210401 I&O - bijlage Conceptteksten business case IAC hoofdstuk visie en programmering.pdf

Concepttekst hoofdstuk ”Analyse huidige situatie en toekomstvisie op het IAC” Onderdeel van de concept business case IAC

Projectgroep IAC 10-3-2021

Inhoudsopgave 2. Analyse huidige situatie en toekomstvisie op het IAC ........................................................................ 2 Overwegingen ..................................................................................................................................... 2 IAC: nut en noodzaak .......................................................................................................................... 2 Missie................................................................................................................................................... 2 Schets van de vragen in de regio ......................................................................................................... 3 De regio Gorinchem ............................................................................................................................ 3 Focus IAC ............................................................................................................................................. 7 Uitdaging ............................................................................................................................................. 7 Doelen .................................................................................................................................................

8 Visie ..................................................................................................................................................... 8 Doelgroepen ...................................................................................................................................... 10 Visie op leren, innoveren en experimenteren in het IAC .................................................................. 10 Programmering.................................................................................................................................. 11

2. Analyse huidige situatie en toekomstvisie op het IAC Overwegingen De gemeente Gorinchem investeert de komende jaren fors in de (her)huisvesting van scholen1. Aan de noordkant van de stad, in de nabijheid van het te ontwikkelen treinstation Gorinchem-Noord (de laatste nog ontbrekende stop op de spoorlijn Dordrecht-Geldermalsen) en het aangrenzend te ontwikkelen regionale bedrijventerrein Groote Haar ontstaan de contouren van een Regionale Beroepen- en Innovatiecampus (RBIC). Hiermee levert de gemeente een bijdrage aan een regionale onderwijsinfrastructuur die meer ruimte biedt voor samenwerking en synergie. Tussen het onderwijs in Gorinchem en omgeving, het bedrijfsleven, allerlei instellingen en andere belanghebbenden, zoals bijvoorbeeld afstudeerders in het hoger en wetenschappelijk onderwijs. Een voor de regio cruciaal onderdeel van de RBIC is het Innovatie- en Afstudeercentrum (IAC). Dit is dé plek van actieve ontmoeting en samenwerking tussen de onderwijs en bedrijfsleven, waar leren, werken en innoveren samenkomen.

IAC: nut en noodzaak Het IAC is een fysieke locatie waar grote ideeën tot leven komen. Het IAC is de plek waar de behoeftes uit de regionale arbeidsmarkt niet alleen serieus worden genomen, maar ook actief en zelfs proactief worden ontwikkeld en door-ontwikkeld. Iedereen die is betrokken bij de ontwikkelingen op het gebied van arbeid, innovatie en toekomstgericht denken vindt er een plek. De partners in het IAC realiseren samen een krachtig innovatief (beroeps)onderwijs (po, vo, mbo, hbo en wo) en een Leven Lang Ontwikkelen voor een groter vernieuwings- en aanpassingsvermogen van stad en regio.

Missie Het IAC heeft de ambitie te verbinden, te ontdekken, te ontwikkelen en perspectief te geven. - Het IAC verbindt scholen, leerlingen en studenten met bedrijven, verbindt leerlingen en studenten onderling op diverse onderwijsniveaus van vo tot wo, startups met leerlingen, studenten en bedrijven, bedrijven onderling voor innovatie, kennisuitwisseling en ontwikkeling en verbindt partijen en initiatieven uit de regio. - Leerlingen en studenten van praktisch en theoretisch niveau en iedere leeftijd ontwikkelen zich in het IAC voor de beroepspraktijk (inclusief nieuwe technologie) door te doen en ontdekken waar zij goed in zijn. Ze kunnen hierdoor keuzes maken. Voor hun vervolgopleiding of voor een beroep. - Leerlingen en studenten ontdekken innovaties in de praktijk. - Volwassenen ontdekken hun toekomstige beroep en werken aan hun persoonlijke ontwikkeling en inhoudelijke vaardigheden (een Leven Lang Ontwikkelen). - Inwoners uit de regio hebben de mogelijkheid om kennis te nemen van actuele (technologische) innovaties en hoe ze deze kunnen gebruiken in hun eigen omgeving. Het IAC wil de plek zijn waar inwoners van de regio Gorinchem geïnspireerd worden voor hun toekomst. Het IAC biedt het perspectief om verder te gaan, om keuzes te kunnen maken, zowel in 1 Gemeente Gorinchem & Drechtsteden, Projectfiche regio envelop Drechtsteden & Gorinchem e.o., 13 november 2019

opleiding als beroepskeuze. Om je door te ontwikkelen. Op deze manier draagt het IAC bij aan het sterker, schoner en slimmer maken van de regio, met talenten die weten wat ze willen en hierin uitblinken.

Schets van de vragen in de regio De functionele regio Gorinchem kent een aantal uitdagingen. Die staan beschreven in de volgende paragrafen. De cijfers leggen het fundament onder onze passie: het opzetten van het IAC. De partners in het IAC zijn doordrongen van de noodzaak om nu actie te ondernemen en in de toekomst te kunnen zeggen: ‘We hebben sinds 2021 iets heel goed gedaan.’ Na de schets van de vragen, wordt de visie ontvouwen en de manier waarop het IAC in de regio zal kunnen gaan wortelen.

De regio Gorinchem Het IAC werkt binnen, voor en met de ‘functionele’ regio Gorinchem.2&3 Hier vallen de volgende plaatsen onder: West-Betuwe, Hardinxveld-Giessendam, Sliedrecht, Molenlanden, Gorinchem, Altena, Vijfheerenlanden en Zaltbommel. In deze ‘functionele’ regio wonen 120.000 – 150.000 mensen. Een aanzienlijk deel van de inwoners uit deze gemeenten is voor hun dagelijkse leefbaarheid afhankelijk van voorzieningen in Gorinchem wat betreft werkgelegenheid, onderwijs en (ziekenhuis)zorg. Hoog aantal leerlingen uit de regio volgt onderwijs in Gorinchem De leerlingenaantallen in het voortgezet onderwijs in Gorinchem liggen driemaal hoger dan het Nederlands gemiddelde4. Daarmee staat Gorinchem in de top 3 van gemeenten met procentueel de grootste regionale onderwijsfunctie in het voortgezet onderwijs van Nederland. Tien van de veertien vo-scholen in de regio zijn in Gorinchem gevestigd. Het merendeel (70%) van de leerlingen van de scholen in Gorinchem komt niet uit Gorinchem, maar uit de omliggende gemeenten binnen de ‘functionele’ regio. Uit Altena gaat ten minste 26% van de vo-leerlingen naar deze scholen in Gorinchem, voor Molenlanden is dat 31%, voor Vijfheerenlanden 21%, voor West-Betuwe 18%, voor Hardinxveld-Giessendam 51%, voor Sliedrecht 14%5.. Voor de periode tot 2035 wordt een krimp in de leerlingenaantallen van gemiddeld 4%6 verwacht.

