2021-765753 Beleidsdocument Transitievisie Warmte 1-0

TRANSITIEVISIE WARMTE GORINCHEM 1.0

14 september 2021

Voorwoord In 2015 is het Klimaatakkoord in Parijs gesloten. Daar zijn afspraken gemaakt hoe we met elkaar de uitstoot van CO2 terugdringen, de opwarming van de aarde tegengaan en onze energie verduurzamen. In Nederland hebben we deze afspraken vertaald in een nationaal Klimaatakkoord. Een van de afspraken is dat elke regio in Nederland nadenkt hoe we de energie voor onze huizen en gebouwen kunnen verduurzamen en hoe we kunnen omgaan met het veranderende klimaat. Verschil maken Als regio willen we een energieneutrale regio zijn in 2050. Dat klinkt nog heel ver weg, maar om daar te komen moeten we nu al stappen ondernemen. In Gorinchem zijn we op zoek naar oplossingen om het verschil te maken. Dat doen we op verschillende manieren. Veel inwoners hebben in en rond hun huis al maatregelen genomen, terwijl bedrijven aan een meer duurzame bedrijfsvoering werken. Als overheid kijken we naar de eigen mogelijkheden, zoals het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed en naar mogelijkheden die er zijn om de wijken in Gorinchem aardgasvrij te maken. Uitdaging De grootste uitdaging die de komende jaren op het gebied van energietransitie op ons afkomt is het feit dat we met z’n allen van het aardgas afgaan. In Nederland betekent dit dat zeven miljoen woningen en één miljoen andere gebouwen overstappen op andere manieren van verwarmen en koken.

Dat is een grote opgave, die tegelijkertijd kansen biedt. Op termijn zorgt het ook voor beter geïsoleerde woningen en meer wooncomfort. Aardgasvrij Gorinchem Het overstappen op alternatieve warmtevoorziening(en) doen we niet in één keer, maar stap voor stap en wijkgericht. Als gemeente hebben we de regierol en de opdracht om voor 2022 een Transitievisie Warmte op te stellen. Daarin schetsen we hoeveel woningen en andere gebouwen de komende jaren geïsoleerd en/of aardgasvrij worden gemaakt. Wensen, ideeën, belangen en aandachtspunten van inwoners en andere belanghebbenden zijn zo veel mogelijk meegenomen bij het opstellen van de visie. Uiteraard gaan de ontwikkelingen door en komen er ongetwijfeld nieuwe duurzame technieken. Daarom stellen we de Transitievisie Warmte elke twee à drie jaar bij.

Gildenwijk Vooruitlopend op de Transitievisie Warmte hebben we voor de Gildenwijk de afgelopen jaren al veel onderzoek verricht. Daar liggen de plannen voor de aanleg van een warmtenet voor het eerste deel van de Gildenwijk klaar. In februari heeft de gemeenteraad ingestemd met de komst van het warmtenet en het aansluiten van het stadhuis. De komende periode komen we bij de wijkbewoners van de Gildenwijk apart terug op de plannen. Haalbaar en betaalbaar We zien allemaal dat het klimaat verandert en er iets moet gebeuren. Tegelijkertijd voel ik de verantwoordelijkheid dat we keuzes maken die we goed moeten uitleggen, zodat we de gemaakte keuzes begrijpen. En dat de energievoorziening nu en in de toekomst betaalbaar blijft voor onze inwoners. Met deze visie in de hand kunnen we met elkaar aan de slag om onze ambities in de praktijk waar te maken. Dat kan alleen slagen als we er allemaal de schouders onder zetten. Als ik zie hoe inwoners, organisaties en bedrijven hier al mee bezig zijn, moet dat lukken. Samen gaan we voor een veilig, groen en duurzaam Gorinchem.

Eelke Kraaijeveld, wethouder Energietransitie

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 2

Inhoudsopgave Voorwoord...................................................................................................................................................... 2 Inhoudsopgave............................................................................................................................................... 3 Managementsamenvatting........................................................................................................................... 5 1.Inleiding.......................................................................................................................................................10 1.1 Aanleiding............................................................................................................................................10 1.2 Plannen op drie niveaus......................................................................................................................12 1.3 Doel van de Transitievisie Warmte.....................................................................................................12 1.4 Hoe zijn we tot deze visie gekomen?.................................................................................................13 1.5 Hoe gaat het daarna verder?..............................................................................................................14 1.6

Leeswijzer.............................................................................................................................................14 2. Wat is de impact?......................................................................................................................................16 2.1 Koken....................................................................................................................................................16 2.2 Isoleren.................................................................................................................................................16 2.3 Verwarming en warm water...............................................................................................................17 3. Gezamenlijke uitgangspunten.................................................................................................................19 4. De opgave in beeld...................................................................................................................................21 4.1 Huidig aardgasverbruik.......................................................................................................................21 4.2 Huidige woningvoorraad................................................................................................................... 22 5.

Analyse toekomstige warmtevraag en warmtebronnen...................................................................... 23 5.1 Toekomstige warmtevraag..................................................................................................................24 5.2 Temperatuur van de toekomstige benodigde warmte.....................................................................25 5.3 Warmtevraagdichtheid na besparen................................................................................................. 28 5.4 Warmtebronnen in Gorinchem.......................................................................................................... 30 5.5 Koeling wordt steeds belangrijker.................................................................................................... 32 6. Kansrijke warmtevoorziening................................................................................................................. 33 6.1 Bepalen wat kansrijke warmte-alternatieven zijn.............................................................................33 6.2 Visie Warmtevoorziening................................................................................................................... 34 7. Verkenningsgebieden en fasering...........................................................................................................

37 7.1 Gorinchem opdelen in gebieden........................................................................................................37 7.2 Besliscriteria om eerste verkenningsgebieden te bepalen.............................................................. 38 7.3 Fasering................................................................................................................................................ 38 7.4 Verkenningsgebieden Korte termijn (2021-2035)............................................................................. 40 7.5 Overige gebieden............................................................................................................................... 45

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 3

7.6 Inschatting van het transitietempo................................................................................................... 46 8. Hoe nu verder? Een uitvoeringstrategie op hoofdlijnen.......................................................................47 8.1 Gemeente brede aanpak tot 2050......................................................................................................47 8.2 Aanpak voor verkenningsgebieden 1ste fase tot 2035.................................................................... 49 8.3 Financiering en betaalbaarheid..........................................................................................................51 8.4 Rollen betrokken partijen.................................................................................................................. 52 Begrippenlijst................................................................................................................................................ 55 Bijlagen.......................................................................................................................................................... 57

4

Managementsamenvatting Aanleiding en doel Transitievisie Warmte Op 28 juni 2019 is het nationale Klimaatakkoord gepresenteerd waarin de klimaatdoelen van Parijs zijn vertaald naar de Nederlandse context. Het centrale doel van het Klimaatakkoord is het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen in Nederland met 49% ten opzichte van 1990 voor 2030 en tot 95% minder in 2050. Als een van de onderdelen heeft de overheid het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. Dit betekent dat 7 miljoen woningen en 1 miljoen andere gebouwen moeten worden voorzien van duurzame warmte en elektriciteit. Gemeenten zijn volgens het ontwerp Klimaatakkoord de regisseurs van de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. Om aan deze nationale doelstelling te voldoen vervangen we ook in Gorinchem tussen nu en 2050 het aardgas door alternatieve duurzame warmtevoorzieningen. Dat doen we stap voor stap. Samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we als gemeente op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Gorinchem, waardoor onze én volgende generaties een prettige en leefbare duurzame toekomst hebben. Met deze eerste Transitievisie Warmte geven we inzicht in de opgave en de route naar een aardgasvrij Gorinchem. In de Transitievisie Warmte richten we ons expliciet op het aardgasvrij maken van woningen en andere gebouwen.

Het uitfaseren van aardgas in industriële bedrijfsprocessen wordt niet meegenomen in de Transitievisie Warmte, maar valt onder de Regionale Energiestrategie (RES). De industrie is een andere opgave met aparte doelen. De Transitievisie Warmte heeft tot doel om de stappen naar een aardgasvrij Gorinchem in 2050 uit te stippelen. We schetsen het tijdspad: een indicatie in welke periode we gefaseerd aan de slag gaan met het aardgasvrij maken van de diverse gebieden in Gorinchem. Voor de gebieden waar we vóór 2030 willen starten met verkennen en het opstellen van een gebiedsuitvoeringsplan, geven we aan welk warmtealternatief of welke alternatieven voor aardgas het meest kansrijk zijn. Voor de andere gebieden geven we aan welke opties het meest waarschijnlijk lijken. Ook schetsen we in een uitvoeringsprogramma op hoofdlijnen de activiteiten die we de komende jaren gaan ondernemen om te komen tot een duurzame warmtevoorziening. De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten. De Transitievisie Warmte wordt eens in de twee à drie jaar bijgesteld om zo in te spelen op toekomstige ontwikkelingen. Wel is

de richting die we inzetten duidelijk. Met die richting laten we de stad op basis van deze Transitievisie Warmte kennismaken. Hoe zijn we tot deze visie gekomen? Deze Transitievisie Warmte is tot stand gekomen in een samenwerking van woningcorporatie Poort6, netbeheerder Stedin, Waterschap Rivierenland, Provincie Zuid-Holland, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, IKG ondernemersvereniging, Energiecoöperatie de Knotwilg, HVC, huurdersvereniging Poort6, Regionaal Energieloket, inwoners, de WarmteTransitieMakers en de gemeente Gorinchem. Verder zijn er oriënterende gesprekken gevoerd met potentiële leveranciers van (rest) warmte, zoals de bedrijven Total Corbion en Vreugdenhil Dairy Foods. Inwoners hebben op verschillende manieren kunnen meedenken en praten over deze Transitievisie Warmte. Zo hebben zij zich kunnen aanmelden voor de twee informatieavonden ‘Gorinchem aardgasvrij’ en drie dialoogtafels Transitievisie Warmte. Diverse aandachtspunten, bijvoorbeeld wat inwoners belangrijk vinden bij het aardgasvrij maken van de stad en woning, zijn uit de informatieavonden ‘Gorinchem aardgasvrij’ zo veel mogelijk verwerkt. Daarnaast zijn er drie dialoogtafels georganiseerd waarbij een groep inwoners is meegenomen in het proces en waarmee de resultaten van de analyses zijn gedeeld en getoetst.

Ook hebben we de deelnemers vragen gesteld over de rol van de gemeente, hun eigen rol in de warmtetransitie, of er lokale initiatieven zijn in hun wijk en nog veel meer. Opmerkingen uit deze dialoogtafels zijn zo veel mogelijk meegenomen in de Transitievisie Warmte. Zodra we in een gebied starten met het opstellen van het gebiedsuitvoeringsplan, wordt de participatie met inwoners, en andere betrokkenen geïntensiveerd. Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 5

Uitgangspunten De Rijksoverheid heeft tot doel gesteld, en dat geldt ook voor gemeente Gorinchem, in 2050 een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening te hebben zonder aardgas. Voor de hele warmtetransitie in Gorinchem hebben we samen met inwoners en de belangrijkste partners de volgende algemene uitgangspunten geformuleerd: » Haalbaar en betaalbaar. We maken keuzes op basis van de laagste totale kosten voor de warmteoplossing1 en de kosten voor de eindgebruiker. » Iedereen moet mee kunnen doen. Iedereen moet de kans krijgen om mee te kunnen doen in de overstap naar een duurzame warmtevoorziening. » Isolatie en inzet van duurzame bronnen. Isoleren is een belangrijk onderdeel van onze aanpak. De warmtevraag die vervolgens overblijft dient ingevuld te worden met warmte die is opgewekt uit duurzame bronnen. » Transparante besluitvorming samen met bewoners en bedrijven. We betrekken bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden bij het maken van keuzes. » Koppelkansen. We benutten zo veel mogelijk de natuurlijke momenten van gebouweigenaren en werkzaamheden in de openbare ruimte van gemeente en nutsbedrijven. Ook kijken we naar verbindingen met andere ruimtelijke opgaven. » Initiatief en innovatie. We bieden volop ruimte voor initiatieven van bewoners en bedrijven. We spelen in op de ontwikkelingen en leren steeds van onze bestaande werkwijzen en mogelijkheden.

» Gezondheid en milieu. We kijken naar de bredere effecten voor gezondheid en milieu.

Deze uitgangspunten zijn de komende jaren leidend in de keuzes die we maken voor de warmtetransitie. Kansrijke warmtealternatieven Als we stoppen met het gebruik van aardgas moeten we op een andere duurzame manier koken en verwarmen. Op hoofdlijnen zijn er drie warmtealternatieven: » Individuele technieken (bijvoorbeeld een warmtepomp) die woningeigenaren zelfstandig kunnen realiseren. » Collectieve technieken: warmtenetten. » Duurzaam gas: biogas, groen gas, groene waterstof (niet beschikbaar tot 2030 en tot 2050 zeer beperkt beschikbaar). Op basis van technische analyses (bouwjaren, energielabel, toekomstige warmtevraag en warmtevraagdichtheid) en economische analyses (laagste nationale kosten) hebben we onderzocht wat de meest kansrijke warmtealternatieven zijn voor de diverse gebieden in Gorinchem. Daarnaast hebben we onderzocht welke warmtebronnen er (potentieel) beschikbaar zijn. Zowel de kansrijke warmtealternatieven als de potentiële warmtebronnen worden getoond in de Visie Warmtevoorzieningskaart op de volgende pagina. Voor de gearceerde gebieden geldt dat het nog onduidelijk is wat het meest kansrijke warmtealternatief is in dat gebied. Extra onderzoek in deze gebieden is nodig. We benadrukken dat het meest kansrijke warmtealternatief voor een gebied niet de meest logische optie hoeft te zijn voor alle gebouwen in het gebied.

Zeker wanneer de bebouwing in een gebied divers is, kan de warmtetechniek per gebouw verschillen. Er is altijd maatwerk mogelijk en zelfs noodzakelijk.

1 Als uitgangspunt streven we naar de laagste ‘nationale kosten’. Bij de laagste nationale kosten zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn voor een warmteoplossing, ongeacht wie die kosten betaalt, het laagst. Het is inclusief de baten van energiebesparing en alle kosten voor investeringen, opwek van stroom en warmte, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies (PBL).

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 6

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 7

Verkenningsgebieden op korte termijn (2021-2035) Op basis van diverse analyses, de uitgangspunten en gesprekken met inwoners en belanghebbenden hebben we een aantal gebieden geselecteerd waar we de komende jaren van start gaan met het verkennen van de mogelijkheden om over te stappen op een aardgasvrij warmtealternatief en aan de slag gaan met het opstellen van de gebiedsuitvoeringsplannen. Zowel het opstellen van een Transitievisie warmte als het opstellen van gebiedsuitvoeringsplannen vraagt een aanzienlijke inzet van de gemeentelijke organisatie. Om hier in te kunnen voorzien zijn we als gemeente grotendeels afhankelijk van de financiële middelen van de Rijksoverheid. Zonder of met beperkte middelen van het Rijk behoeft het tempo dat in deze Transitievisie Warmte wordt geschetst bijstelling. We zullen dan niet in alle korte-termijngebieden kunnen starten met de verkenning en het opstellen van de gebiedsuitvoeringsplannen. De volgende gebieden zijn geselecteerd om op de korte termijn te starten met verdere verkenning van de mogelijkheden, mits daar middelen vanuit het Rijk voor zijn: » Uitbreiding warmtenetcluster in de Gildenwijk. Uit onderzoek is gebleken dat in de andere gebieden in de Gildenwijk het warmtenet ook een kansrijk warmtealternatief is.

Het is daarom een logische stap om in de komende jaren verder te verkennen wat de mogelijkheden zijn om het warmtenet verder uit te breiden naar de rest van de Gildenwijk. » Laag Dalem Zuid. De komende jaren vindt bij veel woningen in dit gebied een natuurlijk vervangingsmoment van de cv-ketel plaats. Aangezien deze woningen goed geïsoleerd zijn, is de overstap naar een individuele of klein-collectief warmtealternatief, zoals een warmtepomp, relatief eenvoudig » Aansluiten bij ontwikkelingen Groote Haar en transformatieproject Arkelsedijk. De Groote Haar en het transformatieproject de Arkelsedijk worden allebei aardgasvrij. De keuze voor een bepaald warmtealternatief (warmtenet of allelectric) in deze projecten kan kansen bieden voor omliggende gebieden. Het is daarom goed om aan te sluiten bij ontwikkelingen binnen deze projecten.

Het is belangrijk in gedachten te houden dat de gebiedsgrenzen niet vastliggen. Mocht bijvoorbeeld uit nader onderzoek blijken dat een aangrenzend bouwblok beter in het gebied past of dat er enthousiaste bewoners zijn die ook graag willen aanhaken, dan kunnen we de grens verleggen. Bovendien kunnen binnen een gebied meerdere warmtealternatieven mogelijk zijn en kan het tempo binnen een gebied verschillen. Gebouweigenaren hebben immers nog de vrije keuze wanneer en hoe ze voor 2050 van het aardgas afgaan. Hoe verder? De Transitievisie Warmte vormt de start van een proces om Gorinchem stap voor stap aardgasvrij te maken. Per gebied of zelfs per huishouden wordt gekeken wat mogelijk is. Deze uitvoeringsplannen maken we samen met bewoners en andere betrokkenen. Hiervoor volgt per gebied een intensief communicatieen participatietraject. Aangezien elk gebied anders is, wordt per gebied een participatieen communicatiestrategie opgesteld. Het besluit om daadwerkelijk over te stappen wordt pas genomen als bekend is wat de consequenties zijn voor de woonlasten van bewoners en ondernemers, er een gedegen haalbaarheidsstudie is afgerond en er voldoende draagvlak is. Hoewel de gemeenteraad de gebiedsuitvoeringsplannen moet vaststellen, zijn het uiteindelijk de inwoners, vastgoedeigenaren en bedrijven die bepalen hoe en wanneer ze de overstap maken naar aardgasvrij koken en verwarmen.

Daarnaast zetten we in op een gemeentebrede aanpak tot 2050. In deze gemeentebrede aanpak richten we ons op: » Energiebesparing en isolatie. Door stevig in te zetten op energiebesparing en isoleren willen we de vraag naar elektriciteit en aardgas verminderen. » Aardgasvrij-ready. Gebouweigenaren worden gestimuleerd bij logische momenten, zoals een verbouwing, nieuwe keuken of vervanging van de cv-ketel, voorbereidingen te treffen voor aardgasvrij. » Overstappen op een natuurlijk moment (20212050). Individuele gebouweigenaren bieden we ondersteuning bij het verduurzamen van hun gebouw om hun gebouw op een voor hun geschikt moment aardgasvrij te maken.

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 8

» Aanpak bedrijventerreinen, utiliteit en maatschappelijk vastgoed. We spelen in op ontwikkelingen op bedrijventerreinen, utiliteit en maatschappelijk vastgoed en stemmen plannen af met ondernemers. » Inzetten op innovatie duurzame gassen. De focus voor het gebruik van (groene) waterstof ligt op industrie en verkeer, maar kan ook worden ingezet voor de transitie naar een aardgasvrij Gorinchem. Het zal dan alleen worden ingezet voor gebouwen waar andere duurzame warmtealternatieven geen optie zijn. » Brede communicatie en informatievoorziening. Gerichte informatiecampagne voor verschillende doelgroepen. Via diverse kanalen houden we

bedrijven, inwoners en alle andere partijen op de hoogte van de stand van zaken rond de energietransitie en de overgang naar aardgasvrij. Als gemeente voeren we de regie in de warmtetransitie. We stellen deze visie op, brengen partijen bij elkaar, starten verkenningen en zorgen voor regie op de gebiedsuitvoeringsplannen die gemaakt worden. Ook nemen we over deze plannen het uiteindelijke besluit. Daarnaast hebben we een voorbeeldfunctie en een aanjagende rol om de warmtetransitie te versnellen.

9

1. Inleiding In Nederland gaan we stoppen met het gebruik van aardgas. Ook in Gorinchem vervangen we tussen nu en 2050 het aardgas door alternatieve duurzame warmtevoorzieningen. Dat doen we stap voor stap. Samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we als gemeente op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Gorinchem, waardoor onze én volgende generaties een prettige en leefbare duurzame toekomst hebben. Met deze eerste Transitievisie Warmte geven we inzicht in de opgave en de route naar een aardgasvrij Gorinchem. We zien dit document als een startpunt om in Gorinchem het gesprek aan te gaan.

1.1 Aanleiding Nationaal Door opwarming van de aarde wordt ons klimaat en daardoor de leefbaarheid ernstig bedreigd. Internationale, nationale en lokale afspraken zijn of worden gemaakt om de opwarming van de aarde te beperken. Binnen het Klimaatakkoord van Parijs is in 2015 afgesproken dat de opwarming van de aarde wordt beperkt tot minder dan twee graden Celsius ten opzichte van het pre-industriële tijdperk (voor het jaar 1750). Het streven is om de opwarming beperkt te houden tot anderhalve graad. Op 28 juni 2019 is het nationale Klimaatakkoord gepresenteerd, waarin de klimaatdoelen van Parijs zijn vertaald naar de Nederlandse context. De inleiding van het akkoord meldt: ‘Het kabinet heeft met het Klimaatakkoord een centraal doel: het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen in Nederland met 49% ten opzichte van 1990 voor 2030. Het centrale doel van het Klimaatakkoord, het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, raakt aan het leven van alledag. Als een van de onderdelen heeft de overheid het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. Dit betekent dat meer dan 7 miljoen woningen en 1 miljoen utiliteitsgebouwen (gebouwen die geen woonbestemming hebben, zoals kantoren, scholen, winkels en sporthallen) voor 2050 van het aardgas af moeten.

Om dat te behalen is in het Klimaatakkoord aangegeven dat 20% van de bestaande woningen al in 2030 aardgasvrij moet zijn. Deze warmtetransitie is enorm en heeft een grote impact op de gebouwde omgeving en de energiesystemen in Nederland. We vervangen namelijk onze (individuele) aardgas gestookte cvketels door duurzame warmtealternatieven. Regionaal Veel afspraken uit het nationale Klimaatakkoord worden in een Regionale Energiestrategie

(RES) verder uitgewerkt in regionale afspraken. In Nederland zijn dertig RES-regio’s. Gemeente Gorinchem werkt samen met de gemeente Molenlanden binnen de RES-regio Alblasserwaard. Op 13 april 2021 is de RES Alblasserwaard 1.0 vastgesteld door beide gemeenteraden. De RES is geen eindpunt, maar een belangrijke bestuurlijke mijlpaal in een langjarig proces richting 2030 en uiteindelijk 2050. Elke twee jaar past iedere energieregio de RES aan op nieuwe ambities en technische ontwikkelingen en op maatschappelijke en/of landschappelijke inzichten. Binnen de RES werken overheden met maatschappelijke partners, netbeheerders (voor gas, elektriciteit en warmte), het bedrijfsleven en zo veel mogelijk met bewoners regionaal gedragen strategie uit. Dit doen zij voor de opwekking van duurzame elektriciteit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving (van fossiele naar duurzame bronnen) en de daarvoor benodigde energie-infrastructuur. Deze strategie wordt omgezet in lokaal omgevingsbeleid en vertaald naar gebieden, projecten en de implementatie en uitvoering van projecten. In de RES 1.0 Alblasserwaard staat de doelstelling dat in 2050 de regio energieneutraal is. Als tussenstap streeft de regio ernaar om in 2030 20% energie te hebben bespaard en 35% van het totale energiegebruik (warmte, elektriciteit en brandstoffen) te gebruiken uit zo veel mogelijk lokale hernieuwbare bronnen.

Gorinchem In lijn met internationale en nationale afspraken heeft gemeente Gorinchem in 2017 het ‘beleidsplan duurzaamheid 2017-2021’ het licht laten zien. ‘De gemeente Gorinchem wil zich inzetten voor een duurzame leefomgeving van de stad’, schrijft de gemeente. ‘Wij vinden het belangrijk een bijdrage te leveren aan de noodzakelijke transitie naar duurzame Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 10

energie en het behouden en versterken van de biodiversiteit. Dit willen wij doen in samenwerking met de betrokken partners in (de omgeving van) Gorinchem. Tegelijkertijd willen we als gemeentelijke organisatie het goede voorbeeld geven. Daarom is in dit beleidsplan nadrukkelijk aandacht voor het ‘gemeentelijk handelen’, waarbij we ook nauwlettend de landelijke en internationale ontwikkelingen volgen en daarin participeren. Wij willen vooral inzetten op haalbare en concrete doelstellingen en focussen op onderwerpen en maatregelen die passen bij Gorinchem en waarop wij invloed hebben. Het plan is gefocust op drie thema’s, namelijk: gemeentelijk handelen, energie en biodiversiteit.’ De lijn uit het beleidsplan duurzaamheid 20172021 wordt voortgezet in het bestuursakkoord voor de periode 2018-2022. Hierin staat onder andere beschreven: ‘In 2025 voorziet Gorinchem verregaand in zijn eigen energiebehoefte door besparing, hergebruik, inzet van zonnepanelen, e.d. Alles wordt uit de kast gehaald om dit doel te verwezenlijken. Dus ook de gefaseerde invoering van duurzame straatverlichting, ‘smart grids’, warmtekrachtkoppeling en een warmtenet. Zeker is dat dit tot innovatieve bedrijvigheid leidt en werkgelegenheid oplevert.’ Daarnaast is Gorinchem sinds 2010 een Global Goal gemeente.

Dit betekent dat de gemeente haar lokale beleid koppelt aan de zeventien wereldwijde doelstellingen voor duurzame ontwikkeling. Deze ‘Global Goals for sustainable development’ richten zich onder andere op het tegengaan van klimaatverandering en een transitie naar duurzame vormen van energie. De gemeente zet zich expliciet in voor Goal 7 (betaalbare en duurzame energie) en Goal 11 (duurzame steden en gemeenschappen). Gorinchem loskoppelen van het aardgas is een belangrijke stap naar een duurzame stad, waarbij veel aandacht is voor de betaalbaarheid van deze transitie.

het aardgas en aangesloten op een warmtenet of op andere duurzame energiebronnen.’ Eerste stappen gezet In Gorinchem is al een aantal aardgasvrije gebouwen en buurten, zoals het Gildenplein (Van Rappardhal en scholenlocatie), de Kop van de ijsbaan, de nieuwbouwwijk Mollenburg en een groot deel van de wijk Hoog Dalem. Deze gebouwen en woningen worden niet verwarmd met aardgas, maar op een alternatieve manier. Bovendien hebben we onlangs de eerste stappen gezet om aan de slag te gaan met het aardgasvrij maken van bestaande gebouwen. Vooruitlopend op de Transitievisie Warmte is in februari 2021 door de gemeenteraad het plan voor eerste fase Warmtenet in de Gildenwijk vastgesteld. In dit plan wordt beoogd om in de eerste fase ongeveer 1.000 sociale huurwoningen van woningcorporatie Poort6, het Poort6-kantoor en het stadhuis aan te sluiten op een warmtenet.

Eerste fase warmtenet in de Gildenwijk Startcluster Warmtenet Gildenwijk aansluiten +/- 1.000 sociale huurwoningen Poort6, kantoor Poort6 en stadhuis. Wanneer Start daadwerkelijke uitvoering: 2022. Vervolg Nader onderzoek om te komen tot verdere uitrol van het warmtenet in de Gildenwijk. Met resterende huurwoningen Poort6, VvE’s, particulieren en vastgoed. Waar

Door bovengenoemde afspraken is de aanleiding en urgentie versterkt om de leefomgeving in Gorinchem te verduurzamen. Belangrijk speerpunt daarin is het beperken van het gebruik van fossiele brandstoffen. Vanuit dit gegeven heeft de energietransitie en het gefaseerd loskoppelen van het aardgasnet een prominente rol. In de visie van de stad GO2032 is dit voornemen als volgt verwoord: ‘Een groot deel van onze woningen is in 2032 afgekoppeld van Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 11

Dit warmtenet zal worden gevoed door middel van aquathermie. Specifiek voor de eerste fase wordt hiervoor thermische energie uit afvalwater van de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Schelluinen ingezet. Nadat het warmtenet verder wordt uitgebreid wordt dit aangevuld met thermische energie uit oppervlaktewater. Hoewel het uitvoeringsplan voor de eerste fase van het warmtenet Gildenwijk vooruitloopt op de vaststelling van de Transitievisie Warmte, past het naadloos in deze visie. De kennis en ervaring die met de eerste fase Warmtenet Gildenwijk wordt opgedaan, wordt gebruikt voor de uitwerking van uitvoeringsplannen in andere stadsdelen.

Op wijk/ buurtniveau doen we dat met een uitvoeringsplan. Voor het gebied waar we al zijn gestart (eerste fase warmtenet in het zuiden van de Gildenwijk) of voor de gebieden waar gestart wordt met een aanpak richting aardgasvrij, stellen we vervolgens een concreet plan van aanpak op, ook wel gebiedsuitvoeringsplan genoemd. Deze plannen maken we samen met bewoners, belanghebbenden, ondernemers en organisaties in de wijk. In die plannen: » » »

Als gemeente zetten we ook in op energiebesparing en de opwek van hernieuwbare energie, zoals zon- en windenergie. Hoe minder energie we gebruiken, des te minder we uiteindelijk hoeven op te wekken. Dit geldt natuurlijk ook voor warmte. Hoe beter de woning of het gebouw is geïsoleerd, des te geringer de warmtevraag. Afgelopen jaren hebben er diverse acties plaatsgevonden om woningeigenaren te helpen energie te besparen en de opwek van hernieuwbare energie te stimuleren. Hier blijven we ook de komende jaren op inzetten.

1.2 Plannen op drie niveaus Gemeenten zijn volgens het Klimaatakkoord de regisseurs van de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. In lijn met het door het kabinet gepresenteerde Klimaatakkoord werken we aan plannen op drie niveaus en zorgen we voor afstemming tussen die plannen: Regionaal doen we dat in de vorm van de Regionale Energie Strategie (RES) Alblasserwaard waarin we duurzame energiebronnen in de regio in kaart brengen. Onderdeel van de RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW), waarmee we de regionale warmtevraag, de warmtebronnen, de benodigde infrastructuur en de bovenlokale kansen en uitdagingen op het gebied van de warmtetransitie in beeld brengen. Op gemeentelijk niveau doen we dat met deze Transitievisie Warmte. Die beschrijft hoe we als gemeente samen met onze stakeholders en inwoners onze warmtevraag op een aardgasvrije en duurzame manier gaan invullen en in welk tempo dat kan verlopen.

maken we de definitieve keuze voor de warmtealternatieven voor het gebied; brengen we in kaart welke kosten hiermee gepaard gaan en spreken we af hoe we op een betaalbare manier een aardgasvrije wijk of buurt gaan realiseren.

Uiteindelijk landen de afspraken in een beslissing op het niveau van een complex, VvE, woning of ander gebouw, met een bijbehorend besluitvormingstraject.

1.3 Doel van de Transitievisie Warmte De Transitievisie Warmte heeft tot doel om de stappen naar een aardgasvrij Gorinchem in 2050 uit te stippelen. Hierbij richten we ons expliciet op het aardgasvrij maken van woningen en andere gebouwen. Het uitfaseren van aardgas in industriële bedrijfsprocessen is niet meegenomen in deze Transitievisie Warmte. Hiervoor is vanuit het Klimaatakkoord de klimaattafel industrie opgericht (net zoals die er is voor de gebouwde omgeving). Voor de industrie zijn er aparte doelen. In de Transitievisie Warmte schetsen het tijdspad: een indicatie in welke periode we gefaseerd aan de slag gaan met het aardgasvrij maken van een gebied in Gorinchem. Voor de gebieden waar we vóór 2030 serieus willen onderzoeken hoe ze aardgasvrij kunnen worden, geven we aan welk warmtealternatief of alternatieven voor aardgas het meest kansrijk zijn. Voor de andere gebieden geven we aan welke opties het meest waarschijnlijk lijken. Ook schetsen we activiteiten die we de komende jaren gaan ondernemen om te komen tot een nieuwe, duurzame warmtevoorziening. We streven ernaar om de warmtetransitie samen met inwoners, gebouweigenaren, bedrijven en belanghebbenden uit te voeren. De initiatieven die vanuit hen gestart worden, ondersteunen we graag. Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 12

1.4 Hoe zijn we tot deze visie gekomen? Deze Transitievisie Warmte is tot stand gekomen in een samenwerking van woningcorporatie Poort6, netbeheerder Stedin, Waterschap Rivierenland, Provincie ZuidHolland, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, ondernemersvereniging IKG, Energiecoöperatie de Knotwilg, HVC, huurdersvereniging Poort6, Regionaal Energieloket, inwoners, de WarmteTransitieMakers en de gemeente Gorinchem. Daarnaast zijn er oriënterende gesprekken gevoerd met potentiële leveranciers van (rest) warmte, zoals Total Corbion en Vreugdenhil Dairy Foods. Inwoners hebben op diverse manieren kunnen meedenken en -praten over deze Transitievisie Warmte. Zo hebben zij zich kunnen aanmelden voor de twee informatieavonden ‘Gorinchem aardgasvrij’ en drie dialoogtafels Transitievisie Warmte. Tijdens de dialoogtafels is een kleine groep (dertien inwoners) meegenomen in het proces en zijn de resultaten van de analyses gedeeld en getoetst. Zowel de informatieavonden als de dialoogtafels stonden in het teken van informeren en raadplegen. Daarnaast was er steeds de mogelijkheid voor de deelnemers om vragen te stellen zowel tijdens de avonden en tafels als daarbuiten. In totaal zijn er ongeveer 130 inwoners betrokken geweest, iedere met zijn/haar eigen motivatie variërend van nieuwsgierig tot bezorgd.

De deelnemers komen uit verschillende wijken en zijn vooral woningeigenaren, lid van een VvE of huurders van Poort6. Tijdens de eerste informatieavond hebben we vooral opgehaald wat inwoners belangrijk vinden bij het aardgasvrij maken van Gorinchem om dit vervolgens mee te nemen in de uitgangspunten. Tijdens de dialoogtafels zijn de uitgangspunten en de verschillende technische analyses getoetst en aangevuld met lokale data, bijvoorbeeld over enthousiaste bewoners en bewonersinitiatieven. Daarnaast hebben we de deelnemers vragen gesteld over onder andere de rol van de gemeente en hun eigen rol in de warmtetransitie. Hierbij werd aangegeven dat we als gemeente met bewoners in gesprek moeten (blijven) gaan; hun een concreet voorstel moeten doen, zodat ze een goede afweging kunnen maken, en dat informatie over de

kleine stapjes naar aardgasvrij ook aandacht moet krijgen. Deze informatie is zeer waardevol voor het vervolgtraject en al op hoofdlijnen meegenomen in de uitvoeringsstrategie. Daarnaast laten alle soorten vragen zien dat het een complex onderwerp is en dat we hier als gemeente goed en duidelijk over moeten blijven informeren en communiceren. Gegevens over de gebouwde omgeving zijn grotendeels afkomstig uit openbare data en deels uit kengetallen van de WarmteTransitieMakers. Ook zijn aanvullende onderzoeken gedaan om de potentie van Gorcumse bronnen in kaart te brengen. Om tot robuuste resultaten te komen zijn de resultaten uit de analyses getoetst met andere modellen, zoals het Openingsbod van Stedin en de Startanalyse van Planbureau voor de Leefomgeving. Daarnaast is de Startanalyse gebruikt om inzicht te krijgen in de maatschappelijke kosten voor verschillende technieken voor de Gorcumse wijken.

Disclaimer Voor het opstellen van de Transitievisie Warmte hebben diverse participatiebijeenkomsten plaatsgevonden: twee informatieavonden ‘Gorinchem aardgasvrij’ en drie dialoogtafels. Tijdens deze bijeenkomsten werden deelnemers met name geïnformeerd en geraadpleegd. Daarnaast was er de mogelijkheid voor het stellen van vragen, zowel tijdens de bijeenkomsten als daarbuiten. In het vervolgtraject bij het opstellen van de gebiedsuitvoeringsplannen zal de participatie met inwoners en andere betrokkenen intensiveren. Aangezien elk gebied anders is, wordt per gebied een participatie- en communicatiestrategie opgesteld. Hoewel de gemeenteraad de gebiedsuitvoeringsplannen vaststelt, zijn het uiteindelijk de inwoners, vastgoedeigenaren en bedrijven die bepalen hoe en wanneer ze de overstap maken naar aardgasvrij koken en verwarmen.

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 13

1.5 Hoe gaat het daarna verder? De transitievisie vormt de start van een proces om Gorinchem stap voor stap aardgasvrij te maken. We selecteren in de transitievisie een aantal verkenningsgebieden dat kansrijk is om te starten met het aardgasvrij maken. Voor deze gebieden worden de komende jaren gebiedsuitvoeringsplannen gemaakt. Hierin worden de plannen concreter en zal per gebied of zelfs per huishouden worden gekeken wat er mogelijk is. Deze uitvoeringsplannen maken we samen met bewoners en andere betrokkenen. Hiervoor volgt per gebied een communicatie en participatietraject. Het besluit om daadwerkelijk over te stappen wordt pas genomen als bekend is wat de consequenties zijn voor de woonlasten van bewoners en ondernemers, er een gedegen haalbaarheidsstudie is afgerond en er voldoende draagvlak is. Daarnaast zetten we in op een gemeentebrede aanpak. In hoofdstuk 8 wordt uitgebreider ingegaan op de vervolgstappen. De definitieve Transitievisie Warmte 1.0 zal na vaststelling in de gemeenteraad onderdeel worden van de Omgevingsvisie. Verdere uitwerkingen op gebiedsniveau zullen vervolgens een plek krijgen in het omgevingsplan. Dit is de eerste editie van de Transitievisie Warmte van Gorinchem. Er zullen nieuwe edities volgen, want een transitie van tientallen jaren is niet op voorhand volledig voorspelbaar en volledig te plannen.

De Transitievisie Warmte zal eens in de twee à drie jaar bijgesteld worden en in de loop van de tijd steeds nauwkeuriger beschrijven welke warmteoplossingen het best passen in elke buurt. Wel is de richting die we inzetten duidelijk. Met die richting laten we de stad op basis van deze Transitievisie Warmte kennismaken.

1.6 Leeswijzer Deze Transitievisie Warmte start met een korte omschrijving van de impact die we verwachten,

welke technische mogelijkheden er zijn en wat de keuze voor die technieken betekent in het dagelijks leven van bewoners en ondernemers. In hoofdstuk 3 worden de uitgangspunten beschreven, oftewel belangrijke punten voor de warmtetransitie in Gorinchem, opgesteld samen met inwoners en belanghebbenden. In hoofdstuk 4 brengen we de opgave voor Gorinchem in beeld. In hoofdstuk 5 beschrijven we de toekomstige warmtevraag van de gebouwde omgeving en het potentiële aanbod van duurzame warmtebronnen in Gorinchem. In hoofdstuk 6 brengen we alle informatie samen in een Visie Warmtevoorziening en maken we een start met het matchen van de warmtebronnen en de warmtevraag. In hoofdstuk 7 tonen we de fasering: gebieden waar we op korte, middellange of lange termijn de mogelijkheden gaan verkennen en uitvoeringsplannen gaan opstellen om aardgasvrij te worden. Tot slot gaan we in hoofdstuk 8 in op de uitvoering van de transitie naar aardgasvrij en hoe die uitvoering op hoofdlijnen vorm krijgt in de gebieden waar zich op korte termijn kansen voordoen.

Disclaimer Het opstellen van de Transitievisie Warmte en gebiedsuitvoeringsplannen vraagt een aanzienlijke inzet van de gemeentelijke organisatie. Om hier in te kunnen voorzien zijn we als gemeente grotendeels afhankelijk van de financiële middelen van de Rijksoverheid. Zonder of met beperkte middelen van het Rijk moeten we het tempo dat geschetst is in deze Transitievisie Warmte bijstellen. We zullen dan in minder gebieden starten met de verkenning en het opstellen van de gebiedsuitvoeringsplannen.

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 14

Houd dit in gedachten bij het lezen van deze Transitievisie Warmte Grenzen liggen niet vast De warmtetransitie volgt op veel plekken in de stad een gebiedsgerichte aanpak. De kaarten in deze Transitievisie Warmte zijn niet ingericht op CBS buurten of wijken, maar ingedeeld op basis van gelijkvormigheid van de gebouwen, kansrijke warmte-alternatief en particulier of corporatiebezit. De grenzen van een gebied zijn niet beperkend, maar helpen wel om richting te geven. Mocht na nader onderzoek blijken dat een bouwblok beter in een aansluitend gebied past of dat er enthousiaste bewoners zijn die graag ook meewillen, dan wordt de grens verlegd.

Verschillende warmte-alternatieven binnen een gebied zijn mogelijk Het feit dat een gebied de kleur heeft van een warmtenet, betekent niet dat elk gebouw in dat gebied op een warmtenet aangesloten wordt. De gebouwen in een gebied zijn niet allemaal hetzelfde en het kan dus zijn dat in delen van een gebied andere oplossingen kostenefficiënter is. Zo kunnen binnen een gebied oudere en nieuwere gebouwen voorkomen en zijn er vaak verschillende soorten eigenaren in een gebied aanwezig zijn. Voor utiliteitsgebouwen zijn bijvoorbeeld andere oplossingen interessant dan voor woningen. De Visie Warmtevoorziening in deze Transitievisie Warmte geeft aan wat op basis van gegevens van gebouwen (bouwjaren en toekomstige warmtevraag) en laagste nationale kosten de meest kansrijke warmte-alternatieven zijn voor een gebied als geheel. Dat doen we omdat we de totale kosten zo laag mogelijk willen houden.

Verschillend tempo binnen een gebied is mogelijk Het feit dat een gebied de kleur heeft van korte termijn (2022-2035) of middellange termijn (2025-2040), betekent niet dat elk gebouw in dat gebied verplicht is om in die tijdsfase van het aardgas af te koppelen. Gebouweigenaren hebben immers nog de vrije keuze wanneer ze voor 2050 van het aardgas af zullen gaan. De fasering in deze Transitievisie Warmte weergeeft een planning van wanneer we in welke gebieden willen starten met de verkenning. De planning geeft gebouweigenaren houvast wanneer we aan de slag gaan in hun gebied. Hoewel het afkoppelen van het aardgas voor 2050 niet verplicht is, willen we gebouweigenaren in de gebieden waar we aan de slag gaan wel een voorstel doen om over te stappen op een duurzaam warmtealternatief. Dit voorstel kunnen ze meenemen in hun overweging om wel of niet over te stappen. Vooralsnog blijft de keuze aan de gebouweigenaren hoe en wanneer zij willen overstappen op een aardgasvrij warmtealternatief.

De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten Na de vaststelling van de Transitievisie Warmte 1.0 komen er ongetwijfeld weer nieuwe ontwikkelingen: in de gebieden gebeurt van alles zoals bijvoorbeeld grootschalige renovatie van Poort6 woningen, nieuwbouw en functiewijziging van bestaande kantoren of een voormalig schoolgebouw, wellicht komen nieuwe technieken beschikbaar, er komt nieuwe of gewijzigde wetgeving of extra financieringsinstrumenten voor de energietransitie. Daarmee zal de Transitievisie 1.0 die dit jaar wordt vastgesteld geen in beton gegoten ‘eindplaatje’ zijn van een aardgasvrij Gorinchem, maar een richtinggevend stuk om de koers voor de komende jaren vast te leggen, met een focus op gebieden waar al voor 2030 gewerkt wordt richting een aardgasvrij Gorinchem. Door de Transitievisie Warmte elke twee à drie jaar te evalueren en actualiseren blijft de TVW flexibel voor (meekoppel)kansen en heeft de inwoner tegelijkertijd toch een houvast op welke wijze zijn of haar wijk aardgasvrij wordt.

2. Wat is de impact? Het omschakelen van aardgas naar duurzame warmtealternatieven is complex. Vrijwel alle huishoudens, gebouweigenaren en bedrijven in Gorinchem krijgen ermee te maken. In dit hoofdstuk omschrijven we in het kort de impact die we verwachten, welke technische mogelijkheden er zijn en wat de keuze voor die technieken betekent in het dagelijks leven van bewoners en ondernemers. Veel woningen en utiliteitgebouwen in Gorinchem gebruiken aardgas. Het wordt gebruikt om te verwarmen (via cv en radiatoren), om te koken, en voor warm water uit de kraan. Sommige (industriële) bedrijven gebruiken aardgas in het bedrijfsproces. Het uitfaseren van aardgas in dit soort bedrijfsprocessen is niet meegenomen in deze Transitievisie Warmte. Hiervoor is vanuit het Klimaatakkoord de klimaattafel industrie opgericht (net zoals die er is voor de gebouwde omgeving). Voor de industrie zijn er aparte doelen. De belangrijkste aanpassingen die in woningen en andere gebouwen nodig zijn om over te stappen op een duurzame warmtebron zijn hieronder toegelicht.

2.1 Koken Koken kan met een inductieplaat, elektrische kookplaat of keramische kookplaat. De meeste mensen kiezen voor inductie. Met inductie verbruik

je minder stroom dan met andere elektrische kookplaten. En het lijkt op koken op gas: je kunt de temperatuur snel regelen. