2025-989393 Ontwerp Programma riolering en stedelijk Water 2026-2030
Tekst van het document
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water Water vasthouden, minder afvoeren 2026-2030
Gemeente Gorinchem
0
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Inhoudsopgave 0.
Samenvatting................................................................................................................................... 4
1.
Inleiding ........................................................................................................................................... 7
2.
3.
1.1
Omgevingsprogramma riolering onder de Omgevingswet.................................................... 7
1.2
Wettelijk kader....................................................................................................................... 7
1.2.1
Waterzorgplichttaken ........................................................................................................ 7
1.2.2
Kaderrichtlijn Water .......................................................................................................... 8
1.2.3
Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie........................................................................................ 8
1.3
Procedure ............................................................................................................................... 8
1.4
Leeswijzer............................................................................................................................... 8
Evaluatie Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 ......................................................................... 9 2.1
Inleiding.................................................................................................................................. 9
2.2
Beleid ..................................................................................................................................... 9
2.3
Realisatie strategie ................................................................................................................. 9
2.4
Functioneren systeem.......................................................................................................... 10
2.5
Financieel ............................................................................................................................. 11
Beleid ............................................................................................................................................. 12 3.1
Doelen op basis van Omgevingsvisie ................................................................................... 12
3.2
Gezonde inwoners ............................................................................................................... 12
3.2.1
Gemeentelijke taken onder de Omgevingswet ............................................................... 12
3.2.2
Het ontstaan en de verontreiniging van afvalwater zoveel mogelijk beperken ............. 13
3.2.3
Afvalwaterlozingen zoveel mogelijk aansluiten op het gemeentelijk riool ..................... 14
3.2.4
Het riool is geschikt voor de hoeveelheid afvalwater en de samenstelling daarvan ...... 15
3.2.5
Grondwateroverlast en -onderlast beperken.................................................................. 16
3.3
Groene stad.......................................................................................................................... 17
3.3.1
Inleiding ........................................................................................................................... 17
3.3.2
Klimaatadaptatie ............................................................................................................. 17
3.3.3
Doelmatig omgaan met hemelwater............................................................................... 19
3.3.4
Overlast voorkomen bij het transport en verwerking van hemelwater .......................... 20
3.4
Gezonde groei binnen de grenzen ....................................................................................... 23
3.4.1
Inleiding ........................................................................................................................... 23
3.4.2
Omgang met grondwater en hemelwater bij ruimtelijke ontwikkelingen ...................... 23
3.4.3
Omgang met afvalwater bij ruimtelijke ontwikkelingen ................................................. 24
Ontwerp, 1 september 2025
1
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
4.
Maatregelen .................................................................................................................................. 25 4.1
Inleiding................................................................................................................................ 25
4.2
Het ontstaan en de verontreiniging van afvalwater beperken............................................ 25
4.2.1
Kolken reinigen en straten vegen .................................................................................... 25
4.2.2
Communicatie.................................................................................................................. 25
4.2.3
Regels opnemen in het omgevingsplan ........................................................................... 25
4.2.4
Controle door Omgevingsdienst ...................................................................................... 26
4.3
Afvalwaterlozingen zoveel mogelijk aansluiten op het gemeentelijk riool ......................... 26
4.3.1
Huidige situatie ................................................................................................................ 26
4.3.2
Regels opnemen in het Omgevingsplan .......................................................................... 26
4.3.3
Foutaansluitingen beperken ............................................................................................ 26
4.4
Het riool is geschikt voor de hoeveelheid afvalwater en de samenstelling ........................ 27
4.4.1
Beheerdata goed in beeld hebben .................................................................................. 27
4.4.2
Reinigen en inspecteren van het riool ............................................................................. 27
4.4.3
Reinigen en inspecteren weesriolen en gewelven .......................................................... 28
4.4.4
Vervangen en renoveren van het riool ............................................................................ 28
4.4.5
Beheren van de rioolgemalen ......................................................................................... 31
4.4.6
Beheren van de hoofdpersleidingen ............................................................................... 31
4.4.7
Klein onderhoud riolering ................................................................................................ 32
4.4.8
Monitoring van het systeem............................................................................................ 32
4.4.9
Opstellen van een Systeemoverzicht Stedelijk Water ..................................................... 32
4.4.10
Afvalwaterakkoord met WSRL actualiseren ................................................................ 33
4.5
Grondwateroverlast en -onderlast beperken ...................................................................... 33
4.5.1
Onderhoud en vervanging van drainage ......................................................................... 33
4.5.2
Vervullen van de grondwaterzorgplicht .......................................................................... 33
4.6
Klimaatadaptatie .................................................................................................................. 34
4.7
Doelmatig omgaan met hemelwater ................................................................................... 35
4.7.1
Vergroenen en afkoppelen openbaar gebied.................................................................. 35
4.7.2
Bewoners en bedrijven stimuleren om af te koppelen ................................................... 36
4.8
Overlast voorkomen bij transport en verwerking van hemelwater .................................... 36
4.8.1
Huidige situatie ................................................................................................................ 36
4.8.2
Optimaliseren van het systeem ....................................................................................... 37
4.8.3
Onderhoud van wadi’s..................................................................................................... 37
4.8.4
Duikers inventariseren en vervangen .............................................................................. 37
4.8.5
Onderhoud van watergangen .......................................................................................... 37
Ontwerp, 1 september 2025
2
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
4.9 5.
Omgang met water bij ruimtelijke ontwikkelingen ............................................................. 38
Middelen ....................................................................................................................................... 39 5.1
Personele capaciteit ............................................................................................................. 39
5.2
Financiële middelen ............................................................................................................. 40
5.2.1
Investeringen planperiode............................................................................................... 40
5.2.2
Investeringen lange termijn............................................................................................. 41
5.2.3
Exploitatiekosten ............................................................................................................. 42
5.3
Kostendekking ...................................................................................................................... 44
5.3.1
Uitgangspunten ............................................................................................................... 44
5.3.2
Kapitaallasten investeringen tot en met 2024 ................................................................ 44
5.3.3
Benodigde rioolheffing .................................................................................................... 45
5.4
Vergelijking rioolheffing met buurgemeenten .................................................................... 48
BIJLAGEN Bijlage 1.
Taken en bevoegdheden in de waterketen
Bijlage 2.
Formatiescan met module Rioned
Bijlage 3.
Toerekening kosten
Bijlage 4.
Kostendekkingsberekeningen
Bijlage 5.
Overzicht overstorten
Ontwerp, 1 september 2025
3
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
0.
Samenvatting
Doel van dit Omgevingsprogramma Riolering Het doel van dit Omgevingsprogramma Riolering is uit te leggen hoe de gemeente haar taken voor afvalwater, regenwater en grondwater uitvoert. Daarbij geeft de gemeente aan welke doelen zij daarbij heeft en welke maatregelen de gemeente neemt om die doelen te behalen. Aangegeven wordt hoeveel personeel de gemeente daarvoor nodig heeft en tot slot wat de rioolheffing moet zijn om alles te bekostigen. Aanleiding voor het Omgevingsprogramma Riolering Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Hierdoor is de gemeente niet meer verplicht een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) te maken. Het GRP van de gemeente is geldig van 2021 tot en met 2025. De gemeente Gorinchem moet, ondanks dat de verplichting wegvalt om een GRP op te stellen, verantwoording blijven afleggen over de manier waarop invulling wordt gegeven aan de wettelijke watertaken en de benodigde middelen en kostendekking die daarmee gepaard gaan. De gemeente doet dit in de vorm van een (facultatief) Omgevingsprogramma Riolering. Uitvoering van het vorige plan Een groot deel van de maatregelen uit het GRP 2021-2025 is uitgevoerd, maar niet alles. Dit is vooral een gevolg van personeel capaciteitsgebrek. Het stedelijk watersysteem heeft goed gewerkt en er was geen grote wateroverlast tijdens regenbuien. Er was wel sprake van grondwateroverlast in de planperiode.