Per instelling en onderwijsroutes zijn wel grote verschillen in krimp. Binnen het integraal huisvestingsplan zijn deze prognoses van leerlingenaantallen meegenomen. Mismatch arbeidsmarkt – bedrijfsleven De regio Gorinchem omvat een grote diversiteit aan sectoren. Vijfheerenlanden is sterk in de handel, Gorinchem heeft een groot aandeel in gezondheidszorg en Molenlanden heeft overwegend een industrieel profiel7. De grote kracht van de regio is de diversiteit van de economie. Kenmerkend is dat de groei in werkgelegenheid voornamelijk komt uit sectoren die over het algemeen meer banen hebben waarvoor een praktische opleiding nodig is, zoals de bouw en de industrie7 (zie ook tabel 2). Bovendien zijn de meeste openstaande vacatures in de arbeidsmarktregio Gorinchem bedoeld voor 2 Berenschot, Samen voor elkaar. Werken aan leefbaarheid van 120.000 inwoners van Gorinchem en omgeving, 24 januari 2019. 3 Prof. dr. P.P. Tordoir, Ruimtelijke samenhang in de regio Gorinchem. Kwantitatieve analyse en beoordeling van de structuur en

ontwikkeling van marktgebieden voor voorzieningen en arbeid, 2004-2017, november 2018. 4 Bron cijfers: CBS statline, 2018/2019. 5 Samen voor elkaar: onderwijs in de functionele regio, 26 november 2019. 6 Pronexus, Leerlingenprognose voortgezet onderwijs 2020, gemeente Gorinchem, april 2020. 7 STEC groep, Bouwstenen voor een economische strategie, 23 juli 2020.

technische beroepen. Sectoren met doorgaans een hoger benodigd opleidingsniveau (zoals informatie en communicatie of financiële dienstverlening) krimpen juist. Het opleidingsniveau van de bevolking in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden kent relatief veel middelbaar opgeleiden in vergelijking met het landelijk gemiddelde. Het aandeel praktischopgeleiden en wo-gediplomeerden daarentegen is juist weer relatief laag. Hierdoor ontstaat een mismatch tussen het gevraagde opleidingsniveau en het aanbod van personeel. De sectoren (groot)handel, industrie en bouwnijverheid bieden namelijk voor 50-75% werkgelegenheid voor praktisch-geschoold werk. In het hogere segment zijn vraag- en aanbod in evenwicht. In lijn met de landelijke prognose, zal het opleidingsniveau van de bevolking van de regio AlblasserwaardVijfheerenlanden de komende 10 jaar verder toenemen, wat voor een grotere disbalans kan gaan zorgen. De arbeidsmarkt ‘verdigitaliseert’; het aantal gevraagde digitale vaardigheden is in de afgelopen jaren gestaag gegroeid8. Digitalisering leidt tot convergentie van beroepen en sectoren, wat af te leiden is uit de toename van het aantal overstapberoepen van 24 naar 34 in de afgelopen jaren en de daling van het aantal beroepen waar geen overstapberoepen voor zijn naar 1%.

De toegenomen overeenkomsten tussen beroepen biedt kansen voor werknemers om over te stappen en voor bedrijven om mensen te werven. Innovatievermogen in de regio De regio huisvest van oudsher twee omvangrijke clusters: • agrofood (6.500 banen); • maritiem (6.000 banen). Niet alleen zijn deze clusters omvangrijk in termen van werkgelegenheid (de clusters herbergen beide ongeveer 10% van de totale werkgelegenheid binnen Alblasserwaard-Vijfheerenlanden), ze omvatten ook sectoren met de meeste innovatiekracht. Bovendien blijkt uit het onderzoek van Berenschot dat het grootste deel van de innovatie in de regio van slechts een paar grote bedrijven (zoals Corbion en Damen Shipyards) komt. Om de mismatch onderwijs-arbeidsvraag te verkleinen, zullen de andere minder innovatieve sectoren meer arbeid met opleidingsniveau mbo en hbo/wo moeten gaan ontwikkelen. Robotisering vindt op dit moment voornamelijk plaats in de industrie, en gedeeltelijk in de handel (waaronder logistiek), de groene sectoren en de zorg. In 2018 zette 30% van de industriële bedrijven robots in en dit aandeel zal naar verwachting blijven toenemen. Momenteel is het gevraagde opleidingsniveau van deze twee sectoren relatief laag, maar door de toepassing van robots verschuift het gevraagde opleidingsniveau naar middelbaar opgeleid.

Dit sluit aan bij het beeld dat het landelijk programma Smart Industry schetst: het gaat vooral om verschuiving van werk waarbij de mens steeds meer geholpen en versterkt wordt door technologie9. Een groot aandeel (ongeveer 80%) van de bedrijven heeft de omvang van een mkb-bedrijf. In Gorinchem bijvoorbeeld neemt 2% van de bedrijven met meer dan 50 personeelsleden de helft van de werkgelegenheid voor zijn rekening, terwijl 90% van de bedrijven met minder dan 10 arbeidsplaatsen maar een kwart van de werkgelegenheid voor zijn rekening neemt10. Deze laatste groep bedrijven heeft nauwelijks tijd om te innoveren en te investeren in talentwikkeling. Daarnaast is de samenstelling van het regionale mkb divers.

8 Stichting CA-ICT e.a., Vervolgonderzoek Arbeidsmarktonderzoek ICT met topsectoren 2020: digitalisering biedt iedereen betere kansen op

de arbeidsmarkt, november 2020. 9 Smart industry, Smart Industry: Implementatieagenda 2018-2021, februari 2018. 10 Gemeente Gorinchem, Naar een economische visie voor Gorinchem (ppt), 29 oktober 2020.

De uitdaging voor het IAC is om bij te dragen aan het versterken van het innovatievermogen van juist deze groep bedrijven. Tegelijkertijd wil het IAC innovatieve bedrijven helpen om sneller te kunnen werken. Naast het ondersteunen en faciliteren van innovatieprojecten met het mkb, ontwikkelt het IAC in samenspraak met het mkb bij- en omscholingsprogramma’s. Hiermee geeft het IAC ook invulling aan de agenda voor een Leven Lang Ontwikkelen in de regio. Negatief pendelsaldo voor de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De mismatch op de arbeidsmarkt heeft tot gevolg dat de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden een negatief pendelsaldo kent. Ruim 26.000 mensen pendelen dagelijks de regio uit. De inkomende pendel is voornamelijk uit Altena en West-Betuwe. De meeste uitgaande pendelaars reizen naar Utrecht of Nieuwegein. Ook binnen de drie gemeenten van de regio AlblasserwaardVijfheerenlanden vindt veel onderlinge pendel plaats. De meeste interne pendel stroomt richting Gorinchem. Binnen de regio kent Gorinchem een sterk positief pendelsado. Dagelijks pendelen ruim 15.000 mensen richting de gemeente, terwijl 9.500 mensen de gemeente dagelijks verlaten voor hun werk. Molenlanden (-8.700) en Vijfheerenlanden (-4.000) kennen juist een negatieve balans, dagelijks verlaten meer pendelaars deze gemeenten dan dat er worden ontvangen.

Duurzaam economisch herstel De verwachte krimp van de economie van de gemeente Gorinchem, als gevolg van de coronamaatregelen, is gemiddeld 5-6% over heel 202010. Dit gaat samen met een verdubbeling van de werkloosheid (en een afname van 1.300 banen). Er bestaan wel grote verschillen tussen sectoren, maar ook binnen sectoren. Zeer grote krimp doet zich momenteel voor in zogenoemde overige zakelijke diensten (inclusief uitzendsector) en de horeca (6.300 werknemers). Grote krimp zien we in de detailhandel non-food en autohandel (4.400)11. Het aantal vacatures is met een kwart gedaald, behalve voor pedagogisch en zorg en welzijn, waar het aantal vacatures is toegenomen. De arbeidsmarkt voor zorg en welzijn, technische beroepen en ICT-beroepen was nog krap in het tweede kwartaal van 2020. Over de gehele linie, inclusief deze beroepen, is de spanning op de arbeidsmarkt afgenomen. De grote verschillen in groei en krimp tussen sectoren vraagt om veerkracht van de arbeidsmarkt. Mobiliteit tussen sectoren in de regio blijkt aanzienlijk lager dan in de regio’s Amsterdam en Utrecht bijvoorbeeld; daar is de arbeidsmarkt ongeveer 30% veerkrachtiger12. Bovendien is de instroom vanuit het onderwijs maar een klein deel van de beroepsbevolking; de transitie van werk naar werk en om- en bijscholing is nodig om de veerkracht van de regio te vergroten.

De regio heeft veel werkgelegenheid in de industrie en landbouw (denk aan de agrofood- en maritieme clusters in de regio), die voor veel indirecte werkgelegenheid zorgen in andere sectoren zoals transport. Ook de bouwnijverheid is met 12% van het totaal aantal banen een grote sector in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Gekeken naar de groeiprognose van RaboResearch, zijn dit sectoren die door de coronacrisis hard getroffen zullen worden, afhankelijk van de duur van de maatregelen. Corona en de daarbij genomen maatregelen laten duidelijk hun sporen na. Voor de komende jaren ligt er de opgave voor de regio Gorinchem om te werken aan economisch herstel. Een aantal sectoren biedt kansen om mensen weer aan het werk te krijgen: gezondheidszorg, energietransitie en klimaatadaptatie en circulaire economie.

11 UWV, Regio in Beeld: Gorinchem, oktober 2020. 12 Economic Board Zuid Holland, e.a., Economische Monitor Zuid Holland: Human Capital, 2019.

-

De regio kent veel werkgelegenheid in de gezondheidszorg (onder andere in het Beatrixziekenhuis en bij thuiszorgorganisatie Rivas) en bij verschillende kleine zorginstellingen en dienstverleners. Sinds 2016 groeide de werkgelegenheid in deze sector met ongeveer 5%, de verwachting is dan ook dat deze groei door de coronacrisis doorzet. Gorinchem investeert in integraal sociaal beleid. Gezonde leefstijl, gezonde leefomgeving, participatie van iedereen en passende ondersteuning zijn daarin belangrijke doelen13. Niet alleen zal de vraag naar zorgpersoneel de komende jaren toenemen, ook de inhoud van het werk verandert door innovatie in de zorg.

-

Op 28 juni 2019 publiceerde het kabinet het Klimaatakkoord: de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs (2015)14. Eén van de afspraken is dat 30 energieregio’s in Nederland een eigen regionale energiestrategie opstellen15. Alle zeven gemeenten in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden hebben een dergelijke ‘Regionale Energiestrategie Alblasserwaard’ (oktober 2020) opgesteld. De regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heeft veel potentie voor het opwekken van duurzame energie. Er is veel ruimte voor zonneparken of windmolens. Ook heeft de regio potentie voor innovatieve oplossingen zoals geothermie, aanleg van een warmtenet of waterkracht. Daarnaast zal de regio in toenemende mate te maken krijgen met droogte, bodemdaling, hevige neerslag, overstroming, grotere verschillen in de aanvoer van water uit de rivieren en hogere verzilting van rivierwater16. Dit heeft gevolgen voor de groene sectoren en de watersector. Hieruit ontstaan investeringen in innovatie en in activiteiten waar mensen voor moeten worden opgeleid dan wel omgeschoold. Ook het gebouw van het IAC en het terrein van het RBIC, met de aanwezige en nieuw te realiseren gebouwen bieden kansen om aan de slag te gaan met de energietransitie en regionale klimaatontwikkelingen.

-

Zowel de bestaande bedrijvigheid in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (ongeveer 5.000 bestaande banen hebben circulaire potentie) als de randvoorwaarden voor nieuwe circulaire bedrijvigheid zijn aanwezig in de regio. De regio is goed multimodaal ontsloten, dat wil zeggen dat zij goed bereikbaar is met allerlei vervoersmiddelen, vanuit allerlei richtingen. De arbeidsmarkt sluit aan bij de vraag vanuit circulaire bedrijvigheid, de regio ligt centraal in Nederland en heeft met Groote Haar (bestemmingsplan)ruimte voor circulaire bedrijvigheid.

De vraag is hoe het IAC mee kan werken aan duurzaam herstel: • het klaarstomen van jongeren om de banen van toekomst te vervullen; • het helpen van (mkb)ondernemers in het vernieuwen van hun business • het samen met partners ontwikkelen van werk-naar-werk trajecten naar sectoren waar wel groei is op dit moment (zoals de zorg, de energiebranche et cetera). Samenwerking in de regio Gorinchem in ontwikkeling Met de Regiodeal Drechtsteden en Gorinchem is een eerste belangrijke stap gezet om de samenwerking in de regio te ontwikkelen. De samenwerking rondom arbeidsmarktbeleid is binnen de Regionale Maatschappelijke Agenda (RMA)17 vormgegeven en biedt een kader voor

13 Team Onderwijs en Leefbaarheid Gemeente Gorinchem, Integraal Sociaal Beleid: 2019-2024, 9 juli 2020. 14 www.klimaatakkoord.nl. 15 https://regionale-energiestrategie.nl.

16

Gebiedsraad A5H, Resultaten Klimaatstresstest Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, 19 mei 2019.

17 Bestuursagenda Arbeidsmarktregio Gorinchem, 12 november 2019.

samenwerking in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. In het kader van Perspectief op Werk is een DOE AGENDA18 opgesteld met vijf projecten: • Sity Academy; • Digitaal Platform Scholing WIJIJ; • Peer to Peer connection; • Instroomproject Statushouders in de zorg; • Versterken Werkgeversdienstverlening. In de regio is sprake van meer onbenut potentieel: hier staan meer mensen aan de kant dan elders. Een aantal mensen zit in de WW, ontvangt bijstand of is arbeidsongeschikt – en er zijn deeltijdwerkers die meer uren zouden willen maken. Het IAC wil de projecten gericht op deze doelgroepen ondersteunen met haar fysieke omgeving, met de mogelijkheden voor skillsontwikkeling daarbinnen en met een netwerk van bedrijven en hotspots19 binnen de regio. Daarnaast hebben de vier vmbo-scholen (Gilde Vakcollege Techniek, Omnia College, Gomarus Scholengemeenschap en Willem van Oranje College20) samen met het ROC Da Vinci College de handen ineengeslagen om te werken aan het terugbrengen van het groeiende tekort aan technische vakmensen op mbo-niveau21. Het IAC geeft de kans om de ingezette samenwerking en ontwikkeling die door Sterk Techniekonderwijs in gang zijn gezet een extra impuls en duurzaam karakter te geven.

Focus IAC Vanuit het profiel van de regio Gorinchem ligt de focus van het IAC op innovatieve, technologische toepassingen in de: ▪ (maritieme) technologie en maakindustrie; ▪ groenblauwe sector; ▪ zorg ▪ bouw- en Installatietechniek Voor de innovatieve, technologische toepassingen zijn twee sturende ontwikkelthema’s leidend: ▪ Smart Industry en Digitalisering, waaronder automatisering en robotisering; ▪ energietransitie, Klimaat en Circulariteit. Het IAC levert daarmee een belangrijke bijdrage aan het ‘sterker, slimmer en schoner maken van de regio’. Daarbij is van belang dat Digitalisering een veel breder bereik heeft dan alleen technologie. Digitalisering raakt alle facetten van de samenleving, alle bedrijven en daarmee alle beroepen en burgers. Digitale geletterdheid is een belangrijk basisthema waaraan geleerd en gewerkt wordt in het IAC om een stevige skills basis voor de regio te realiseren naar de toekomst toe.

Uitdaging De uitdaging voor het IAC is om binnen het netwerk van onderwijs en bedrijven en de grote 18 Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, Perspectief op werk: voortgang DOE-agenda. 17 juni 2020. 19

Definitie hotspots: “De partners zien een hotspot als een onafhankelijke opleidingsplaats, gebonden aan één van de technische sectoren, gefaciliteerd vanuit één of een cluster van bedrijven, waarin de mogelijkheid wordt geboden om leerlingen te laten werken aan hun vakmanschap en ervaring op te doen met nieuwe technieken en technologie. De hotspots betreffen fysieke leeromgevingen, waarbij gebruik kan worden gemaakt van bestaande techniekomgevingen bij bedrijven of van een verzamelplek, zoals de Duurzaamheidsfabriek in Dordrecht (van het ROC Da Vinci). Leerlingen leren hier door te werken aan echte praktijkopdrachten van bedrijven.” Uit: Gilde Vakcollege Techniek, Sterk Techniekonderwijs Gorinchem en Altena (STO19046): Regiovisie en Activiteitenplan, 1 januari 2020. 20 Deze vier vmbo-scholen bieden de harde techniekprofielen Bouwen, Wonen en Interieur (BWI), Mobiliteit en Transport (M&T) en

Produceren, Installeren en Energie (PIE). 21 Gilde Vakcollege Techniek, Sterk Techniekonderwijs Gorinchem en Altena (STO19046): Regiovisie en Activiteitenplan, 1 januari 2020.

diversiteit aan regionale en landelijke programma’s (zoals STO, Katapult22, Actieagenda Leven Lang Ontwikkelen van de SER23) mee te werken aan: • een betere aansluiting onderwijs – arbeidsmarkt; • de digitalisering van bedrijfsprocessen; • het hoger en beter opleiden voor de regionale arbeidsmarkt.

Doelen Met het IAC willen de partners: - meer geschoold personeel voor de regio en een veerkrachtigere arbeidsmarkt; - meer talenten uit de regio bij in de regio gevestigde bedrijven laten werken; - vernieuwd onderwijs in aansluiting op (de innovaties in) het bedrijfsleven stimuleren; - meer jongeren laten kiezen voor beroepen in de regio Gorinchem; - meer startende ondernemers in de regio krijgen; - zorgen voor een krachtig en innovatief mkb en voor een betere balans tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt.

Visie Het IAC is een fysiek centrum - onderdeel van het RBIC - dat wil bijdragen aan de economische en maatschappelijke ontwikkeling en profilering van stad en regio en het veerkrachtig maken van de stad en regio. En is een knooppunt in het netwerk van de regio Gorinchem waar beroepskennis en skills van de toekomst continu in ontwikkeling zijn door leren, innoveren (en onderzoeken) en werken te verbinden. Binnen het (netwerk van) het IAC ontwikkelen jongeren en werkenden de beroepskennis en de skills van nu én de toekomst. Het IAC is een fysiek centrum - onderdeel van het

IAC als fysiek centrum op het RBIC Het IAC wordt een fysieke plek waar leerlingen, studenten en professionals elkaar ontmoeten in een bedrijfsmatige omgeving. Samen werken ze aan beroepsontwikkeling en innovaties. Binnen deze leer- en oefenomgeving mogen ook fouten worden gemaakt, wat het leerproces juist bevordert. Zij zijn deelnemers aan het IAC. Het is een omgeving waar continu wordt gewerkt aan het versterken van vmbo-profielen op inhoud en kwaliteit in aansluiting op het mbo en het werkveld. Het IAC biedt mogelijkheden voor profielwerkstukken havo en vwo en afstudeeropdrachten hbo (associate degree) en wo in samenwerking met bedrijfsleven. Door deze brede mogelijkheden biedt het IAC, weliswaar sterk technologisch gericht, ook aanknopingspunten voor opdrachten in niettechniekopleidingen als economie, welzijn en groen/blauw. Het IAC faciliteert alle niveaus van onderwijs van initieel beroepsonderwijs tot en met een Leven Lang Ontwikkelen (bedrijfstrainingen en om- en bijscholing). Bij de start zal wat betreft onderwijs het zwaartepunt liggen bij vo en mbo, met uitbreiding naar hbo (associate degree) en verbinding met wo naar de toekomst. 22 https://www.wijzijnkatapult.nl. 23 https://www.ser.nl/nl/thema/leven-lang-ontwikkelen/actie-agenda.

Voor het bedrijfsleven biedt het IAC een omgeving waarin creativiteit een plek heeft en innovaties ontwikkeld en getest kunnen worden, veelal samen met het onderwijs. Het IAC is een plek waar geëxperimenteerd kan worden met nieuwe toepassingen van technologie. Het biedt ondersteuning aan startups en jong ondernemerschap om tot bloei te komen. Het is ook een omgeving waarin jong talent professionals van bedrijven ontmoet en al kan meewerken in een bedrijfsmatige entourage. En het IAC is de omgeving waar cursorisch bij- en nascholing kan worden gegeven en trainingen worden verzorgd door professionele opleiders. Als kern van het IAC functioneren verschillende, min of meer vaste programma-omgevingen. Deze programma-omgevingen zijn innovatie-gedreven beroepscontexten om jongeren, werkenden en werkzoekenden up-to-date op te leiden (hybride leren). Omdat alles samenkomt in één open centrum worden ontmoeten en crossovers optimaal gefaciliteerd. Daarmee is het IAC een modern geoutilleerd, multifunctioneel gebouw waar onderwijs en bedrijfsleven elkaar ontmoeten en inspireren. Daarnaast kan het ook een plek zijn waar inwoners van stad en regio kennisnemen van nieuwe technologie en informatie vinden over nuttige toepassingen, bijvoorbeeld op de gebieden van zorg en energie – zoals bijvoorbeeld bij het regionaal energieloket.

Het samen met het bedrijfsleven gerealiseerde machinepark als onderdeel van het IAC is geschikt voor alle onderwijsniveaus, van vmbo tot en met wo. Daarnaast is het IAC zelf te zien als een praktijkopstelling waaraan geleerd en gewerkt kan worden. Er zijn opengewerkte, zichtbare technische installaties en toepassing van nieuwe energiebronnen (zonne-, windenergie, warmte- en koudeopslag, aardwarmte), we zien toepassingen van groen (dak, binnen- en buitenruimten), horeca, facilitair management, et cetera). Het IAC is goed in het adopteren van nieuwe technologieën en kennis, het gecombineerd gebruiken van technologieën en kennis om innovatie te faciliteren en het gebruiken van en het experimenteren met technologieën en kennis in andere sectoren. Daarmee is een contextrijke omgeving gecreëerd waarin het hybride onderwijs (onderwijs samen met bedrijfsleven) kan worden ontwikkeld. Kortom, het IAC is een weerspiegeling van de regionale economische en maatschappelijke zwaartepunten. IAC als knooppunt in een netwerk in de regio Gorinchem Het IAC vormt het middelpunt van een netwerk van hotspots van vernieuwing in de regio. Het is zowel een fysiek centrum als een netwerk. Het IAC is als het ware de regisseur van de samenwerking en draagt zorg voor onderlinge verbinding, kennisuitwisseling en uitwisseling van (nieuwe) projecten.

Het vertaalt kennis uit de praktijk naar het IAC (en daarmee naar het onderwijs, een Leven Lang Ontwikkelen en innovatie). Andersom brengt het IAC kennis op schaal door de verbinding te maken met de praktijk. Het IAC wordt aangesloten op het netwerk van vergelijkbare faciliteiten in Zuid-Holland en NoordBrabant, zoals de Duurzaamheidsfabriek in Dordrecht. Dit doen we om van elkaar te leren, elkaar te versterken en samen projecten te doen. Het IAC zal een netwerk opzetten met bedrijvenkringen uit de hele regio om op die manier een goede afstemming met de regio te organiseren. Een goede digitale infrastructuur is daarbij van groot belang. Het IAC moet dan ook zeker worden aangesloten op het glasvezelnetwerk en bij voorkeur ook het Breedbandnetwerk DrechtstedenGorinchem van publieke deelnemers. Het kan het netwerk van IAC en hotspots zichtbaar en toegankelijk maken voor onderwijsinstellingen en leren door en in de regio mogelijk maken. Kortom, het IAC is de verbinder op de gebieden kennis en innovatie. Daarmee wil het de economie, de arbeidsmarkt en het onderwijs in de regio versterken.

Doelgroepen Het IAC heeft verschillende doelgroepen. Leerlingen

Werkenden Bedrijven

Inwoners

In het IAC maken leerlingen van basisscholen kennis met innovaties en beroepsomgevingen. Leerlingen van het voortgezet onderwijs (vmbo, havo en vwo) en mbo en hbo-ad ontdekken innovaties in de praktijk, ontwikkelen zich beroepsmatig en hebben contact met bedrijven. Leerlingen van het praktijkonderwijs vinden in het IAC een betekenisvolle en een moderne praktische leeromgeving. Studenten (komend uit de regio) van het hbo en wo kunnen met het IAC als hub onderdelen van hun studie (waaronder stages en scripties) invullen op een interessante locatie in deze regio. Werkenden kunnen zich in het IAC bij-, om- en bijscholen en zich een Leven Lang Ontwikkelen vanuit nieuwe technologieën en innovaties. Bedrijven kunnen met hun deelname aan het IAC meer jongeren enthousiast maken voor nieuwe technologie en werken in de sector. Het onderwijs kan beter worden aangesloten bij de praktijk. De bedrijven kunnen zelf gebruik maken van de nieuwste technieken en faciliteiten in innovaties en expertises en/of kunnen deze ook inbrengen. Bijvoorbeeld als showcase voor bedrijven. Inwoners kunnen kennismaken met technologie en digitale toepassingen, zoals bijvoorbeeld hulpmiddelen om langer thuis te kunnen wonen. Het IAC biedt deze mensen de mogelijkheid om digitale vaardigheden te versterken.

Het IAC zou de functie van energieloket kunnen krijgen om inwoners inspiratie op te laten doen om met goede voorbeelden aan de slag te gaan met hun eigen woning.

Visie op leren, innoveren en experimenteren in het IAC Met het IAC willen de partners de continue veranderende beroepskennis en -contexten in de regio Gorinchem verbinden aan het leren en ontwikkelen in het onderwijs en leren en innoveren in het werk. Dit willen zij doen door de driehoek werken, leren en innoveren te versterken. Binnen (het netwerk van) het IAC werken partijen aan kennisopbouw in grote en kleinschalige innovatieprojecten en ook aan de organisatie van volume aan relevante kennis en kunde over technologische en digitale toepassingen (zie figuur). Naast beroepskennis, staat de ontwikkeling van de benodigde vaardigheden niet stil. De belangrijkste vijf skills van 2020 zijn volgens het WEF24: • analytisch denken & innovatie; • actief leren & leerstrategieën; • complexe probleemoplossend vermogen; • kritisch denken & analyse; • creativiteit, originaliteit & initiatief.

24 World Economic Forum, The Future of Jobs Report, oktober 2020.

Met het IAC willen de partners leerlingen en werkenden de mogelijkheid bieden deze skills, naast werknemersvaardigheden, eigen te maken. Dit stelt eisen aan de manier waarop we leerprocessen binnen het IAC vormgegeven. Als uitgangspunt kiezen de partners voor contextrijk- en levensecht (hybride) leren. Dit type leren is bij uitstek geschikt om zowel met innovaties aan de slag te gaan (beroepskennis) als de vaardigheden te ontwikkelen door de manier waarop het leerproces is vormgegeven (skills). Het biedt de mogelijkheid om beter aan te sluiten op interesses van jongeren en werkenden in de praktijk. Binnen het IAC werken leerlingen en studenten, begeleid door docenten en professionals, in projecten aan oplossingen van levensechte complexe vraagstukken. Deze projecten pakken nieuwe vraagstukken op en leveren naast kennis en kansen voor doorontwikkeling van technologie de toepassing ervan in de praktijk (door professionals en burgers). Door te variëren in complexiteit, kunnen we een diversiteit aan leerlingen van verschillende opleidingsrichtingen (praktisch en theoretisch) interessante leeropdrachten aanbieden. En de mogelijkheid een diversiteit aan teams samen te stellen (mix van leeftijden, opleidingsrichtingen en -niveaus) waar via een zogenaamde dakpan-constructie mbo-studenten leiding kunnen gaan geven aan vmbo-leerlingen.

Deze projecten zorgen voor (nieuwe) kennisopbouw op kleine schaal. Hier start de versnelling voor het onderwijs, bedrijven en de regio. Studenten en werkenden die binnen (het netwerk van) het IAC samen innoveren, nemen dit mee in hun (toekomstige) werkomgeving en zorgen voor een versnelling van de acceptatie van technologie en digitale toepassingen op de werkvloer. De partners faciliteren deze projecten en maken deze mogelijk door hun organisaties (onderwijs, learning & development) hierop af te stemmen. Deze projecten zijn input voor demonstraties van de ontwikkeling van beroepen nu en in de toekomst, en van de rol die technologie en digitale toepassingen hierin zullen spelen. Ook de manier waarop het mogelijk is vanuit een beroep te werken aan maatschappelijke uitdagingen zoals zorg, energie, circulariteit, et cetera wordt op deze manier versterkt. De fysieke en online leer- en ontwikkelomgeving van het IAC en aangesloten scholen en bedrijven ondersteunen de uitvoering van deze projecten. De toepassing van digitale leermethoden, zoals Virtual Reality, helpen de kwaliteit en de snelheid van leren in de opleiding en in het werk te verhogen en te versnellen.

Dit versterkt het ervaringsleren/action learning, simulatieleren en een Leven Lang Ontwikkelen en ondersteunt de mogelijkheid om te werken aan een programma voor erkenning van verworven competenties en onderwijsproducten op maat. Hierin kan een combinatie van on- en offline leren worden toegepast.

Programmering De programmering van het IAC vloeit voort uit de visie van het IAC waarlangs de partners van het IAC een gezamenlijke koers gaan varen. De volgende vijf programmalijnen met bijbehorende activiteiten worden onderscheiden: 1. Projecten en opdrachten in samenwerking met bedrijfsleven • gezamenlijke opdrachten voor innovatiebevordering en ondernemerschap; • innovatieontwikkeling binnen mkb-bedrijven; • kennismaken nieuwe technologie; • samenwerken tussen vo, mbo, hbo en wo. 2. Beroepspromotie basisscholen en voortgezet onderwijs en promotie technologie aan inwoners van de stad en regio 3. Versterking onderwijs

• doorlopende leerlijnen; • profielvakken en -delen; • keuzevakken en -delen; • AD-trajecten; • hybride onderwijs; • professionalisering docenten. 4. Leven Lang Ontwikkelen • trainingen bedrijfsleven; • om-, bij- en nascholen medewerkers; • cursussen toeleiding arbeidsmarkt. 5. Kennisuitwisseling stakeholders 6. Serviceconcept

1. Projecten en opdrachten in samenwerking met bedrijfsleven In het Innovatie- en Afstudeercentrum vinden de volgende activiteiten plaats: • gezamenlijke opdrachten met bedrijven en leerlingen voor innovatiebevordering; • innovatieontwikkeling binnen mkb-bedrijven; • kennismaken nieuwe technologie; • samenwerking leerlingen en studenten van vo, mbo, hbo en wo. Deze activiteiten komen allen aan bod in de samenwerking met mkb- en grootbedrijven. Het IAC is het platform om innovaties tot stand te brengen; innovaties waarin veelal nieuwe technologie wordt toegepast. De inhoudelijke programmering zal voor een groot deel gevuld worden met tijdelijke opdrachten van bedrijven, waarvan sommige passen in een langjarige programmering van de focusgebieden van het IAC. Daarvoor worden min of meer vaste programma omgevingen gerealiseerd. Door de aard van de opdrachten (‘levensecht’) kan de inhoud steeds worden vernieuwd wat essentieel is om mee te kunnen bewegen met de technologische ontwikkelingen.

Enkele voorbeelden van innovatieopdrachten met bedrijven: het maken van een prototype van een nieuw product, het 3D-printen van hulpstukken, het maken van een zorgrobot, het verminderen van de administratieve last in de zorg, het uitdenken van onderhoud middels een hololens, het onderzoeken van de invloed van lichtintensiteit op de groei van planten of opdrachten op het gebied van procesoptimalisatie, software en besturingstechniek, het klimaat adaptief inrichten van de buitenruimte aan de hand van moderne technieken, vraagstukken op het gebied van elektrificatie bij voertuigen, onderzoek naar het 3D printen van voedsel of hoe een product op een innovatieve manier in de markt gepresenteerd kan worden. De zoektocht naar deze opdrachten is een continu proces in het bestaan van het IAC. Het IAC kan dit doen op voorwaarde dat het onderwijs in dit centrum aansluit bij het curriculum van de scholen en andersom. Er zijn drie mogelijkheden waarop deze aansluiting kan plaats gaan vinden: • • •

vaste projecten worden verwerkt in de profielvakken en -delen van de onder- en bovenbouw; binnen vmbo gemengde leerweg, vmbo nieuwe leerweg en havo/vwo zijn er in de bovenbouwuren beschikbaar om in te zetten voor projecten met bedrijven. Deze kunnen gebruikt worden voor de opdrachten in het IAC; daarnaast zijn er in de bovenbouw keuzevakken en -delen voor leerlingen, waarvoor het IAC gebruikt kan worden. Keuzevakken die de scholen graag willen aanbieden, maar nu niet in

staat zijn wegens de investering of de faciliteiten die nodig zijn, zijn interessant om via het IAC aan te bieden. Het uitgangspunt is om een hybride en innovatieve omgeving - binnen een netwerk van hotspots in de regio - te creëren dat continu kan worden vernieuwd. Een omgeving waarin zowel bedrijfsleven als onderwijs zijn vraagstukken kwijt kan en innovaties kan creëren, in samenwerking met leerlingen, studenten en professionals. De focus van het IAC samen met de sturende ontwikkelthema’s zijn leidend voor de inrichting van het IAC en de samenwerking met hotspots in de regio. In het Innovatie- en Afstudeercentrum worden de volgende programma omgevingen gerealiseerd waar diverse opdrachten met bedrijven aan gekoppeld kunnen worden: • Huis van Nu: omgeving met nieuwe technologieën in huis rondom duurzaamheid en domotica. Denk hierbij aan zonnepanelen, warmtepompen, sedum op het dak, waterbuffering, in combinatie met domotica en sensoren. Het huis zal continu vernieuwend moeten zijn. Daarnaast worden leerlingen uitgedaagd om na te denken over de vraagstukken die spelen, vraagstukken waar bedrijven mogelijk nog helemaal niet over nadenken, en waar leerlingen reeds oplossingen voor gaan bedenken. Denk bijvoorbeeld aan natuurinclusief- en circulair bouwen. • Zorg voor later: Ruimte met nieuwe technologie toegepast in de zorg.

Waar ga je als (toekomstige) zorgmedewerker mee te maken krijgen in de praktijk? Ook hiervoor geldt dat leerlingen, studenten en professionals worden uitgedaagd na te denken over nieuwe technologie voor de toekomst. • Hightech onderhoud: Opstelling ten behoeve van onderhoud in de (proces)industrie, inclusief het gebruik van sensoren ten behoeve van preventief onderhoud. • Moderne productieomgeving/machinepark: aantal vaste opstellingen met moderne machines om onderwijs op te geven aan leerlingen, skillstrainingen aan werkenden te kunnen bieden of om te gebruiken in de innovatieprojecten zoals hierboven beschreven. Dit zijn machines die te kostbaar zijn om als individuele school in te investeren of waar meer (gedeelde) kennis voor nodig is, zoals een multi-inzetbare cobot, een watersnijmachine en een CNC-machine. Belangrijk is om de toeleveranciers te betrekken ten behoeve van onderhoud en continue vernieuwing te waarborgen. Bij voorkeur blijven zij eigenaar van de door hen geleverde machines. Het IAC is voor hen commercieel van belang om toekomstige medewerkers kennis te laten maken met en mogelijk te trainen op hun producten/productiemiddelen en het centrum kan tevens worden gebruikt als innovatieve showroom. Daar waar de kosten en onderhoud niet haalbaar zijn om de machine in het IAC te betrekken, zoeken we een bedrijf die als hotspot wil functioneren.

• Ten behoeve van de catering voor bijeenkomsten plaatsen we een professionele keuken. Deze keuken kan ook gebruikt worden als lesopstelling om kennis te maken met bijvoorbeeld het voedsel van de toekomst of het werken met een foodprinter. Deze vaste opstellingen zijn steeds vernieuwend in technologie. Over de jaren heen kunnen de inhoudelijke programma omgevingen wijzigen, afhankelijk van wat aansluit op de vraag vanuit de regio. Voor alle projecten en opdrachten geldt dat de toegepaste technologie sector-overschrijdend kan zijn. Technologie dat gebruikt wordt in de ene sector kan mogelijk ook toegepast worden in de andere sector (crossovers). Op het IAC is deze kruisbestuiving optimaal toe te passen. En deze kruisbestuiving is een bron voor innovaties, vooral ook in het MKB. Het IAC biedt mogelijkheden voor leerlingen vanuit ieder profiel en van ieder onderwijsniveau. Door kennismaken, ontwikkelen en ontdekken van nieuwe technologieën wordt eenieder perspectief geboden.

De projecten en opdrachten in samenwerking met bedrijven lenen zich ook voor een samenwerking van leerlingen op verschillende onderwijsniveaus. Per project en opdracht zal bekeken worden of en hoe deze samenwerking gestimuleerd en georganiseerd kan worden. Een voorbeeld is een bestaand project in de Alblasserwaard rondom drukdrainage. Studenten hbo doen onderzoek, mbo-leerlingen voeren het uit en vmbo-leerlingen zijn verantwoordelijk voor het beheer. Mbo- of hbo-studenten kunnen ook een bijdrage brengen op inhoudelijk vlak, bijvoorbeeld in het overbrengen van kennis aan leerlingen van basisscholen of voortgezet onderwijs. Daarnaast zal samenwerking worden gezocht met hogescholen en universiteiten ten behoeve van het opzetten van keuzevakken/-delen. Een samenwerking met hbo Drechtsteden en de Dordrecht Academy i.o. (voor associate degree opleidingen) wordt verder onderzocht.

2. Beroepspromotie en technologie promotie voor inwoners Beroepspromotie vindt plaats voor alle sectoren binnen de focus van het IAC, te weten: zorg, bouwen installatietechniek, (maritieme) maakindustrie en de groenblauwe sector. Er zal een samenwerking gezocht worden met School en Bedrijf, die al enige jaren actief is in de beroepspromotie op basisscholen. Deze stichting verzorgt lessen techniek op basisscholen vanuit het STO-project en organiseert tweejaarlijks de Game On manifestatie. Daarnaast zijn excursies naar het Innovatie- en Afstudeercentrum mogelijk om kennis te maken met diverse sectoren. Tijdens deze excursies worden leerlingen geïnspireerd door kennis te maken met nieuwe technologieën en worden proefjes uitgevoerd. In het IAC kunnen leerlingen van basisscholen via workshops op een speelse manier kennis maken met programmeren. Tenslotte kunnen op gezette tijden kennismakingssessies technologie, zorg en energie worden georganiseerd voor inwoners van stad en regio. Een aantal voorbeelden illustreren hoe invulling wordt gegeven aan de beroepspromotie en technologie. Zo heeft bijvoorbeeld Stichting Infra- en Bouwmensen Zuid Holland Zuid toegezegd enkele praktijkkisten voor het IAC te willen maken. In deze kisten bevinden zich onderdelen om een brug te maken. In groepjes kunnen basisschoolleerlingen deze bruggen bouwen en het tegen elkaar opnemen.

Het promoten van de zorgsector kan bijvoorbeeld door MBO studenten te vragen een escape room te maken voor basisschoolleerlingen.

3. Leven Lang Ontwikkelen In het IAC willen we het Leven Lang Ontwikkelen bevorderen. Dit doen we in eerste instantie door leerlingen en studenten perspectief te geven op mogelijke vervolgopleidingen en beroepen. Daarnaast bieden we volwassenen omscholings- en bijscholingscursussen. Het IAC is op de hoogte van het opleidingsaanbod in de regio en verbindt bestaande opleidingstrajecten voor volwassenen met nieuw te ontwikkelen cursussen. Dit opleidingsaanbod is divers naar gelang de behoefte van bedrijven in de regio. Het IAC wil tevens de locatie voor trainingen van medewerkers van bedrijfsleven en zorginstellingen zijn. Het IAC ontwikkelt daartoe een breed portfolio dat aansluiting heeft bij de binnen de focus relevante sectoren, technologische toepassingen en maatschappelijke uitdagingen. Het centrum vervult zo een functie bij het leiden van mensen naar de arbeidsmarkt via trainingen en cursussen. Uit een eerste inventarisatie zijn de volgende verzoeken gekomen: Basiscursus IT, minicursus digitale geletterdheid, workshop omgaan met geld, cursus lean/slimmer werken, cursus ondernemerschap. Het IAC heeft de ambitie om bij te dragen aan duurzaam herstel van de regio door samen met partijen uit de regio werk-naar-werk trajecten te faciliteren voor de zorg- en energiesector als voor andere groeisectoren in de regio (circulaire bedrijvigheid).

Het ontwikkelt een aanbod voor de benodigde vaardigheden als gevolg van de digitalisering. Voor deze activiteiten zoekt het IAC-

aansluiting bij de DOE agenda.

4. Kennisuitwisseling stakeholders Het IAC is naast een fysiek centrum een platform waar verbinding wordt gelegd tussen overheid, onderwijs en bedrijfsleven (de triple helix). Dit gebeurt niet alleen via de projecten in het centrum, maar ook door het uitwisselen van kennis op allerlei manieren, zowel online als fysiek. Het zal bijeenkomsten organiseren voor diverse doelgroepen om deze kennisuitwisseling te bevorderen. Hierbij is te denken aan bijeenkomsten voor specifieke doelgroepen als engineers vanuit bedrijven of docenten vanuit verschillende scholen, maar ook bijeenkomsten waar vertegenwoordigers vanuit overheid, onderwijs en bedrijfsleven op een onderwerp ideeën uitwisselen en met elkaar de route bepalen. Het IAC is ook een aantrekkelijke plek voor bijeenkomsten van bedrijven, bedrijvenkringen, beroepsorganisaties et cetera.

5. Versterking Onderwijs Met het IAC kan het onderwijs in de regio verder worden versterkt. Door projecten met bedrijven in een hybride onderwijsomgeving en door de samenwerking tussen scholen onderling worden doorlopende leerlijnen gefaciliteerd. Leerlingen en studenten van verschillende onderwijsniveaus worden gestimuleerd onderling samen te werken aan projecten. Door keuzemodules aan te bieden vanuit mbo, hbo en wo instellingen geven we leerlingen in het vo de mogelijkheid zich extra te ontwikkelen en wordt perspectief geboden op opleidingsrichtingen. In het IAC wordt ook gewerkt aan deskundigheidsbevordering docenten. Tot slot vindt er binnen het IAC een kennisuitwisseling plaats tussen docenten vanuit de diverse scholen en praktijkopleiders uit het bedrijfsleven en werken zij samen aan projecten.

6. Serviceconcept Het Innovatie- en Afstudeercentrum levert de volgende aanvullende diensten: • organiseren bijeenkomsten stakeholders; • verhuur ruimtes.

Inrichting Vanuit de inhoudelijke programmering en de te organiseren activiteiten is de volgende inrichting gewenst: • werkplaats met CNC-portaalfreesmachine, lasersnijmachine, elektrohoek, 3D scanner, 3D printer groter formaat, plotter; • green room met VR mogelijkheden om omgevingen te simuleren; • experimenteerruimte/ laboratorium; • werkplaatsen met enkele snelle computers; • ruimte voor de vaste inrichtingen (Huis van Nu, Zorg voor Later, Hightech onderhoud, moderne machines); • buitenruimte ten behoeve van projecten in de groenblauwe sector; • ruimte om samen te werken aan tijdelijke projecten; • ruimtes voor eigen bijeenkomsten en voor verhuur. Deze wensen worden meegenomen in het volgende hoofdstuk, Verbouw.