kwaliteit. Door het uitvoeren van onderhoud kan een kwaliteitsimpuls worden gegeven. Onderstaande figuur geeft inzicht in het verloop van de kwaliteit gedurende de levensduur en de impact van het uitvoeren van onderhoud.

Op het juiste moment, met de juiste middelen, de juiste maatregelen kunnen uitvoeren is de uitdaging van de wegbeheerder. Dit alles binnen de totale opgave van de openbare ruimte en de actuele thema’s en ontwikkelingen. In onderliggend beleids- en beheerplan wegen wordt dit voor de gemeente Gorinchem nader uitgewerkt. In Nederland wordt voor beheer van de openbare ruimte gebruik gemaakt van kwaliteitsniveaus om te rapporteren. Er worden in het vakgebied verschillende benamingen voor kwaliteits- en onderhoudsniveaus gebruikt. In dit beleids- en beheerplan wordt voor de leesbaarheid gebruik gemaakt van de Antea Group benamingen. In Bijlage 1 wordt een overzicht gegeven van de verschillende kwaliteitsniveaus en benamingen.

1.4

Doel Het doel van dit beleids- en beheerplan wegen is meerledig, maar primair dient het als kader waarmee planmatig wegbeheer ingericht wordt voor de periode 2025-2029. Door middel van dit beleids- en beheerplan wordt het inzicht en grip op de individuele kapitaalgoederen vergroot. Daarvoor zijn de volgende onderdelen ingericht:  Inzicht geven in de huidige situatie (areaal, kwaliteit, budget, terugblik beheerperiode);  Beschrijven van de uitgangspunten en ontwikkelingen in beheer (wet- en regelgeving, ambitie en strategische richtingen/ontwikkelingen, maatschappelijke transities);  Inzicht geven in de kosten voor wegbeheer in Gorinchem en het schetsen van scenario’s;  Beschrijven van de beheerstrategie met bijbehorende kosten/financiën (exploitatie, voorziening en investeringen);  Inzicht geven in de planning voor onderhoud en vervanging voor de korte termijn;  Werkwijze wegbeheer en benodigde organisatie/capaciteit.

blad 6 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

1.5

Scope Binnen de scope van dit beleids- en beheerplan wegen vallen:  Klein onderhoud, groot onderhoud én vervanging van de wegverhardingen (elementen, asfalt, beton);  Verhardingen op en rond bijzondere locaties, zoals: o Begraafplaatsen; o Buitensportaccommodaties; o Speelterreinen; o Stranden Buiten de Waterpoort en De Wiel Dalem; o Half-verharde wandelpaden.  Betonelementen, zoals taludtrappen en niet-constructieve betonelementen;  Wegmarkering;  Wegbermen.

Buiten de scope van dit beheerplan vallen:  Verhardingen in beheer bij derden (bv. Rijkswaterstaat, het waterschap, de provincie of particulieren);  Verharding op schoolpleinen;  Valondergronden bij speelterreinen en de sportvelden bij buitensportaccommodaties;  Overige wegmeubilair (bebording, paaltjes, verkeerszuilen, etc.);  Civieltechnische kunstwerken (bruggen, duikers, vaste trappen, etc.);  Verzorgend onderhoud van de verhardingen (bv. straatvegen of onkruidbestrijding);  Het aanpassen van de wegverhardingen en inrichting (bv. in kader van de verkeersveiligheid en eisen/ wensen rondom buitensportaccommodaties en speelterreinen);  De begroeide (groene) berm die achter de (berm)verharding ligt.

blad 7 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

1.6

Leeswijzer Per hoofdstuk wordt een centrale vraag beantwoord. Achtereenvolgens leest u: Nr.

Centrale vraag

Inhoud

2

Wat beheren we?

Omvang en kenmerken van het areaal. Waar is het van gemaakt? Waar wordt het voor gebruikt? Wat is de leeftijd?

3

Wat hebben we gedaan en bereikt?

Korte terugblik op de afgelopen periode en inzicht in de huidige kwaliteit van het wegenareaal.

4

Wat zijn de kaders?

Een korte beschrijving van de (wettelijke) kaders van wegbeheer en de ontwikkelingen in Gorinchem

5

Welke keuzes hebben we?

Inzicht in de keuzes en alternatieven voor wegbeheer

6

Wat gaan we doen?

Inzicht in klein, groot onderhoud, vervanging

7

Wat zijn de financiële kaders en gevolgen?

Er wordt inzicht gegeven in de kosten en de wijze van financiering

8

Hoe pakken we dit aan?

Met welke werkstappen geven we verder vorm aan wegbeheer binnen de gemeente?

9

Conclusies en aanbevelingen

De conclusies en aanbevelingen op een rij

Bijlagen

Ondersteunende documenten en figuren

blad 8 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

2.

Wat beheren we? In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in het beheerareaal van de gemeente Gorinchem. Allereerst wordt ingegaan op het databeheer. Daarna wordt inzicht gegeven in de areaalomvang en de specifieke beheerkenmerken van Gorinchem. Dit areaal, met deze kenmerken vormt de basis voor alle vervolgberekeningen.

2.1

Databeheer wegen Gorinchem Databeheer omhelst de volledige cyclus van inwinning en aanvulling, tot gebruik en tenslotte verwijdering. Data wordt steeds belangrijker, ook in de wereld van beheer. De wegbeheerder maakt gebruik van een beheersysteem met geometrische gegevens op basis van de landelijke BGT. Deze vlakken worden door de wegbeheerders aangevuld met vaste gegevens die het areaal beschrijven. Deze vaste gegevens wijzigen over het algemeen alleen als er buiten iets veranderd. De vaste gegevens worden via de weginspectie aangevuld met kwaliteitsgegevens. Na de inspectie kan een CROW-gecertificeerd beheersysteem een voorstel doen voor onderhoud. Uiteindelijk leidt dit tot inzichten in de kwaliteit van het beheerde areaal, de onderhouds- en vervangingsbehoefte en de daarbij horende budget- en investeringsmiddelen. In Gorinchem wordt het databeheer over de volledige cyclus gevoerd in beheer van de gemeente. Landmeters van de gemeente winnen de situatie in het veld in, welke omgezet wordt naar de BGT. Op basis van deze gegevens vult de databeheerder de wegbeheerdata in beheersysteem OBSURV aan. Het invoeren en bijhouden van deze gegevens is een arbeidsintensief karwei, maar is van groot belang. Zonder betrouwbare gegevens is het niet mogelijk betrouwbaar te plannen of te rapporteren.

Daarom is er de afgelopen maanden een inhaalslag gemaakt in het verhogen van de volledigheid en betrouwbaarheid van de beheergegevens. De komende periode wordt verder gewerkt aan het verbeteren van de data. Dit vindt onder andere plaats met een dataregistratiedocument, zodat er onderling uniform gewerkt wordt volgens hedendaagse inzichten. Tijdens de weginspectie wordt door de inspecteurs ook een controle uitgevoerd op de kwaliteit van de data en of deze overeenkomt met de situatie in het veld. Bij de laatste inspectie zijn hier een aanzienlijk aantal opmerkingen over geplaatst. Deze worden ook middels bovengenoemde dataregistratiedocument verwerkt vóór de volgende Globale Visuele Inspectie in het late najaar van 2026. De komende periode wordt er extra inzet gepleegd op het verrijken, verbeteren en aanvullen van de wegbeheerdata, om betrouwbaarder en uniformer te rapporteren. In die gevallen waar de beschikbare data onvoldoende betrouwbaar bleek, wordt dit indien relevant in dit beleids- en beheerplan vermeld.

blad 9 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

2.2

Areaalkenmerken Gorinchem De gemeente Gorinchem beheert een totaal oppervlak van circa 1.84 miljoen m2 aan verhardingen. Onderstaande figuren en overzichten geven inzicht in de belangrijkste beheerkenmerken. Waar is het van gemaakt? Onderstaand figuur geeft inzicht in het verhardingstype waar het wegenareaal van gemaakt is.

De verhardingstypen zijn gestandaardiseerd in ‘asfalt’, ‘beton’, ‘elementen’ en ‘halfverhard/onverhard’. Ook is van een klein aandeel het verhardingstype onbekend (niet geregistreerd). Dit is onderdeel van de verbeterslag van de datakwaliteit zoals voorgaand beschreven. Ca. 76% van het totale areaal is gemaakt van elementenverharding. Dit is een verzamelnaam voor allerlei soorten bestrating, straatstenen, klinkers, tegels, etc. Daarnaast is ca. 23% van het areaal gemaakt van asfaltsoorten. Daarnaast zijn kleine arealen betonverharding en half- en onverharde paden in beheer van de gemeente. Van ca. 10.900 m2 aan wegenareaal in beheer van de gemeente is het verhardingstype niet geregistreerd. Waar wordt het voor gebruikt? De verharding wordt gebruikt door verschillende soorten gebruikers. Onderstaande figuur geeft inzicht in de functie waarvoor de weg is ingericht.

Bijna de helft van het areaal, ca. 48%, is ingericht als rijbaan. Voetpaden hebben met ca. 30% ook een groot aandeel in het areaal, gevolgd door parkeergelegenheden (ca. 14%) en fietspaden (ca. 5%). Een klein deel van het areaal heeft ‘overige’ functies, zoals in- en uitritten, verkeersdruppels en rabatstroken. Omdat de data voor wat betreft de registratie van gebruiksfuncties niet volledig op orde is, kunnen deze cijfers afwijken. blad 10 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Bijzondere arealen: De gemeente beheert ook verhardingen op ‘bijzondere’ locaties met aangepaste wensen en eisen m.b.t. staat en beheerstrategie. Dit gaat om de gemeentelijke begraafplaatsen, buitensportaccommodaties, speelterreinen en de stranden ‘Buiten de Waterpoort’ en ‘De Wiel Dalem’. Deze arealen betreffen: Ca. 10.300 m2 verharding binnen begraafplaatsen Ca. 24.300 m2 verharding binnen speelplaatsen Ca. 28.900 m2 verharding binnen sportterreinen De stranden zijn niet apart in beeld gebracht. Komende beleidsperiode wordt dit opgenomen in het databestand. Waar ligt het areaal? De gemeente heeft het areaal wegen in verschillende thematische onderdelen, of structuurgebieden opgedeeld. De verdeling wordt in onderstaande afbeelding weergegeven.

Deze gebieden worden gebruikt om beheerscenario’s te onderscheiden. Dit stelt de gemeente in staat om strategische beheerkeuzes te maken en de financiële consequenties daarvan door te rekenen. Deze berekeningen zijn in hoofdstuk 5 verder uitgewerkt. De gemeente onderscheid 3 structuurgebieden: Vesting, Hoofdwegen en fietspaden (alle 50 tot 80 km/u wegen, intensief gebruikte wijkontsluiting-straten en industriewegen en OV-routes, en de fietspaden buiten de Vesting) en de Woongebieden. Deze laatstgenoemde is de grootste categorie waar alle woonstraten, verblijfsgebieden, voetpaden, parkeervoorzieningen en overige verhardingen (buiten de vesting) onder vallen. Wat is de leeftijd van de wegen? De leeftijd van wegen is een waardevolle indicator van wanneer onderhoud en vervanging benodigd zijn. Hierbij wordt uitgegaan van een theoretische technische levensduur, dat landelijk doorgaans op 60 jaar ligt. In onderstaande figuren zijn de wegenarealen aan asfalt- en elementenverhardingen ingedeeld naar aanlegperiode. Hierbij moet opgemerkt worden dat de aanlegjaren niet allemaal betrouwbaar ingevuld zijn in het verleden. Deze gegevens moeten dan ook met zekere scepsis beschouwd worden en in de komende beleidsperiode verder verfijnd worden. Waar geen aanlegjaar bekend was, is 1970 ingevuld.

blad 11 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Grondslag Net als vele gemeenten, kampt gemeente Gorinchem met een zekere mate van bodemdaling. Dit komt voort uit de venige en kleiige grondslagen tussen de Lek en de Waal. Deze grondsoorten hebben de eigenschap in te klinken, waardoor de verhardingen (en alle andere niet onderheide kapitaalgoederen) langzaamaan (ver)zakken. Binnen het wegbeheer staat dit fenomeen en de bijbehorende schadebeelden bekend als zetting. Uiteindelijk kan zetting tot afwaterings- en rioleringsproblemen leiden. Voor wegen kan het onder andere leiden tot opstaande verharding en hoogteverschillen met onderheide constructies, vaak te herkennen aan opstapjes die bewoners voor de woning aanleggen of plotselinge hoogte verschillen met duikers. Areaal bermverharding De eerste halve meter vanaf de wegrand maakt integraal onderdeel uit van de weg. Bij vrijliggende wegen, met name voorkomend buiten de bebouwde kom, wordt dit gezien als de wegberm. Het areaal bermverhardingen is ca. 33 km1. Verdere informatie over het type en materiaal van de bermverharding, bv. granulaat, grasbeton, betonsloof en grasberm, is momenteel niet geregistreerd. Het registreren van deze data wordt tijdens de beheerplan periode opgenomen. Areaal wegmarkeringen Het areaal wegmarkeringen is niet als data in beeld. Jaarlijks wordt een inspectieronde gemaakt en de uitvoering voor dat jaar bepaald.

Komende periode wordt er besloten of het areaal digitaal ingewonnen en bijgehouden zal worden.

blad 12 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

2.3

Specifieke kenmerken in beeld In deze paragraaf wordt toegelicht welke kenmerkende eigenschappen het areaal van Gorinchem heeft. Opeenvolgend worden de schadebeelden op de hoofdwegen en buitenwegen beschouwd, gevolgd door zetting en voegwijdte op elementenpaden. Er is aandacht voor verhardingsopdruk rondom bomen en voor slechte opsluitingen van wegen op slappe ondergrond. Onderhoudstoestand asfaltwegen Gorinchem is een compacte kern op het knoopunt van rijksweg A15 en rijksweg A27. De hoofdstructuren en verbindingswegen van Gorinchem zijn veelal in asfalt uitgevoerd. De compactheid van de kern en het sluipverkeer van het knooppunt, maken dat de asfaltwegen intensief belast worden. Verschillende asfaltwegen zijn toe aan groot onderhoud, of vervanging. Dit beeld is buiten soms moeilijk te zien, mede door de wijze van plaatselijk onderhoud. Daardoor zijn schades aan de oppervlakte opgelost met bijvoorbeeld een stukje nieuwe deklaag, maar is het onderliggende probleem niet verholpen. Dit leidt ertoe dat wegen relatief vaak in onderhoud zijn, wat uiteindelijk over de lange termijn de kosten per wegvak verhoogd. Waar de schades wél zichtbaar zijn is er een overduidelijk beeld van wegen die te leiden hebben onder zware belasting en weinig onderhoud. Scheurvorming en rafeling zijn de overheersende schadebeelden op de asfalt wegen.

Dit komt overeen met zettingsproblematiek uit de ondergrond, te licht ontworpen wegen en verouderende deklagen die hun steenslag loslaten. Dwarsonvlakheid, slappe kanten en randschade Voortkomend uit slappe bodems en inrichtingskeuzes, ondervindt Gorinchem ook last een dwarsonvlakheid en randschades. Dwarsonvlakheid ontstaat als een weg onvoldoende steun in de ondergrond heeft, waardoor het (tonrond) profiel verzakt. Dit leidt tot plasvorming en staand water en tast de resterende draagkracht van de weg nog verder aan. Daarnaast heeft het een effect op het comfort van de weggebruikers. Veel van de verhardingen in Gorinchem vertonen tekenen van een zwakke opsluiting. De opsluiting van een wegverharding is cruciaal, omdat deze de zorgt voor steun voor de verharding. Zonder steun wordt de weg uit zijn verband gedrukt en zal snel tot schade als dwarsonvlakheid leiden. In Gorinchem is daarnaast veel sprake van smalle taluds die onvoldoende steun geven aan de naastgelegen verhardingen. Randschade is een verzameling schades in de 25cm van de asfaltkant ontstaan. In Gorinchem is de randschade veelal afbrokkeling van de rand van de verharding, voortkomend uit onvoldoende steun aan de kanten. Vooral op fietspaden kan het, in combinatie met een smalle berm leiden tot gevaarlijke situaties

blad 13 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

blad 14 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Smalle wegen in het buitengebied, einde levensduur Gorinchem beheerd maar een klein aantal wegen in het buitengebied. Deze wegen worden veelal gebruikt voor agrarische activiteit of verbinding tussen andere lokale kernen. Deze wegen in het buitengebied zijn smal uitgevoerd. De afgelopen decennia zijn de vele (landbouw)voertuigen groter, breder en zwaarder geworden. Daarnaast is het verkeer op deze wegen geïntensiveerd. Dit leidt ertoe dat de wegen zwaarder belast worden dan waar ze ooit voor ontworpen zijn. Door de smalle verharding wordt ook veelvuldig gebruik gemaakt van de bermen. Dit zorgt voor bermproblematiek. De Gorinchemse buitenwegen zijn de afgelopen jaren overduidelijk weinig onderhouden. De wegen aan de westzijde van Gorinchem zijn stuk voor stuk aan het einde van hun technische levensduur en dienen volledig gereconstrueerd te worden om tot een duurzame en veilige oplossing te komen. Al met al duiden de asfaltwegen in Gorinchem zich door onderhoud dat erop gericht is veilig te stellen op de korte termijn maar geen structurele maatregelen te nemen door budgetbeperkingen. Dat leidt nu en in de toekomst tot zwaardere maatregelen en investeringen.

blad 15 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

blad 16 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Zetting en voegwijdte In de elementen verhardingen zijn de schadebeelden anders dan die van de asfaltwegen. Zoals eerder beschreven is het Gorinchemse elementen areaal veelal aangelegd in de decennia voor de eeuwwisseling. Dit weerspiegelt ook in de fysieke kwaliteit van de elementen (de stenen zelf). Het overstijgende beeld van de schades op elementenverhardingen komt veelal voort uit de ondergrond en uit inrichtingskeuzes. Voegwijdte, veroorzaakt door een verzwakte kantopsluiting, leidt uiteindelijk tot gevaar op beklemming van fietsbanden of hakken en tot losliggende elementen. Zetting, leidt ertoe dat elementen rechtop komen te staan bij gevels en funderingen. Dit leidt tot struikelgevaar en ongemak bij het betreden van woningen (opstapjes) en garages die slecht begaanbaar worden. Het heeft daarmee een groot effect op leefkwaliteit en technische kwaliteit verhardingen, ook als deze relatief jong zijn zoals in sommige Gorinchemse wijken. Verhardingsopdruk Inrichtingskeuzes hebben ook een effect op welke schadebeelden er ontstaan op verhardingen. In Gorinchem leidt dit ertoe dat er veel overlast is door boomwortelschade. Een gedeelte van de verharding ligt in de buurt van bomen. De vrije ruimte rondom de bomen is vaak beperkt. In elementverharding zorgt dit voor losliggende tegels, klinkers, etc. en daarmee voor struikelgevaar en slecht toegankelijke voetpaden.

Door klimaatverandering en droogte van de afgelopen jaren is boomwortelschade een beeld dat landelijk tot vragen leidt. Boomwortels gaan op zoek naar extra water, wat ertoe leidt dat op sommige locaties wel twee keer per jaar maatregelen genomen moeten worden om de situatie veilig te stellen.

blad 17 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

blad 18 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Goede uitgangspunten Dit alles schetst een beeld dat er veel mis is met de wegen in Gorinchem. En hoewel er zeker aandachtspunten voor het onderhoud zijn en het duidelijk is dat er de laatste tijd onvoldoende middelen beschikbaar geweest zijn, zijn er ook zeker goede zaken. Binnen de Vesting is veelal goed en op hoog niveau onderhouden, ondersteund door de toeristische waarde van de oude kern. Er zijn veel ruime, fraaie straten met gebakken bestrating, die zeer goed in en langdurig in stand gehouden kunnen worden. Een aanzienlijk deel van het elementen areaal is relatief kort voor de eeuwwisseling aangelegd. Met een relatief jong areaal heeft Gorinchem geen grote achterstand van vervangingen in de openbare ruimte. Er zijn gebieden waar ruimte is voor klimaatmaatregelen en verdere vergroening van de leefomgeving.

2.4

Areaal Gorinchem versus andere gemeenten De gemeente Gorinchem beheert ca. 47 m2 verharding per inwoner. Gemiddeld gezien beheren gemeenten in Nederland ca. 59 m2 aan verharding per inwoner. De gemeente Gorinchem beheert daarmee minder verharding per inwoner en is daarmee vergelijkbaar met andere verstedelijkte gemeenten. Dit is mede te verklaren doordat het areaal wegen gelegen in het buitengebied klein is en hoofdzakelijk wordt beheerd door het Waterschap Rivierenland. Ten opzichte van andere gemeenten beheert de gemeente Gorinchem een relatief groot areaal aan elementverhardingen, met op haar beurt weer een relatief groot aandeel gebakken materiaal. Daarnaast zijn de asfaltwegen zwaar belast en intensief gebruikt en is er relatief vaak sprake van geluidsreducerende deklagen, wat extra kosten met zich meebrengt.

blad 19 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

3.

Wat hebben we gedaan en bereikt? In dit hoofdstuk een terugblik op het wegenbeleid en de uitvoering van het wegbeheer binnen de gemeente Gorinchem in de afgelopen periode. De kwaliteitsambitie wordt vergeleken met de bereikte kwaliteit. Welke leerpunten nemen Gorinchem mee? Dit vormt het vertrekpunt voor het beleid in de komende periode.

3.1

Kwaliteitsambitie voorgaande periode

Gorinchem heeft haar kwaliteitsambities vastgelegd in het ‘Beleid Openbare Ruimte Buitengewoon groen’ met een looptijd van 2021-2025. Daarin worden de hoofddoelstellingen voor de Gorinchemse openbare ruimte vastgelegd:  Het bieden van een openbare ruimte die toegankelijk is en mensen graag gebruiken;  Het bieden van een openbare ruimte die plant en dier de ruimte geeft;  Het bieden van een openbare ruimte die op een kostenbewuste manier wordt onderhouden. Met daarbij behorende subdoelen, die voor discipline Wegen als volgt samengevat kunnen worden:  Het in stand houden van de openbare ruimte, waarbij financiële middelen efficiënt ingezet worden en kapitaalvernietiging wordt voorkomen. Er wordt vooruit gekeken en besparingen op de korte termijn worden geschuwd voor lange termijn oplossingen. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een levenscyclus benadering en lifecyclecosting berekeningen. Daarbij wordt een integrale projectbenadering gehanteerd met mogelijkheden voor maatwerk per project, waarin het toekomstig gebruik meegenomen wordt;  Met verzorgend-, technisch- en vervangingsonderhoud wordt voor Gorinchem in de basis CROWkwaliteitsniveau B nagestreefd, met een plus in de Vesting;  De openbare ruimte is toegankelijk voor iedereen en wordt daar waar nodig voor aangepast.

Het huidig beleid is primair gericht op het door middel van rationeel beheer in stand houden van de bestaande openbare ruimte met de focus op “schoon, heel en veilig”. Hierbij wordt de stad op een vastgesteld kwaliteitsniveau, conform de richtlijnen van het CROW: een hoge kwaliteit (A-kwaliteit) binnen de Vesting en een basiskwaliteit (B-kwaliteit) voor het merendeel van Gorinchem. Door middel van periodiek schouwen en inspecties wordt gecontroleerd of aan deze afgesproken kwaliteit wordt voldaan. Daar waar wordt afgeweken wordt ingegrepen om weer op het vastgestelde kwaliteitsniveau te komen.

blad 20 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

3.2

Evaluatie afgelopen periode Wegbeheer heeft zich de afgelopen jaren in Gorinchem gekarakteriseerd als ad hoc onderhoud. Er is voornamelijk meldingen gestuurd onderhoud uitgevoerd. Daarnaast is er in enkele straten groot onderhoud gepleegd en zijn er vanuit andere invalshoeken zoals Mobiliteit projecten uitgevoerd en/of in voorbereiding. Omdat er ad hoc gepland en uitgevoerd werd, is er de afgelopen jaren niet altijd het benodigde onderhoud uitgevoerd. Daarnaast is er ook niet ieder jaar het budget volledig gespendeerd aan de nodige onderhoudsaspecten. Dit komt mede door de hoeveelheid meldingen die wegbeheer te verwerken heeft gehad. Van rond de 350 per jaar in 2021 en 2022, oplopend tot rond de 830 in 2023. En over de eerste 6 maanden van 2024 staat de teller op 400 meldingen specifiek voor schade aan verhardingen. Gemiddeld genomen is er sprake van 10 aansprakelijkheidsstellingen per jaar. Naast solo onderhoud zijn, zoals in het integraal beleid vastgesteld, enkele grote projecten uitgevoerd of in voorbereiding als integraal project of mobiliteitsproject. Voorbeelden hiervan zij bijvoorbeeld de Kleine- en Grote Haarsekades en de Banneweg. Deze projecten hebben een direct effect op de kwaliteit van het wegennetwerk, maar worden niet primair vanuit de onderhoudsbehoefte uitgevoerd.

Om onbekende redenen is er bij het opstellen van het beleidskader openbare ruimte geen doorrekening gemaakt van het benodigde budget voor de ambities. Dit had kunnen duidden dat de ambities en het beschikbare budget geen aansluiting gaven. Afsluitend, zijn de prijzen van Grond- Weg- en Waterbouw (GWW) projecten sterk gestegen in de jaren rondom de Covid-pandemie en ontwikkelingen in de wereld. De eenheidsprijzen binnen GWW algemeen zijn over de afgelopen drie jaar met 28% gestegen en specifiek voor asfaltverhardingen met 38%. Het oorspronkelijke budget en daarop de prijsstijgingen maken dat de doelstellingen en ambities die in het beleidskader “Buitengewoon groen” zijn genoemd, niet realistisch waren en ook niet zijn bereikt.

3.3

Kwaliteit van de wegen Het is gebruikelijk om in een 2-jaarlijkse cyclus de kwaliteit van de wegen in beeld te brengen. Dit aan de hand van een globale visuele inspectie. De gemeente Gorinchem heeft in het najaar van 2023 en begin 2024 een globale visuele weginspectie uit laten voeren op het volledige areaal. De voorlaatste inspectie stamt uit 2020. Door de onderlinge gegevens van inspecties te vergelijken kan normaal gesproken een beeld gevormd worden van de kwaliteitsontwikkeling die het areaal in de tussenliggende tijd ondergaan heeft. Omdat de inspectie van 2020 destijds niet is ingelezen in het beheersysteem (dit kan tot 2 jaar na de opleverdatum van de inspectie) en er in 2022 geen inspectie is uitgevoerd, is het helaas niet mogelijk om nu een cijfermatig kwaliteitsverloop in beeld te brengen. Schadecijfers Asfalt

2024

Schade [%] G L1 L2 L3 M1 M2 M3 E1 Dwarsonvlakheid 97,0% 0,2% 0,1% 0,0% 2,1% 0,0% 0,0% Oneffenheid 97,3% 0,0% 0,0% 0,0% 2,3% 0,0% 0,0% Rafeling 63,0% 15,3% 1,5% 0,0% 11,8% 1,2% 0,0% Randschade 60,0% 6,1% 2,2% 1,8% 9,2% 0,6% 0,0% Scheurvorming 49,2% 12,6% 5,2% 2,9% 12,6% 2,8% 0,2%

E2 0,6% 0,3% 6,5% 15,8% 12,6%

0,0% 0,0% 0,3% 3,6% 1,2%

E3 0,0% 0,0% 0,4% 0,7% 0,5%

Bij de kwaliteitsweergave wordt opgemerkt dat de kwaliteit van de asfaltverhardingen een vertekend beeld geeft. Alle schades die tijdelijk verholpen zijn door gaten te vullen met ‘koud asfalt’, door scheurvulling en andere tijdelijke maatregelen, zijn door de weginspecteur beoordeeld als geen/ geringe schade. Conform de methodiek in principe correct, maar gezien het grote Gorinchemse aandeel aan tijdelijke reparaties, geeft het een vertekend beeld.

blad 21 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem Schadecijfers Elementen

2024

Schade [%] G L1 L2 L3 M1 M2 M3 E1 Dwarsonvlakheid 86,9% 5,8% 2,6% 0,6% 1,8% 0,4% 0,1% Oneffenheid 78,6% 0,0% 0,0% 0,0% 16,6% 0,9% 0,1% Voegwijdte 93,0% 0,0% 0,0% 0,0% 3,4% 0,5% 0,1%

E2 1,5% 3,3% 2,5%

E3 0,3% 0,1% 0,3% 0,1% 0,4% 0,1%

Ook bij elementenverharding is een kanttekening noodzakelijk: het schadebeeld zetting en dwarsonvlakheid blijkt onvoldoende te zijn beoordeeld. Tijdens de maatregeltoets is vastgesteld dat deze schadebeelden meer en ernstiger aanwezig zijn dan bij de weginspectie vastgesteld is. Bij de volgende inspectie wordt nog meer aandacht geschonken aan de betrouwbaarheid van de inspectie. Tijdens de inspectie is een aparte klein onderhoudsinspectie uitgevraagd die 1900 op de kaart “geprikte” punten opgeleverd heeft. Door deze werkwijze is het mogelijk dat een onvolledig beeld van de werkelijke staat van het areaal naar voren komt. Door klein onderhoud apart op te nemen worden bepaalde schades achterwege gelaten die direct effect hebben op de CROW-kwaliteit en hier nu niet gerapporteerd kunnen worden. In de periode 2025-2027 is 34% van het asfalt areaal ingepland voor technisch noodzakelijk onderhoud/ vervanging, omdat het onder de vastgestelde technische normen scoort. Daarnaast is 12% van de elementenverhardingen opgenomen voor technisch onderhoud/ vervanging omdat het onder de gewenste beeldkwaliteit scoort. De planning en budgettering van onderhoud worden in hoofdstuk 6 en hoofdstuk 7 toegelicht.

3.4

Leerpunten en conclusies mee naar komende periode Op basis van bovenstaande evaluatie en de uitgevoerde weginspectie ontstaat het volgende beeld van wegbeheer in de afgelopen periode:  De wegbeheerder heeft de afgelopen jaren met minder budget dan toereikend voor de kwaliteitsdoelstellingen zijn best gedaan om met klein onderhoud het gestelde niveau te behouden. De rek is echter uit het areaal en met name asfalt vereist aandacht en grotere maatregelen dan tot nu toe genomen zijn. Om de ambities te kunnen bereiken dient de financiële dekking van wegbeheer hiermee in balans gebracht te worden. De financiële kaders zijn opgenomen in Hoofdstuk 7;  In lijn met waardegestuurd beheer, de doelstellingen en de ambitieniveaus uit Buitengewoon Groen, dient meer planmatig gewerkt te worden. Hiervoor is een Maatregelplan opgesteld. Deze wordt in Hoofdstuk 6 nader toegelicht. De financiële consequenties zijn opgenomen in Hoofdstuk 7;  Om goed en accuraat te kunnen plannen, rekenen en verantwoorden moet “Data op Orde” een belangrijke pijler worden, zijn én blijven in het proces van wegbeheer. Dit vraagt extra inzet van de beheerorganisatie. Een voorstel hiervoor is opgenomen in Hoofdstuk 7;  Om goed en verantwoord te kunnen plannen en onderhouden dient er structureel geïnspecteerd te worden.

Ook kan hiermee het kwaliteitsverloop van het areaal structureel in beeld gebracht en gerapporteerd worden. Daarnaast dient de inspectie als fundament voor het planmatig wegbeheerproces.

blad 22 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

4.

Wat zijn de kaders en ontwikkelingen? Het wegbeheer is gebonden aan en vindt plaats binnen wettelijke en beleidsmatige kaders en richtlijnen. Deze kaders en richtlijnen en hoe dit invloed heeft op het wegbeheer van de gemeente Gorinchem, worden hier kort beschreven. In de tabel onder staat een overzicht van deze kaders en richtlijnen. Wettelijke kaders en richtlijnen

Gemeentelijke kaders en richtlijnen

Wegenwet

Omgevingsvisie Gorinchem

Gemeentewet 2024

Collegeprogramma 2022-2026

Besluit Begroting en Verantwoording gemeenten en provincies (BBV) 2019

Klimaatadaptatiestrategie Gorinchem 2023-2027

Provincie Zuid-Holland

Beleidsplan Openbare Ruimte 2021-2025

Overige wetgeving

PvE openbare ruimte Gemeentelijke Rioleringsplan 2021-2025 Mobiliteitsvisie Gorinchem 2040 Veilig Fietsen in Gorinchem!

4.1

Wettelijke kaders en richtlijnen De voor wegbeheer relevante strekkingen uit de wettelijke kaders zijn hieronder toegelicht. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet per januari 2024 is veel wetgeving komen te vervallen of veranderd. Op wegbeheer heeft dit echter beperkt invloed gehad (in tegenstelling tot bv. verkeerskundige opgaven). Wegenwet De Wegenwet heeft meerdere doelen, uitsluitend met betrekking op de openbare weg. Allereerst wordt in de Wegenwet de openbaarheid van een weg vastgesteld (en daarmee voor ieder toegankelijk moet zijn) en hoe de weg al dan niet aan de openbaarheid onttrokken kan worden. De Wegenwet dient om veiligheid en doorstroming van de weg te verzekeren en gevaarlijke situaties te voorkomen, alsmede het voorkomen van schade of overlast door het verkeer. De gemeente Gorinchem is conform deze wettelijke verplichting verantwoordelijk voor de toestand van onder andere de openbare wegen, trottoirs en fietspaden binnen de gemeentelijke grenzen. Uitgesloten van deze verantwoordelijkheid zijn de wegen in beheer van een andere partij (zoals het Rijk, de provincie of het waterschap) zoals vastgelegd in de vigerende gemeentelijke wegenlegger. De gemeente moet – als goed wegbeheerder- zorg dragen voor inspectie en onderhoud/vervanging van de openbare wegen.

Indien niet wordt voldaan aan de eisen die men aan de openbare weg in gegeven omstandigheden mag stellen en daardoor gevaar voor personen of zaken oplevert, kan de gemeente Gorinchem risicoaansprakelijk zijn voor de gevolgen hiervan conform het Burgerlijk Wetboek. In het geval dat de gemeente weet dat ergens een schade is, maar geen actie onderneemt en vervolgens lijdt iemand schade, dan kan dat leiden tot schuldaansprakelijkstelling door nalatig handelen. Gemeentewet De Gemeentewet verplicht gemeenten jaarlijks begrotings- en verantwoordingsstukken op te stellen voor het gevoerde en te voeren beleid. Hierbij geldt dat de beschikbare financiële middelen structureel en reëel in evenwicht moeten zijn met de uit te voeren taken en activiteiten en de zorgplicht van de gemeente. Daarnaast geeft de Gemeentewet een verplichting voor bescherming veiligheid en gezondheid. De wet gaat niet specifiek in op wat dit betekent voor de openbare ruimte dan wel wegen. Wel draagt de gehele openbare ruimte, waar wegen en belangrijk onderdeel in zijn, bij aan een sociaal en verkeersveilig klimaat. Om goed invulling te geven aan de eisen vanuit deze wet is afstemming met andere beleidsdomeinen en (beheer)plannen van belang. Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) 2019 blad 23 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) schrijft voor dat de Paragraaf Kapitaalgoederen een verplicht onderdeel is van de beleidsbegroting met uitgangspunten (beleid) voor instandhouding van kapitaalgoederen. Ter onderbouwing hieraan is het vaststellen van een actueel wegenbeheerplan verplicht (BBV art. 12 lid 2). De BBV schijft hiernaast voor dat: 1. Investeringen met een maatschappelijk nut dienen, evenals investeringen met een economisch nut, te worden geactiveerd en over de verwachte levensduur te worden afgeschreven. Dit geldt ook voor vervanging van wegen. 2. Groot onderhoud kan op 2 manieren worden verwerkt: a. Kosten in jaar van uitvoering t.l.v. de exploitatie (jaarlijks ramen in de begroting); b. Kosten in jaar van uitvoering t.l.v. de onderhoudsvoorziening. Hierbij is ter onderbouwing een actueel beheerplan (<5jaar) verplicht. Provincie Zuid-Holland De provincie Zuid-Holland heeft een controlerende en toetsende rol omtrent het beheer van gemeentelijke wegen. De provincie spreekt zich niet uit over het te hanteren kwaliteitsniveau. De gemeente mag dit zelf bepalen. Wel is de provincie van mening dat wegen structureel moeten worden onderhouden om kapitaalsvernietiging te voorkomen. Ook moet achterstallig onderhoud worden vermeden. De verplichte paragraaf kapitaalgoederen in de begroting geeft hierin inzicht.

Overige wetgeving De wegbeheerder heeft naast de ‘algemene verkeersregelgeving’ ook te maken andere wetgeving waar rekening mee gehouden moet worden. Denk hierbij aan de Wegenverkeerswet 1994 (Wvv), die de basis vormt voor alle verkeersregels (die in meer detail zijn uitgewerkt in het Reglement verkeersregels en verkeerstekens 1990). Het uitgangspunt daarbij is de vlotheid en de doorstroming van het verkeer en het verbod op het veroorzaken van hinder of gevaar op de weg. Deze regels zijn bijvoorbeeld van belang bij werkzaamheden. Ook is in de Wvv de wegclassificatie bepaald, deze is van belang bij de nieuwe Omgevingswet 2024. Deze gaat o.a. per classificering in op milieu, geluidshinder, geur en ruimtelijke uitstraling. Ook met de nieuwe regels omtrent stikstof moet rekening mee gehouden worden in het wegbeheer. Ten slotte is er nog de CROW Richtlijn Bebakening en Markeringen van Wegen 2015, waaraan gedacht moet worden met het aanbrengen van verkeersborden en belijningen.

4.2

Vigerend beleid Gorinchem Behalve de voornoemde wettelijke kaders, heeft de gemeente Gorinchem ook verschillende beleidstukken die directe en indirecte invloed hebben op de invulling van wegbeheer. De voor wegbeheer relevante strekkingen uit deze beleidstukken zijn hieronder toegelicht. Overkoepelend beleidskaders Omgevingsvisie Gorinchem De omgevingsvisie vormt de leidraad voor de gewenste ontwikkeling van de fysieke leefomgeving in de gemeente Gorinchem tot 2050, met alles dat van invloed kan zijn op wonen, werken en recreëren. Het is een weerspiegeling van de gedeelde ambities en doelen op het gebied van leefbaarheid, duurzaamheid, economische groei en sociale samenhang. Het dient als kompas voor de besluitvorming en stippelt de koers uit naar een stad waarin iedereen zich thuis blijft voelen. De opgaven van en voor de gemeente zijn binnen de omgevingsvisie gevat in 3 strategische ruimtelijke ambities. Deze zijn 1) Gezonde groei, 2) Gezonde inwoners, en 3) Groene stad. Voor het wegbeheer zitten hier belangrijke pijlers in. Zo is het de ambitie om groei van de stad te realiseren met oog voor efficiënt ruimtegebruik, waarbij de huidige stadsgrenzen zo veel mogelijk aangehouden worden. Een nieuwe vorm van stedelijkheid zal gaan ontstaan in Gorinchem, met meer gemixte woon-werk gebieden en hogere dichtheden.

Hierbij is de fysieke leefomgeving in 2050 (nog steeds) een fijne plek zijn om te wonen, werken en recreëren, waarbij de openbare ruimte plek biedt voor ontmoeting, beweging en verbinding tussen inwoners en gebieden. De openbare ruimte, wegen incluis, zal hierbij intensiever gebruikt gaan worden. Het is de ambitie om dit gebruik op een zo gezond en duurzaam mogelijke manier te doen plaatsvinden. Hiertoe wil Gorinchem in 2050 een wandel- en fietsstad blad 24 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

zijn, waarbij de gemeente ruim baan geeft voor lopen, fietsen en openbaar vervoer. Dit betekent dat de kwaliteit van de verhardingen in het algemeen, maar zeker van de wandel- en fietspaden, van voldoende kwaliteit moeten zijn. Daarnaast ambieert de gemeente de ontwikkeling van meer groen. Dit zal deels gaan plaatsvinden door verstening te vervangen voor groen. Hierdoor zal het areaal aan te beheren verhardingen in de komende decennia mogelijk wat gaan afnemen. Afstemming tussen verschillende domeinen (groen en wegen, maar bv. ook riolering en energietransitie), gaat essentieel zijn om de verschillende oplossingen voor de opgaves in de beperkte openbare ruimte op een effectieve manier te verwezenlijken. Collegeprogramma 2022-2026 Het College van Bestuur en Wethouders heeft in haar Collegeprogramma 2022-2026 concreet invulling gegeven aan het Coalitieakkoord 2022. Hierin staan uitgangspunten die belangrijk zijn voor de openbare ruimte en wegbeheer. Er wordt naar de toekomst gekeken en rekening gehouden met klimaatverandering, de kwaliteit moet op niveau gehouden worden, schoon, heel, veilig en toegankelijk zijn voor iedereen, er wordt wijkgericht gewerkt, slimmer met data omgegaan en duurzamer gewerkt. Dit alles om ervoor te zorgen dat bewoners en bezoekers trots kunnen zijn op de stad.

Ook zullen meer inbreidingsplannen verder worden ontwikkeld, met invloed op de gebruiksintensiteit en daarmee benodigd onderhoud van de verhardingen in de gemeente. Voor wegbeheer zijn naast de bovenstaande punten ook belangrijke concrete opgaven geformuleerd in de uitvoeringsagenda: er moet een inhaalslag gemaakt zijn op het onderhoud van de verhardingen, met extra aandacht voor de fiets en voetpaden. Er wordt onderzocht hoe slimmer met data om gaan kan leiden tot betere prestaties in de openbare ruimte. Gezamenlijk schetst dit een beeld dat wegbeheer, net als de rest van Gorinchem, verder de toekomst in moet kijken en vooruit moet plannen om aan alle opgaven te voldoen. Gorinchem Klimaatproof – Klimaatadaptatiestrategie Gorinchem 2023-2027 De klimaatadaptatiestrategie beschrijft de effecten van de verschillende klimatologische opgaves waar Gorinchem weerbaar tegen moet worden, met o.a. hittestress, wateroverlast, droogte en bodemdaling. Dit inclusief een actieagenda om per 2050 ook daadwerkelijk weerbaar te zijn. Al deze klimatologische effecten, maar m.n. de bodemdaling in de regio, hebben negatieve impact op de kwaliteit, structuur en constructieve fundering van verhardingen, waardoor de technische levensduur afneemt. In het beheer hier goed mee om gaan om deze negatieve impact te minimaliseren, is van groot belang.

Voor wegbeheer zijn de voornaamste speerpunten het verminderen van verharding, het omvormen van verharding naar groen en de aanleg van infiltrerende verharding op bijvoorbeeld parkeerplaatsen. Daarnaast is er extra aandacht voor hoe en waar bomen geplant worden of zijn in relatie tot verharding in verband met wortelopdrukking van de verharding. Beleid omtrent beheer openbare ruimte Beleidsplan Openbare Ruimte – Buitengewoon groen 2021-2025 Het beleidsplan Openbare Ruimte 2021-2025 vormt de leidraad voor gestructureerd en planmatig beheer van de openbare ruimte. Dit plan biedt inzicht in de werkwijze waarop de openbare ruimte beheert en onderhouden wordt, zodat ontwikkelingen, projecten en activiteiten in (en vanuit) de buurt e.d. afgestemd kunnen worden. Het beleidsplan stelt dat in de komende jaren grote vervangingsopgaves in de openbare ruimte plaats gaan vinden. Om dit een goed gevolg te geven, wordt afgestapt van de meer traditionele monodisciplinaire aanpak met separate uitvoeringsplannen (wegen, riolering, en groen) en worden deze samengevoegd tot één integrale en samenhangende planning. Hiertoe wordt ook sterk ingezet op asset management (waarbij langjarige uitdagingen voor verschillende assets in de openbare ruimte bewust in kaart gebracht, geprioriteerd en beheerst worden).

Ook zal het maken van werk-met-werk steeds meer de norm zijn, waarbij verschillende onderhouds- en vervangingsopgaven in uitvoering, maar ook financieel, gekoppeld worden (bv. bij

blad 25 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

rioolwerkzaamheden ook direct weg- en groenwerkzaamheden invoegen). Concreet worden alle grootonderhoudsprojecten integraal opgepakt met betrokken disciplines in de organisatie. Hiernaast verschuift de focus van beheer van de openbare ruimte van het in stand houden van de bestaande openbare ruimte, naar het middels goed beheer bijdragen aan andere maatschappelijke opgaves als bebouwingsdruk, klimaatsverandering en participatiewensen. Meer aandacht komt te liggen op ontwikkelend beheer, waarbij in het beheer van de openbare ruimte wordt ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen zoals toenemende wateroverlast en hittestress, of de gevolgen van vergrijzing van de bevolking. Bij dit laatste is de toegankelijkheid van de openbare ruimte, ook voor mensen met een functiebeperking, van essentieel belang. Daarnaast wordt ook in het beheer van de openbare ruimte met toenemende mate rekening gehouden met duurzaamheidsaspecten, bv. op gebied van materiaalkeuzes, circulariteit en productieprocessen. Een ander doel opgenomen in het beleidsplan Openbare Ruimte is dat het onderhoud van de openbare ruimte op een kosteneffectieve manier dient plaats te vinden. Hierbij moet kapitaalvernietiging worden voorkomen, waarbij ook nadrukkelijk naar de langere termijn gekeken wordt. Besparingen op korte termijn mogen op langere termijn niet leiden tot hogere totaalkosten.

Uitstel van benodigd onderhoud is hier een goed voorbeeld. Hierbij wordt voor de gehele gemeente CROW-kwaliteitsniveau B als basis onderhoudsniveau gehanteerd voor cyclisch beheer. Verschillende accenten, m.n. binnen de Vesting, krijgen hier een plus op. PvE openbare ruimte Het Programma van Eisen (PvE) openbare ruimte Gemeente Gorinchem is de standaard voor team Stadsbeheer van Gemeente Gorinchem en beschrijft de uitgangspunten voor (her)inrichting van de openbare ruimte die in aanvulling gelden op alle wettelijke eisen en richtlijnen. Hierbij zijn eisen en kaders opgesteld voor verschillende assets. Voor het wegbeheer zijn verschillende relevante elementen in het PvE opgenomen:  In materiaalkeuze wordt waar mogelijk gekozen voor circulair (her)gebruik en/of duurzame materialen;  Waar mogelijk moet de hoeveelheid verharding worden verminderd;  Asfalt- en elementconstructies hebben een ontwerplevensduur van 40 jaar. Overige kaders Het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) 2021-2025 stelt dat voor klimaatvraagstukken integrale oplossingen gezocht dienen te worden, waarbij disciplines als ruimtelijke ordening, groen, wegen en riolering samenkomen. Daarnaast stelt het GRP 2021-2025 dat bij rioleringswerkzaamheden waarbij de weg opengebroken moet worden, het herstel van deze weg gefinancierd wordt vanuit het GRP.

Dit voor een stuk weg van 6 meter breed boven het rioolstelsel, wat bij smallere wegen in de praktijk neerkomt op van band tot band. De Mobiliteitsvisie Gorinchem 2040 inclusief de uitwerking van de maatregelen (vastgesteld 2020) en het stuk Veilig Fietsen in Gorinchem! Aanpak top 10 fietsknelpunten benadrukken het belang van verbeterde fiets- en wandelinfrastructuur met oog voor minder valide personen voor de verdere ontwikkeling van Gorinchem. Wegbeheer sluit aan op deze notities door fietsinfrastructuur op te nemen onder de scenarioberekeningen voor hoofdwegen. Daarmee worden de fietspaden budgettair gelijkgesteld aan de hoofdinfrastructuur. Het maatregelplan voor Wegbeheer sluit in de uitvoering aan op het mobiliteitsbeleid.

4.3

Landelijke ontwikkelingen wegbeheer Het beheer en onderhoud is in vrijwel alle Nederlandse gemeenten lang gericht geweest op het technisch onderhouden van de bestaande openbare ruimte. De kerntaak van de beheerders is in deze benadering vooral gericht op het in aanvaardbare conditie houden van de bestaande openbare ruimte. De afgelopen jaren is hierin een verandering zichtbaar. Effect gestuurd beheer De context van beheer is continu in beweging. Waar vroeger voornamelijk werd gekeken naar het in stand houden van het areaal, komen daar nu steeds vaker andere uitdagingen bij. Zo wordt steeds meer gekeken naar de effecten van het beheer in plaats van uitvoeren op frequentie en beeldkwaliteit.

blad 26 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

Hierbij is de invloed van maatschappelijke opgaven en thema’s zoals klimaatadaptie, circulaire economie, wensen vanuit de maatschappij en het sociale domein, steeds vaker terug te vinden. Het is de taak van de beheerder om in steeds grotere mate invulling te geven aan deze thema’s. In deze paragraaf worden ontwikkelingen beschreven die in de nabije toekomst invloed hebben op wegbeheer. Klimaatadaptatie De gevolgen van klimaatverandering voor wegen zijn merkbaar. Door de toename van extreme neerslag is vaker sprake van plasvorming op de weg, slecht zicht, een verminderde conditie van infrastructuur en erosie van taluds. Het wegennetwerk is niet ingericht om overstromingen te weerstaan of te blijven functioneren na overstroming. Zo kan bijvoorbeeld door overstroming het grondlichaam van de weg verschuiven. Dit is eveneens een risico bij langdurige droogte. Extreme hitte zorgt ervoor dat asfalt vervormt en beschadigt. Wanneer materiaal uitzet, kan de verharding omhoogkomen waardoor er scheuren of richels in het asfalt ontstaan. Strenge vorst beschadigt het bindmiddel in asfalt waardoor het zijn flexibiliteit verliest en scheuren en gaten ontstaan. Circulariteit en materiaalgebruik Nederland wil in 2050 een circulaire economie zijn. Circulair zijn betekent werken zonder afval te produceren. (Her)gebruik van duurzame materialen is daarbij belangrijk.

Voor wegbeheer is dit bijvoorbeeld recyclebaar asfalt. Om grondstoffen en energie te besparen, stuurt men op verlenging van de levensduur van materialen (bijvoorbeeld gebruik van verjongingsmiddelen voor asfalt). Dit remt het slijtageproces en verlengt de levensduur met minimaal twee jaar. Een ander voorbeeld is de aanleg van betonnen rotondes (tegengaan spoorvorming) en gebruik van gebakken materialen/natuursteen. Gebakken materiaal is in aanleg duurder, maar gaat langer mee en is goed recyclebaar. Mobiliteit en toegankelijkheid Het weggebruik verandert. Er zijn een steeds groter aantal elektrische fietsen en (zelfrijdende) auto’s, maar ook de wens om de openbare ruimte toegankelijker te maken voor ouderen. Deze ontwikkelingen vragen aanpassingen van de openbare ruimte. Voor het beheer betekent dit enerzijds het voorkomen of wegnemen van obstakels en het toegankelijk houden van de openbare ruimte. Voorbeeld hiervan is het oplossen van boomwortelopdruk. Daarnaast vragen tegenstrijdige belangen, zoals strenger wordende geluidsnormen of gewijzigde parkeernormen, om extra afstemming en aanpassing van de planning. Door een toenemende drukte in de stedelijke omgeving is het belangrijk om de openbare ruimte te allen tijde toegankelijk te houden en (verkeers)stremmingen door onderhoudswerkzaamheden zoveel mogelijk te voorkomen of te minimaliseren.

Energietransitie De energietransitie vraagt om aanpassingen in ondergrondse infrastructuur. Het elektriciteitsnetwerk dient te worden verzwaard in Nederland en warmtenetten worden aangelegd. Veel van deze ondergrondse infra ligt

blad 27 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

onder verharding in beheer van de gemeente. Het aanpassen van deze infrastructuur zal betekenen dat de verhardingen vaker open worden gebroken. De verharding in Gorinchem is hier niet altijd tegen bestand. Implementatie Omgevingswet en Omgevingsvisie De (voornoemde) ontwikkelingen en opgaven in de openbare ruimte, waar het wegbeheer een essentieel onderdeel van is, zijn groot. Alleen in gezamenlijkheid met andere beleidsdomeinen, bijvoorbeeld riolering en groen, kunnen echt stappen gezet worden om deze vorm te geven. Per 1 januari 2024 is hiertoe de Omgevingswet ingevoerd. Hiermee verschuift ook het wettelijk kader richting integraal werken aan de opgaven in de openbare ruimte. Middels het opstellen van de Omgevingsvisie Gorinchem 2050 in 2023 is er reeds richting gegeven aan hoe voldaan dient te worden aan de Omgevingswet en de integrale aanpak van de verschillende opgaven. In de komende jaren is het zaak de hierin opgenomen doelstellingen verder te implementeren.

blad 28 van 56

Beleids- en Beheerplan Wegen Gemeente Gorinchem 2025-2029 projectnummer 0491138.100 20 september 2024 Gemeente Gorinchem

5.

Welke keuzes hebben we? In het voorgaande hoofdstuk zijn de wetten en beleidskaders toegelicht waarin is vastgelegd wat de verplichtingen en ambities van de gemeente Gorinchem zijn. De gemeente heeft een zorgplicht voor de wegen in haar beheer en ambities onder andere qua kwaliteit, bereikbaarheid, duurzaamheid, circulariteit en asset management. Bovendien is in het beleidskader openbare ruimte vastgelegd een cyclische levensduur benadering te gaan hanteren. De gemeente kan zelf keuzes maken hoe deze zorgplicht in combinatie met de ambities exact ingevuld wordt welke mogelijkheden de gemeente hiervoor heeft. In dit hoofdstuk worden verschillende onderhoud scenario’s uitgewerkt op basis van de gewenste beeldkwaliteit. Een aantal kosten maken geen onderdeel uit van de scenarioberekening en worden in Hoofdstuk 6 apart afgeprijsd. Het betreft onder andere onderhoud aan halfverhardingen en markeringen, onderzoeks- en inspectiekosten. In Buitengewoon Groen is het gewenste kwaliteitsniveau voor de verhardingen vastgelegd op niveau Basis (B) met een Plus (H) binnen de Vesting. Dit is dan ook het basisscenario waar in onderstaande berekeningen rekening mee gehouden wordt. Het gaat hierbij alleen om de technische kwaliteit van de verhardingen op basis van de schademaatstaven van het CROW.

Deze maatstaven richten zich op veiligheid en het voorkomen/ minimaliseren van kapitaalvernietiging. Er wordt geen rekening gehouden met Comfort, Uitstraling of Aanzien, tenzij er gerekend wordt met een hoger niveau van onderhoud (zoals in de oude Vesting). In de scenarioberekeningen in Hoofdstuk 5.2 wordt de vervanging van wegen en andere verhardingen níet meegenomen. De reden hiervoor is dat vervangingen met de BBV-regels een aparte financieringsstroom (geworden) zijn en niet langer uit de exploitatie worden gefinancierd. De scenario’s schetsen de budgetbehoefte om wegen op het gestelde onderhoudsniveau te onderhouden. Echter, een object heeft altijd een maximale technische levensduur en dient aan het einde van die levensduur vervangen te worden, zoals in de zaagtand figuur onder H1.2 afgebeeld is.