In sommige gebieden komt dit mede door de afwezigheid van drainage. Bij vervanging van riolering wordt tegenwoordig drainage meegelegd. De rioolheffing is in de planperiode verlaagd conform het GRP2021-2025. Er is echter niet geïndexeerd ondanks de hoge inflatie. De rioolheffing van de gemeente Gorinchem is mede hierdoor laag ten opzichte van de buurgemeenten en het landelijk gemiddelde. Desondanks is de egalisatievoorziening meer gestegen dan voorzien in het GRP, vooral doordat minder geld is uitgegeven aan investeringen zoals rioolvervangingen dan begroot in het GRP. Nieuwe doelen De kaders zijn door de gemeenteraad vastgelegd in de Omgevingsvisie, deze dient als kapstok voor het Programma. De doelen voor het Omgevingsprogramma Riolering zijn: 1. Gezonde inwoners; 2. Groene stad; 3. Gezonde groei binnen de grenzen De gemeente heeft daarnaast taken voor de fysieke leefomgeving op basis van artikel 2.16 van de Omgevingswet ten aanzien van stedelijk afvalwater, grondwater en hemelwater. Deze taken zijn verwerkt binnen de genoemde drie doelen. Op basis van de reeds vastgestelde Klimaatadaptatiestrategie 2023-2027 “Gorinchem Klimaatproof” is ook het onderwerp klimaatadaptatie verwerkt binnen de doelen.
Ontwerp, 1 september 2025
4
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Wijzigingen in het beleid naar aanleiding van de nieuwe doelen De gemeente heeft het Convenant Klimaatadaptief Bouwen ondertekend. Daarnaast heeft de landelijke overheid in 2023 een klimaatmaatlat ingevoerd. Op basis van deze uitgangspunten is het beleid ten aanzien van hinder en schade door wateroverlast geactualiseerd. In de toekomst wil de gemeente met het riool, watersysteem en de bovengrondse inrichting zwaardere buien kunnen verwerken dan in het huidige GRP als uitgangspunt was gehanteerd. De gemeente wil hemelwater meer vasthouden en bergen in plaats van alleen maar afvoeren. Het is niet mogelijk om door de reconstructie van enkele rioolstrengen in een bestaand stelsel ineens voor het volledige stelsel te voldoen aan de nieuwe norm. Daarom zal dit stapsgewijs gaan en is het streven om door middel van het aanpassen van de onder- en bovengrondse verwerking van hemelwater bij reconstructies toe te werken naar het voldoen aan de nieuwe buien in de toekomst. Per project wordt bekeken hoe omgegaan kan worden met de verwerking van het hemelwater en wat doelmatig realiseerbaar is qua vasthouden en bergen. De gemeente maakt op basis van het Convenant en de landelijke klimaatmaatlat regels zodat bouwplannen klimaatbestendig worden uitgevoerd. Deze regels zullen verwerkt gaan worden in het Omgevingsplan.
Kosten voor het uitvoeren van het Programma riolering De begroting voor het dagelijks beheer en onderhoud (exploitatie) is niet verhoogd sinds 2021, terwijl de indexatie ongeveer 35% is conform het CBS. In dit Programma is daarom rekening gehouden met verhoging van diverse exploitatiekosten, enerzijds vanwege indexatie en anderzijds omdat aanvullende werkzaamheden nodig zijn op basis van de doelen van dit Programma. Dit betreft bijvoorbeeld onderzoek naar foutaansluitingen, meten en monitoren, reinigen van drainages en inventariseren van duikers. De exploitatiekosten worden in totaal met circa € 200.000 per jaar verhoogd (14%). Aan investeringen voor bijvoorbeeld rioolvervanging en het klimaatadaptief verwerken van hemelwater is voor de planperiode circa € 15,5 miljoen geraamd, gemiddeld circa € 3,1 miljoen per jaar. Een deel van de kosten voor het onderhoud van het watersysteem en het vegen van straten worden doorberekend in de rioolheffing. Dit is terecht, omdat deze activiteiten bijdragen aan een goede verwerking van afvalwater, regenwater en grondwater. Benodigd personeel De ervaring van de afgelopen jaren is dat teveel tijd van de rioolbeheerder besteed werd aan het mee voorbereiden van de uitvoering van projecten.
In de ramingen voor de nieuwe investeringsprojecten is rekening gehouden met 15% van de kosten voor voorbereiding, administratie en toezicht (VAT) op basis van de kentallen van de Kennisbank Stedelijk Water. Dit budget kan besteed worden aan het inhuren/uitbesteden of aantrekken van ondersteuning op het gebied van voorbereiding en projectleiding van de geplande rioolvervangingen en -verbeteringen. Deze uren komen niet ten laste van de exploitatie, maar worden geboekt op de investeringenskredieten. Op deze manier moet de rioolbeheerder meer capaciteit overhouden om zich te richten op zijn taken en de geplande onderzoeken in dit Programma. Begin 2025 was bij de gemeente nog geen beleidsmedewerker stedelijk water aanwezig. Inmiddels is een beleidsmedewerker klimaatadaptatie en stedelijk water aangetrokken. Deze heeft 0,4 FTE capaciteit voor beleid voor stedelijk water. Ontwerp, 1 september 2025
5
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
De gemeente Gorinchem heeft bij de binnendienst op het gebied van riolering ca 1 FTE minder beschikbaar dan de formatiescan van de Stichting Rioned adviseert. De verwachting van de organisatie is echter dat voldoende capaciteit aanwezig is met het beschikbare budget binnen de investeringsprojecten en de sinds begin 2025 beschikbare 0,4 FTE voor beleid stedelijk water. Benodigde rioolheffing De gemeente beschikt over een flinke spaarpot (totaal van de egalisatie- en vervangingsvoorziening) van circa € 7,4 miljoen, maar deze is te laag om de plannen uit dit Programma uit te voeren. De heffing moet de komende jaren stijgen om de plannen uit te kunnen voeren. De benodigde stijging is mede te verklaren door het feit dat de heffing in de afgelopen jaren niet verhoogd is op basis van de (hoge) inflatie van de afgelopen jaren. De huidige egalisatievoorziening kan worden verlaagd, zodat de heffing minder snel hoeft te stijgen. Drie scenario’s zijn doorgerekend (zie bijlage 4): 1. voorziening afbouwen naar bijna € 0 in combinatie met een snelle stijging van de heffing. Benodigd is een stijging van de heffing in 2026 met 20%, gevolgd door een stijging van de heffing met 2% per jaar tot en met 2030; 2. Voorziening afbouwen naar minimaal € 1 miljoen in combinatie met een snelle stijging van de heffing.
Benodigd is een stijging van de heffing in 2026 met 24%, gevolgd door een stijging van de heffing met 3% per jaar tot en met 2030; 3. Voorziening afbouwen naar bijna € 0 in combinatie met een stijging van de heffing verspreid over vier jaar. Benodigd is een stijging van de heffing in 2026 tot en met 2029 met 8% per jaar, gevolgd door een stijging van de heffing met 2% per jaar tot en met 2030. Bij scenario 1 en 3 stijgt de heffing na 2030 nog een aantal jaren door met 2% per jaar. Bij scenario 2 gaat de stijging na 2030 terug naar 1% per jaar. Het huidige tarief van de rioolheffing in de gemeente is veel lager dan het tarief bij de buurgemeenten en ook lager dan het landelijke gemiddelde. Bij alle drie de scenario’s blijft het tarief ook lager dan bij de buurgemeenten. Het tarief komt meer in lijn met het landelijke gemiddelde.
Ontwerp, 1 september 2025
6
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
1.
Inleiding 1.1
Omgevingsprogramma riolering onder de Omgevingswet
In 2020 stelde de gemeenteraad het Gemeentelijk Rioleringsplan Gorinchem 2021-2025 (GRP 20212025) vast. Hierin staan de doelen en maatregelen beschreven van de gemeente ten aanzien van de zorgplichten voor afval-, hemel- en grondwater. Een onderdeel van het GRP 2021-2025 was het kostendekkingsplan, waarin het benodigde tarief van de rioolheffing en het verloop daarvan is bepaald. Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Het GRP is onder de Omgevingswet niet langer wettelijk verplicht, maar wordt een vrijwillig document. Het GRP2021-2025 is onder de Omgevingswet nog van kracht tot en met 2025. De zorgplichten die er nu zijn voor huishoudelijk afvalwater, grondwater en hemelwater, zijn in de Omgevingswet in artikel 2.16 opgenomen als gemeentelijke taken voor de fysieke leefomgeving. De gemeente Gorinchem moet, ondanks dat de verplichting wegvalt om een GRP op te stellen, verantwoording blijven afleggen over de manier waarop invulling wordt gegeven aan de wettelijke watertaken en de benodigde middelen en kostendekking die daarmee gepaard gaan. De gemeente doet dit in de vorm van een (facultatief) Omgevingsprogramma Riolering. De kaders zijn door de gemeenteraad vastgelegd in de Omgevingsvisie, deze dient als kapstok voor het Programma. Het Programma is alleen zelfbindend, het bindt inwoners en bedrijven niet. Daarvoor dienen de regels in het Omgevingsplan.
Dit gaat dan bijvoorbeeld om de aansluiting van particulieren op de riolering en de omgang door particulieren met regenwater. De dynamiek in de uitvoering van de gemeentelijke watertaken is momenteel groot. Klimaatverandering raakt de blijvend goede werking van de riolering, het gebruik daarvan en de inrichting van het openbare gebied. Daar waar nodig is het beleid in het Programma geactualiseerd om de wettelijke watertaken op een doelmatige wijze te kunnen invullen.
1.2
1.2.1
Wettelijk kader
Waterzorgplichttaken
De Waterzorgplichttaken zijn vastgelegd in Artikel 2.16 lid 1 onder a onder 3, Omgevingswet. Afvalwater. De gemeente draagt zorg voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de binnen het grondgebied van de gemeente gelegen percelen, door middel van een openbaar vuilwaterriool naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie. De gemeente mag er ook voor kiezen om een andere voorziening te gebruiken die het afvalwater inzamelt en zuivert. Onder ‘stedelijk afvalwater’ wordt verstaan het huishoudelijk afvalwater en al het andere water dat daar eventueel mee gemengd wordt. Hemelwater. De gemeente draagt zorg voor een doelmatige inzameling van het afvloeiend hemelwater, voor zover van degene die zich daarvan ontdoet redelijkerwijs niet kan worden gevergd het afvloeiend hemelwater op of in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen.
Ontwerp, 1 september 2025
7
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Grondwater. De gemeente draagt zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand zo veel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort. De zorgplicht heeft het karakter van een inspanningsverplichting, de gemeente is niet verantwoordelijk voor handhaving van het grondwaterpeil.
1.2.2
Kaderrichtlijn Water
De gemeente draagt zorg voor het voorkomen van vuilemissie vanuit stedelijk gebied op het oppervlaktewater. Dit vloeit voort uit de inspanningsverplichting ‘overig water’ (geen KRWwaterlichaam). De reductie van emissies is belangrijk voor verbetering van de waterkwaliteit. 1.2.3
Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
De gemeente geeft de komende jaren invulling aan het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Met een inspanningsverplichting bereidt de gemeente zich voor op het veranderend klimaat, in 2050 is de gemeente waterrobuust en klimaatadaptief ingericht. Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het rijk om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Het deltaplan versnelt en intensiveert de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de beperking van gevolgen bij overstromingen, door maatregelen in de ruimtelijke inrichting.
1.3
Procedure
Met het invoeren van de Omgevingswet is het college bevoegd om een Omgevingsprogramma vast te stellen. Dit Programma heeft echter ook financiële impact de gemeenteraad is het bevoegd gezag om de begroting en de rioolheffing vast te stellen. Om deze redenen wordt dit Programma vastgesteld door de gemeenteraad.
1.4
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 is de afgelopen planperiode van het GRP geëvalueerd. Hoofdstuk 3 beschrijft het Beleid voor de komende 5 jaar. In hoofdstuk 4 is beschreven op welke maatregelen uitgevoerd worden om invulling te geven aan dit beleid. De personele en financiële gevolgen van deze maatregelen en de kostendekking zijn in hoofdstuk 5 uitgewerkt.
Ontwerp, 1 september 2025
8
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
2.
Evaluatie Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 2.1
Inleiding
Het vastgestelde Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 (GRP) is de voorganger van dit Omgevingsprogramma Riolering. Dit Omgevingsprogramma Riolering bevat een terugblik op het GRP. Aan bod komen de ervaringen uit de planperiode, wat er gerealiseerd is en een financieel overzicht.
2.2
Beleid
Gebleken is dat het in het GRP 2021-2025 vastgelegde beleid de afgelopen jaren goed toepasbaar was in de praktijk. Het beleid behoeft weinig aanpassing. Wel is er behoefte aan bijsturing ten gevolge van de klimaatverandering. Het geactualiseerde beleid komt aan bod in het volgende hoofdstuk. In het GRP was als beleid opgenomen om de acceptatie van hinder door water op straat tijdens hevige regen te vergroten. Hier is niet speciaal aandacht voor geweest, er wordt vooral bij de uitvoering van projecten gecommuniceerd. Bij herinrichting van de openbare ruimte wordt vooral gefocust op de bovengrondse inrichting om wateroverlast en schade bij hevige regen te voorkomen. Bij de vervanging van riolering wordt gestreefd naar het afkoppelen van hemelwater van het riool, bijvoorbeeld door vergroenen, half verharde parkeerplaatsen, verlaagde groenzones om hemelwater te bergen en de aanleg van een afzonderlijk hemelwaterriool. Het beleid in het GRP was dat particulier terrein hierbij niet afgekoppeld wordt. Bij aanleg van een hemelwaterriool is ook niet aangedrongen op afkoppelen van particuliere percelen door bewoners, er wordt vooral openbaar gebied afgekoppeld. Wel is in de dimensionering van het hemelwaterriool rekening gehouden met het afkoppelen van het particulier perceel.
Een deel van particulier verhard oppervlak stroomt ook oppervlakkig af naar het openbaar terrein, bijvoorbeeld opritten en verharde voortuinen. Deze worden dan automatisch mee afgekoppeld.
2.3
Realisatie strategie
In het GRP 2021-2025 zijn in het hoofdstuk Strategie diverse maatregelen gepland. In tabel 2-1 staat of deze maatregelen wel of niet zijn uitgevoerd. Een deel van de maatregelen is niet uitgevoerd. Dit is vooral een gevolg van capaciteitsgebrek. Ook was in de planperiode sprake van personeelswisselingen. Het afhandelen van vragen en verzoeken van inwoners kost meer tijd dan voorheen. Men vereist meer uitleg en onderbouwing. Een deel van de maatregelen is de afgelopen jaren wel uitgevoerd, maar in de praktijk blijkt het budget op de begroting niet meer voldoende, waardoor de begroting voor die posten overschreden is. Een deel van de niet uitgevoerde maatregelen wordt in de komende planperiode uitgevoerd. Dit komt aan bod in de volgende hoofdstukken.
Ontwerp, 1 september 2025
9
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Tabel 2-2. Realisatie maatregelen GRP 2017-2021 Maatregel/Onderzoek Jaarlijks 1 kilometer riolering vervangen Convenant klimaatadaptief bouwen uitgangspunt bij nieuwbouw Eisen klimaatbestendig bouwen in PVE Renoveren van 5 rioolgemalen Renoveren gemalen in 5 bergbezinkbassins Maatregelen klimaatadaptatie € 200.000/jr Maatregelen in Benedenstad tegen wateroverlast (van €200.000) Duiker Merwedekanaal inspecteren Waterstand monitoren bij duiker Merwedekanaal Jaarlijks ca 21 km vrijvervalriool reinigen Jaarlijks ca 10,5 km vrijvervalriool inspecteren Gemetselde riool Molenstraat-Oude Lombardtstraat inspecteren Jaarlijks reinigen persleidingen Corbion-Papland en Papland-RWZI Alle kolken en lijngoten 1x per jaar reinigen Kolken met veel bladval (330 stuks) 2x per jaar reinigen Jaarlijks 10 km drainage reinigen Jaarlijks voor € 75.000 kleine reparaties riolering Jaarlijks voor € 25.000 duikers reinigen en inspecteren Jaarlijks € 187.000 voor onderhoud gemalen inclusief energiekosten Jaarlijks zelf operationeel programma opstellen Jaarlijks met omgevingsdienst planning opstellen Verdiepen van de stresstest Opstellen klimaatstrategie Bewoners activeren om te vergroenen via Operatie Steenbreek Onderzoek bij vermoeden foutaansluitingen Vervangen meetapparatuur 15 peilbuizen grondwater Globaal monitoren grondwaterstand Functioneren bergbezinkbassins monitoren
2.4
Status deels ja
Opmerkingen Achterstand door capaciteitsgebrek
ja ja ja deels nee
Te onderzoeken in planperiode
ja nee deels ja deels
Duiker blijkt in prima staat Op te nemen in nieuwe planperiode Budget niet meer toereikend Budget niet meer toereikend Alleen putinspectie uitgevoerd
nee
Projectmatige reiniging benodigd door grote vervuiling Budget niet meer toereikend Budget niet meer toereikend
ja ja deels ja deels ja ja nee ja ja ja nee ja ja ja
Budget niet meer toereikend Budget niet meer toereikend Alleen naar aanleiding van meldingen Budget niet meer toereikend
Betere afstemming benodigd
Geen directe noodzaak ervaren Grondwatermeetnet sinds 2024 operationeel Achterstand door capaciteitsgebrek
Functioneren systeem
De norm uit het GRP 2021-2025 is geen water op straat bij een bui van 20 mm in 1 uur en in de Benedenstad niet bij een bui van 30 mm in 1 uur. In de planperiode zijn weinig zware buien gevallen in de gemeente. Volgens Radartools van Rioned is alleen op 24 juni 2022 een bui gevallen met 20 tot 25 mm neerslag in een uur. Er was geen sprake van ernstige hinder bij deze bui. Er zijn zover bekend
Ontwerp, 1 september 2025
10
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
geen problemen opgetreden met vervuiling van het oppervlaktewater ten gevolge van overstortingen van het riool bij veel neerslag. Er was wel sprake van grondwateroverlast in de planperiode. In sommige gebieden komt dit mede door de afwezigheid van drainage. Bij vervanging van riolering wordt tegenwoordig drainage meegelegd. In de planperiode is dit een keer niet gedaan en trad daarna grondwateroverlast op. Dit kan een gevolg zijn van het vervangen van een oud lekkend riool, dat de grondwaterstand onbedoeld beïnvloedde. Op deze locatie moest achteraf alsnog drainage aangelegd worden. Daar waar echt sprake is van structurele grondwateroverlast en de gemeente op basis van haar zorgplicht maatregelen kan nemen in de openbare ruimte, wordt getracht dit op te lossen. Soms is er sprake van verstoppingen of bijvoorbeeld vetophoping in het riool ten gevolge van lozingen van bedrijven. Het is wenselijk om dit beter in beeld te hebben in afstemming met de Omgevingsdienst die de controles uitvoert. Uit de rioolinspecties blijkt dat er locaties zijn waar het riool niet in goede staat is, bijvoorbeeld door aantasting van het beton of een verzakte ligging. Daar waar nodig dient het riool projectmatig vervangen of gerelined te worden.
2.5
Financieel
De maatstaf voor de rioolheffing voor woningen is of deze door één persoon of meer personen gebruikt wordt. De rioolheffing in de gemeente Gorinchem daalde in de planperiode op basis van variant 1 uit het GRP 2021-2025, zie tabel 2-2. Er is niet geïndexeerd op basis van de hoge inflatie, ondanks dat in het GRP geen rekening was gehouden met inflatie. Tabel 2-2: Verloop rioolheffing in afgelopen planperiode Jaar Eénpersoons Meerpersoons 2021 € 171 € 213 2022 € 166 € 207 2023 € 162 € 203 2024 € 161 € 201 2025 € 161 € 201 De totale verwachte inkomsten uit rioolheffing voor 2025 waren in het GRP € 3,4 miljoen, na aftrek van kwijtschelding. Momenteel bedragen deze naar verwachting € 3,9 miljoen. Verwacht werd dat de egalisatievoorziening in de planperiode, ondanks de daling van de heffing, zou stijgen van circa € 2,5 miljoen eind 2020 naar € 2,9 miljoen eind 2024. Deze spaarvoorziening bedraagt eind 2024 € 4,1 miljoen. Daarnaast beschikt de gemeente over een vervangingsvoorziening, een spaarpot voor het vervangen van riolen. Het saldo van deze voorziening bedraagt eind 2024 € 3,2 miljoen. De exploitatiebudgetten zijn tijdens de afgelopen planperiode niet verhoogd. De ervaring is dat deze momenteel te laag zijn om het onderhoud uit te voeren conform het GRP2021-2025.
De rioolheffing is in 2025 in alle vijf buurgemeenten hoger en is gemiddeld in 2025 € 322, ofwel 60% hoger dan de rioolheffing in de gemeente Gorinchem. Vooral de gemeenten West-Betuwe en Zaltbommel hebben een hoge rioolheffing.
Ontwerp, 1 september 2025
11
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
3.
Beleid 3.1
Doelen op basis van Omgevingsvisie
Dit hoofdstuk bevat de doelen en het beleid van de gemeente Gorinchem ten aanzien van riolering voor de planperiode 2026-2030. De taken van andere overheden zijn opgenomen in bijlage 1. De gemeenteraad stelde in december 2023 de Omgevingsvisie “Stad in Balans” vast. Deze dient als kapstok voor het Programma Riolering en Water. In de Omgevingsvisie zijn drie strategische ambities benoemd, welke in dit Omgevingsprogramma als doelen gehanteerd zijn: 1. Gezonde inwoners; 2. Groene stad; 3. Gezonde groei binnen de grenzen.
3.2
3.2.1
Gezonde inwoners
Gemeentelijke taken onder de Omgevingswet
Het primaire doel van riolering is het beschermen van de volksgezondheid, natuur en het milieu. Het verontreinigde stadswater met daarin ontlasting en huishoudelijk afval bleek in de 19e eeuw de bron van veel ziekten als cholera en dysenterie. Om dit tegen te gaan, werd ontlasting huis aan huis ingezameld in poepemmers en kregen grote steden gesloten rioolkanalen. In de tweede helft van de twintigste eeuw kregen ook achterbuurten, kleinere steden en dorpen riolering. Riolering heeft een grote bijdrage geleverd aan de stijging van onze gemiddelde levensverwachting door het verminderde contact met afvalwater. Gemeenten hebben sinds 1969 een zorgplicht voor stedelijk afvalwater (artikel 10.33 Wet milieubeheer). Sinds 2008 heeft de gemeente met de invoering van de Waterwet ook een zorgplicht voor hemelwater en grondwater. Deze zorgplichten zijn in de Omgevingswet vertaald naar gemeentelijke taken voor fysieke leefomgeving (artikel 2.16 Omgevingswet). Dit betreft drie taken op het gebied van de volgende onderwerpen: 1. Stedelijk afvalwater; 2. Grondwater; 3. Hemelwater. De taken betreffende stedelijk afvalwater en grondwater hebben een duidelijk raakvlak met het doel “gezonde inwoners” en komen in deze paragraaf aan bod. De gemeente heeft een zorgplicht voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater ter bescherming van de volksgezondheid, natuur en milieu.
Stedelijk afvalwater is huishoudelijk afvalwater of een mengsel daarvan met bedrijfsafvalwater, afvloeiend hemelwater, grondwater of ander afvalwater.
Ontwerp, 1 september 2025
12
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Gemeentelijk taak voor de fysieke leefomgeving Stedelijk afvalwater wordt ingezameld en getransporteerd naar een zuiveringstechnisch werk als dat vrijkomt: • op de percelen, gelegen binnen een bebouwde kom van waaruit stedelijk afvalwater met een vervuilingswaarde van ten minste tweeduizend inwonerequivalenten als bedoeld in de richtlijn stedelijk afvalwater wordt geloosd, door middel van een openbaar vuilwaterriool, • op andere percelen, voor zover dit doelmatig kan worden uitgevoerd door middel van een openbaar vuilwaterriool. In plaats van een openbaar vuilwaterriool en een zuiveringtechnisch werk kunnen andere passende systemen in beheer bij een gemeente, een waterschap of een rechtspersoon die door een gemeente of waterschap met het beheer is belast, worden toegepast, als daarmee hetzelfde niveau van het beschermen van het milieu wordt bereikt.
3.2.2
Het ontstaan en de verontreiniging van afvalwater zoveel mogelijk beperken
Beperken van de hoeveelheid stedelijk afvalwater De hoeveelheid stedelijk afvalwater neemt toe door de lozing van hemelwater en/of grondwater in het riool. Lozing van schoon of licht verontreinigd afvalwater, zogenaamd ‘dun’ water, op een gemengd of vuilwaterriool heeft een aantal nadelige effecten: •
• •
Bij flinke regenbuien kan het rioolsysteem niet alle afvalwater en hemelwater naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) transporteren. Om overlast te voorkomen, stort een gemengd rioolsysteem dan het overtollige water over op het oppervlaktewater. Dit kan leiden tot (tijdelijke) waterkwaliteitsproblemen. Verlaging van het zuiveringsrendement van de RWZI. Lagere vuilconcentraties leiden tot een lager zuiveringsrendement. Zowel bij transport als zuivering zijn de maatschappelijke kosten hoger. Bijvoorbeeld als men kijkt naar de benodigde capaciteit en het energieverbruik van het transport- en zuiveringssysteem.
Hemelwater en grondwater moet dus zo min mogelijk via het riool afgevoerd worden. Dit gebeurt bijvoorbeeld door te vergroenen, af te koppelen en lekke riolen te repareren of vervangen. Het is niet toegestaan om drainagewater en water van tijdelijke bouwputbemaling of WKO-bronnen aan te sluiten op de vuilwater- of gemengde riolering. Voor bijzondere gevallen, bijvoorbeeld als er geen oppervlaktewater of hemelwaterriolering in de buurt is, kan samen met de gemeente naar een maatwerkoplossing worden gezocht. Beperken van de verontreiniging van stedelijk afvalwater Het is belangrijk dat geen ongewenste lozingen plaatsvinden, zoals lozing van chemische stoffen, vet of lozingen met een te grote hoeveelheid of te hoge vervuilingswaarde. Het riool kan hierdoor verstopt raken en/of overbelast raken. Daarnaast kan het de werking van de rioolwaterzuivering van het waterschap nadelig beïnvloeden en kunnen niet alle stoffen uit het afvalwater verwijderd worden op de zuivering. Vooral doekjes in de riolering is een groot probleem waarvoor onze inwoners veel onderhoudskosten moeten betalen via de heffing. Landelijk wordt ook gesproken over het instellen van een verbod voor deze doekjes.
Ontwerp, 1 september 2025
13
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Regels over lozingen op het riool staan in landelijke besluiten, zoals het Besluit Activiteiten Leefomgeving (BAL), en in het Omgevingsplan van de gemeente. De gemeente volgt de voorkeursvolgorde voor omgang met afvalwater uit de Wet Milieubeheer, die ook ten grondslag ligt aan het Besluit Activiteiten Leefomgeving onder de Omgevingswet. 3.2.3
Afvalwaterlozingen zoveel mogelijk aansluiten op het gemeentelijk riool
Huishoudelijk afvalwater binnen en buiten de bebouwde kom Binnen de bebouwde kom dienen alle percelen waar stedelijk afvalwater vrijkomt op het openbaar vuilwaterriool aangesloten te zijn. Het riool voert het afvalwater af naar de RWZI of een overnamepunt van het waterschap, waar een gemaal het afvalwater afvoert naar de RWZI. Ook buiten de bebouwde kom wordt dit zoveel mogelijk getracht, uitgezonderd specifieke situaties waar lokale behandeling doelmatiger en geoorloofd is. Uitgangspunten in de vorm van afstandsregels staan in het Omgevingsplan en zijn als bruidsschat overgekomen uit landelijke regelgeving. De gemeente kan deze regels wijzigen in het Omgevingsplan. Indien aanleg van riolering in het buitengebied niet doelmatig is, dient de lozer zelf een adequate voorziening aan te leggen en te beheren, bijvoorbeeld een zogenaamde IBA (Individuele Behandeling Afvalwater). De gemeente faciliteert niet in de aanleg en/of het beheer van dergelijke systemen. Het waterschap is bevoegd gezag voor het lozen op oppervlaktewater via een voorziening. Afvalwater van bedrijfsmatige activiteiten Voor afvalwater van bedrijfsmatige activiteiten, dat qua samenstelling niet overeenkomt met huishoudelijk afvalwater, en voor “schoon” afvalwater hebben gemeenten geen zorgplicht. Voorbeelden hiervan zijn lozingen van grondwater en bronneringen, koelwater en afvalwater vanuit bodemsaneringen.
Als de lozer dit water niet redelijkerwijs zelf kan zuiveren en terug kan brengen in het milieu staat de gemeente lozing op het gemeentelijk vuilwaterriool toe, maar dan onder voorwaarden en mits het ontvangend systeem de hoeveelheid te lozen afvalwater kan verwerken. Voorwaarden worden opgenomen in het Omgevingsplan en/of maatwerkvoorschriften. Verstopping in de rioolaansluiting Bij een verstopte huisaansluiting dient de perceeleigenaar/gebruiker het ontstoppingsstuk (nabij de perceelgrens) op te graven om te controleren of er sprake is van een verstopping op gemeentegrond of op particuliere grond. De perceeleigenaar is zelf verantwoordelijk voor beheer en onderhoud op eigen terrein. De gemeente hoeft geen tekening te hebben van de locatie van het ontstoppingsstuk en heeft deze ook niet altijd. Als de verstopping zich op gemeentegrond bevindt, dan moet dit gemeld worden bij de gemeente. Alleen dan betaalt de gemeente de kosten van het oplossen van de verstopping, mits de verstopping niet veroorzaakt is door onrechtmatig gebruik van de riolering. Als de verstopping zich op particuliere grond bevindt, dient de perceeleigenaar deze zelf op te (laten) lossen. Dit geldt ook voor een defecte aansluiting op particuliere grond.
Bij een drukrioleringspompput beheert de gemeente de pompput en is het beheer van de huisaansluiting tot de pompput de verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar.
Ontwerp, 1 september 2025
14
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Foutaansluitingen beperken Uit in Nederland uitgevoerde onderzoeken blijkt dat op ongeveer elke 500 meter hemelwaterstelsel één toilet foutief is aangesloten, maar dit aantal ligt bij deze onderzoeken soms ook veel hoger. Dit afvalwater wordt dan rechtstreeks in het oppervlaktewater geloosd. Een gescheiden stelsel kan hierdoor op jaarbasis net zo slecht zijn voor de waterkwaliteit als een gemengd rioolstelsel dat een paar keer per jaar overstort bij hevige regen. Hierom is het belangrijk om op basis van onderzoek het aantal foutaansluitingen van vuilwater op het hemelwaterriool te beperken. 3.2.4
Het riool is geschikt voor de hoeveelheid afvalwater en de samenstelling daarvan
Kwaliteit van het riool Het is belangrijk dat het vuilwaterriool het ingezamelde afvalwater goed kan verwerken om problemen in de afvoer of overstortingen naar oppervlaktewater te voorkomen. De capaciteit en kwalitatieve toestand van de verschillende onderdelen van het rioolstelsel moet voldoende op orde zijn. Er dient inzicht te bestaan in de toestand en het functioneren van de riolering. Beperken van het aantal overstortingen Door eerder genomen maatregelen conform de landelijke basisinspanning voor gemengde stelsels stort de riolering niet te vaak en niet te veel over. Overstorten sluiten kan niet zomaar, omdat dit de kans op wateroverlast vergroot. Als er problemen ervaren worden met de waterkwaliteit, wordt in overleg met het waterschap bekeken welke maatregelen mogelijk zijn om het effect op de waterkwaliteit te beperken zonder dat het leidt tot ontoelaatbare toename van de kans op wateroverlast. Binnen de gemeente Gorinchem zijn geen overstorten aanwezig die lozen op een kwetsbaar KRW-waterlichaam. Vergroenen op openbaar en particulier terrein en afkoppelen van verharding van het rioolstelsel beperkt de kans op overstortingen. Bij rioolvervanging is het uitgangspunt de berging in het riool niet te verkleinen. Afkoppelen Afvalwater en hemelwater werden in de vorige eeuw veelal in één rioolbuis ingezameld, een zogenaamd gemengd rioolstelsel.
Afkoppelen betekent dat hemelwater niet langer via het gemengde rioolstelsel wordt afgevoerd, maar hiervan af wordt gekoppeld en op een andere manier wordt verwerkt, zoals infiltratie in de bodem of lozing op oppervlaktewater. Dit wordt gedaan om het gemengde rioolstelsel te ontlasten en de hoeveelheid water die naar de rioolwaterzuivering gaat te verminderen. Het streven is voldoende berging te hebben in het gemengde en vuilwaterriool om bij een pompstoring tijdens droog weer 24 uur responstijd te hebben zonder risico op overstortingen of overlast. Vuilwaterstelsels (uitgezonderd drukriolering en kleinschalige stelsels) krijgen een gemaal met twee pompen die elkaars reserve zijn en ieder voldoende capaciteit hebben voor de te verwachten maximale afvalwaterbelasting. Afvoer naar de rioolwaterzuivering Het door de gemeente ingezamelde afvalwater dient uiteindelijk door het waterschap bij de rioolwaterzuivering gezuiverd te worden. De capaciteit van de zuivering moet daarom overeenkomen met het actuele afvalwateraanbod vanuit de gemeente en eventuele toekomstige Ontwerp, 1 september 2025
15
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
ontwikkelingen. Hiertoe maken de gemeente en het waterschap afspraken over de af te voeren hoeveelheid afvalwater en leggen dat vast in een afvalwaterakkoord. De gemeente heeft momenteel geen zuiveringstaak, is daarvoor ook niet toegelegd en neemt deze taak bij eventuele nieuwe sanitatievormen ook niet op zich. 3.2.5
Grondwateroverlast en -onderlast beperken
Een te hoge grondwaterstand kan onder andere gevolgen hebben voor de volksgezondheid (te vochtige verblijfsruimten), maar ook leiden tot te natte tuinen, groenvoorzieningen en wegfunderingen. Een te lage grondwaterstand kan leiden tot: • • • • •
inklinking van de bodem met als risico schade aan openbare infrastructuur en nietonderheide gebouwen; verzakking van percelen/tuinen; droogstand van houten paalfunderingen met risico op funderingsschade; uitdroging en afsterven van (openbaar) groen; verdroging van veen met als gevolg extra uitstoot van broeikasgassen.
Gemeentelijke taak voor de fysieke leefomgeving Het treffen van maatregelen in het openbaar gemeentelijke gebied om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor aan de fysieke leefomgeving toegedeelde functies zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de taak van een waterschap, een provincie of het Rijk behoort. Taak gemeente Inwoners kunnen een melding doen van grondwateroverlast bij de gemeente (grondwaterloket). De gemeentelijke taak begint als er sprake is van structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand. Bij tijdelijke en kortdurende problemen (zoals na extreme regenval) heeft de gemeente geen taak. Ook het waterschap speelt een rol, als peilbeheerder van het oppervlaktewater. Er is geen definitie van ‘structurele overlast’ vastgesteld omdat de geohydrologische situatie per wijk of straat verschilt, en omdat de drooglegging en het funderingstype bepalend zijn voor wat een haalbare of wenselijke grondwaterstand is. De gemeente schat dit in door het beoordelen van grondwaterstandsmetingen en binnenkomende meldingen over grondwateroverlast. Als de gemeente maatregelen treft, is dit een inspanningsplicht. De grondwaterstand is niet volledig te sturen.
Eventuele maatregelen in openbaar gebied neemt de gemeente zoveel mogelijk in combinatie met andere ingrepen in de openbare ruimte zodat doelmatig te werk wordt gegaan. Inzicht in grondwaterstanden Om vast te stellen of er in een gebied sprake is van structurele grondwateroverlast of grondwateronderlast (droogte) wordt het grondwaterniveau op verschillende locaties in de gemeente gemeten. Reinigen drainage Drainage speelt in de komende planperiode een steeds grotere rol bij het nemen van klimaatadaptieve maatregelen en daarmee wordt het blijvend goed functioneren hiervan steeds Ontwerp, 1 september 2025
16
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
belangrijker. De gemeente reinigt de openbare drainage in probleemgebieden planmatig en waar nodig, incidenteel na klachten. Aanleg drainage bij rioolvervanging Bij rioolvervanging wordt de grondwatersituatie beoordeeld en legt de gemeente indien nodig en doelmatig drainage aan, omdat de grondwaterstand kan stijgen door het vervangen van een oud (lek) riool. Door het aanleggen van een robuust drainagesysteem of het aanleggen van DT-riolering (hemelwaterriool dat tevens dienst doet als drainage) wordt het grondwater in openbaar gebied gereguleerd tot het niveau van het oppervlaktewater of een hoger peil door middel van een overloop. In natte perioden wordt overtollig grondwater afgevoerd naar het oppervlaktewater. In droge perioden wordt water vanuit het oppervlaktewater de bodem ingebracht. Op deze wijze kunnen zettingen worden beperkt. Verantwoordelijkheden particulieren Op particulier terrein is de eigenaar primair verantwoordelijk voor het treffen van maatregelen tegen grondwateroverlast, voor zover deze problemen niet aantoonbaar worden veroorzaakt door onrechtmatig handelen of nalaten van de buur (overheid of particulier). Wanneer de overlast ontstaat door fouten in de constructie van de woning (lekke kelder, geen waterdichte vloer) is de bewoner zelf aan zet.
Bij geconstateerde structurele nadelige gevolgen mag de particulier op aanwijzen van de gemeente grondwater afvoeren naar gemeentelijke drainage of een hemelwaterriool, indien de particulier het grondwater zelf niet redelijkerwijs kan verwerken, bijvoorbeeld door afvoer naar oppervlaktewater. In het uiterste geval kan lozing op een gemengd of vuilwaterstelsel worden toegestaan. Maatregelen en onderhoud van drainage op particulier terrein zijn niet de taak van de gemeente, de gemeente stelt geen bijdrage daarvoor beschikbaar.
3.3
3.3.1
Groene stad
Inleiding
Klimaatadaptieve maatregelen zijn in de Omgevingsvisie opgenomen onder de strategische ambitie “Groene stad”. In deze paragraaf wordt ingegaan op de hemelwatertaak van de gemeente en het beleid van de gemeente om de bestaande stad klimaatadaptiever te maken, voor zover dit relatie heeft met de riolering. De gemeente heeft een taak voor afvloeiend hemelwater om overlast te beperken en/of voorkomen. Gemeentelijke taak voor de fysieke leefomgeving De doelmatige inzameling van afvloeiend hemelwater, voor zover de houder het afvloeiend hemelwater redelijkerwijs niet op of in de bodem of een oppervlaktewaterlichaam kan brengen, en het transport en de verwerking daarvan.
3.3.2
Klimaatadaptatie
Het klimaat is in verandering, we krijgen vaker te maken met ander en extremer weer. Gorinchem wordt heter, droger en natter. Het risico op overstromingen neemt toe en de biodiversiteit gaat
Ontwerp, 1 september 2025
17
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
achteruit. De gevolgen van klimaatverandering hebben effect op de veiligheid, gezondheid en economie. Klimaatadaptatie is het klimaatbestendig inrichten van de leefomgeving. In de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie is de afspraak vastgelegd dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Klimaatadaptatiestrategie gemeente Gorinchem De gemeente Gorinchem heeft met de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden gewerkt aan de vastgestelde Regionale Adaptatiestrategie Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (RAS). Op basis van deze RAS heeft de gemeenteraad de lokale Klimaatadaptatiestrategie 2023-2027 “Gorinchem klimaatproof” vastgesteld (LAS). De hoofddoelstelling hierin is: In 2050 is de gemeente Gorinchem weerbaar tegen klimaatverandering en is de stad radicaal groener en biodiverser geworden. Een klimaatbestendige stad vraagt om een andere ruimtelijke inrichting. Dat gebeurt niet allemaal van de één op de andere dag, maar ook door slim mee te koppelen met lopende ontwikkelingen en initiatieven. Werkzaamheden in de openbare ruimte worden benut als natuurlijke koppelmomenten voor de inrichting van een klimaatbestendig Gorinchem. De gemeente is regisseur, maar heeft bijvoorbeeld ook de medewerking nodig van bewoners, bedrijven, waterschap en vastgoedeigenaren.
Iedereen is verantwoordelijk op zijn eigen terrein, waarbij de gemeente een agenderende, stimulerende en ondersteunende rol heeft. Subdoelen uit klimaatadaptatiestrategie De hoofddoelstelling is in de LAS vertaald in vijf subdoelen betreffende het beperken van en omgaan met de effecten van hitte, regenwateroverlast, droogte, overstroming en het versterken en herstellen van biodiversiteit.
Verwerking LAS in Omgevingsprogramma Riolering Deze paragraaf in het Omgevingsprogramma wijzigt de doelstellingen en het beleid uit de klimaatadaptatiestrategie niet. Wel worden enkele aanvullingen aangegeven waarmee door middel
Ontwerp, 1 september 2025
18
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
van het Omgevingsprogramma Riolering verder invulling kan worden gegeven aan de Klimaatadaptatiestrategie. Op basis van de LAS is het volgende beleid voor klimaatadaptatie vastgelegd in dit Omgevingsprogramma Riolering: • • • •
• •
Klimaatadaptief handelen wordt geborgd in beleid, regelgeving en eisen. Het Convenant Klimaatadaptief Bouwen vormt het uitgangspunt; Klimaatadaptief handelen door bewoners en bedrijven wordt gestimuleerd en gefaciliteerd; Elke 6 jaar is er een ijkpunt en wordt de cyclus van weten, willen en werken herhaald; Bij de aanpak van de fysieke leefomgeving werkt de gemeente wijkgericht, waarbij bekeken wordt wat qua klimaatadaptatie nodig is voor die wijk. Onder andere is het streven meer hemelwater vast te houden daar waar het valt; Voor de opgaven waar de gemeente voor aan de lat staat neemt de gemeente initiatief om deze te onderzoeken, plannen uit te voeren, te stimuleren en te borgen; Regionaal werkt de gemeente samen met haar omgevingspartners.
Klimaatadaptatie en de bijbehorende andere manier van denken en handelen, bijvoorbeeld betreffende de omgang met hemelwater, vereist extra budget. Dit heeft echter vele voordelen, zoals het beperken van de schade door droogte en wateroverlast, vergroenen van de stad, toename van biodiversiteit, minder hittestress en het verbeteren van de gezondheid van de inwoners. De doelstellingen, ambities en prioriteiten op het gebied van klimaatadaptatie worden geactualiseerd en geconcretiseerd in het op te stellen Programma Klimaat. 3.3.3
Doelmatig omgaan met hemelwater
Voorkeursvolgorde Klimaatverandering vraagt om een andere omgang met het hemelwater. De voorkeursvolgorde bij de verwerking van hemelwater om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de natuurlijke kringloop van het water is: • • •
vasthouden; bergen; afvoeren.
Het hemelwater wordt eerst zoveel mogelijk lokaal vast gehouden, dan geborgen in oppervlaktewater of andere bergvoorzieningen, en pas als dit niet mogelijk is, wordt het regenwater afgevoerd. Dit helpt de gemeente meer klimaatadaptief te maken. Extreme buien worden zo beter opgevangen en droogte wordt tegengaan. Instromend hemelwater beperken Het inzamelen van alle afstromend hemelwater met riolering heeft als nadeel dat dit bij hevige regen kan leiden tot overbelasting van het riool. Daarnaast wordt met riolering hemelwater versneld afgevoerd uit de omgeving waardoor in droge periodes minder hemelwater beschikbaar is om droogte tegen te gaan. Bij reconstructies probeert de gemeente de openbare ruimte zo in te richten dat hemelwater zoveel mogelijk wordt vastgehouden daar waar het valt (meer groen) en de bodem kan inzijgen. Door de bodemgesteldheid en de hoge grondwaterstanden in de gemeente kunnen echter geen grote hoeveelheden hemelwater in de bodem infiltreren. Overtollig hemelwater wordt met openbare hemelwaterriolering, indien mogelijk vertraagd, afgevoerd naar oppervlaktewater.
Ontwerp, 1 september 2025
19
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Met een andere manier van omgang met hemelwater in het openbare gebied, maar ook met hemelwater van het gemeentelijk vastgoed, geeft de gemeente een goed voorbeeld voor de inwoners. Afkoppelen van hemelwater Door afkoppelen wordt er voor gezorgd dat er minder hemelwater naar het gemengde riool stroomt. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan door te vergroenen, aanleggen van parkeerplaatsen met doorgroeibare verharding zoals grasbetonstenen, het bergen van hemelwater in verlaagde groenzones of door het aanleggen van een hemelwaterriool. Voor het afkoppelen van hemelwater van de gemengde riolering volgt de gemeente de uitgangspunten van het waterschap Rivierenland, zoals verwoord in de nota “Samen door één buis”. Hierin is bijvoorbeeld op hoofdlijnen aangegeven welke oppervlakken wel of niet schoon genoeg zijn om afstromend hemelwater af te voeren naar oppervlaktewater. Verantwoordelijkheden particulieren De verantwoordelijkheid voor de verwerking van hemelwater van particuliere percelen, alsmede het voorkomen van overlast en schade ligt conform de Omgevingswet primair bij de eigenaar van het terrein waarop het hemelwater valt. Pas als deze het hemelwater niet redelijkerwijs zelf kan verwerken, mag het hemelwater geloosd worden op het openbare gebied of in het openbare riool.
De perceeleigenaar moet daarvoor zelf de benodigde voorzieningen op het eigen terrein aanleggen (bijvoorbeeld een pomp indien afvoer onder vrijverval niet mogelijk is door een lage ligging van het perceel/pand). Daarnaast moeten eigenaren van lager gelegen erven volgens het Burgerlijk Wetboek het water ontvangen dat van nature van hoger gelegen erven afloopt. Daar waar in de huidige situatie het hemelwater van particulieren nu ingezameld wordt, wordt dit gehandhaafd. De gemeente gaat onder andere bij rioolvervangingsprojecten particulieren wel stimuleren om hemelwater af te koppelen en/of te vergroenen. 3.3.4
Overlast voorkomen bij het transport en verwerking van hemelwater
Definities hinder en overlast Als de gemeente hemelwater inzamelt, heeft de gemeente ook de zorgplicht voor verdere verwerking, inclusief de lozing in de bodem of op het oppervlaktewater. Het is niet te voorkomen dat soms water op straat optreedt ten gevolge van hevige regen, vooral niet met de verandering van het klimaat en de toename van het aantal zware buien. Enige mate van water op straat moet daarom soms geaccepteerd worden. Ten aanzien van water op straat maakt de gemeente onderscheid in: • • •
Hinder: kortdurend beperkte hoeveelheden water op straat met een duur in de orde van 15 tot 30 minuten; Ernstige hinder: forse hoeveelheden water op straat, ondergelopen tunnels, losgeraakte putdeksels, met een duur in de orde van 30 tot 120 minuten; Schade: langduriger en op grotere schaal water op straat, water in winkels, woningen met materiële schade en ernstige belemmering van het (economische) verkeer.
Ontwerp, 1 september 2025
20
Omgevingsprogramma riolering en stedelijk water, 2026-2030
Streefbeeld ten aanzien van hinder Het is acceptabel dat er soms hinder optreedt. Voor bestaande gemengde rioolstelsels en hemelwaterstelsels handhaaft de gemeente het bestaande beleid uit het GRP2021-2025: •
•
het rioolstelsel heeft voldoende afvoercapaciteit heeft om een hoeveelheid neerslag van 20 mm in 1 uur (bui08 Kennisbank Stedelijk Water) te kunnen verwerken zonder dat dit leidt tot water op straat; In de Benedenstad is het uitgangspunt dat een zwaardere bui, 30 mm in 1 uur (bui09), verwerkt kan worden zonder water op straat.
De huidige riolering voldoet op de meeste plekken aan deze norm. Dit blijkt ook uit de evaluatie van de afgelopen planperiode, er was weinig hinder door water op straat. De genoemde buien08 en 09 zijn circa 25 jaar geleden opgesteld op basis van toenmalige klimaatstatistiek en gelden voor verschillende herhalingstijden, respectievelijk 2 en 5 jaar. Op basis van de KNMI-2014 klimaatscenario’s zijn nieuwe buien opgenomen in de Kennisbank Stedelijk Water, zogenaamde composietbuien, voor verschillende herhalingstijden en verschillende klimaatscenario’s (2030, 2050, 2085 met onderscheid in hoog en laag scenario). Deze sluiten dus goed aan bij het nieuwe klimaat, waar de buien08 en 09 dat niet (meer) doen. De nieuwe composietbuien hebben bij dezelfde herhalingstijd een hogere piekintensiteit, deze bepaalt veelal of er wel of geen water op straat berekend wordt bij een modelberekening. In de toekomst wil de gemeente dat het rioolstelsel de nieuwe composietbuien kan verwerken zonder ernstige hinder. Het is niet mogelijk om door de reconstructie van enkele rioolstrengen in een bestaand stelsel ineens voor het volledige stelsel te voldoen aan de nieuwe norm. Daarom zal dit stapsgewijs gaan en is het streven om door middel van aanpassingen bij reconstructies toe te werken naar het voldoen aan de nieuwe buien in de toekomst.
Dit is niet alleen te bereiken door het vergroten van rioolbuizen, maar bijvoorbeeld ook door het afkoppelen van hemelwater en het vergroenen van het openbaar en particulier gebied. De normen ten aanzien van hinder en ernstige hinder zijn opgenomen in tabel 3-1. Tabel 3-1: Norm wateroverlast bestaand gebied Type overlast Gebied Bestaande stad, huidige situatie Geen water op straat bij Benedenstad Rest van Gorinchem Bestaande stad, toekomstige situatie (2050) Geen ernstige hinder bij Gehele stad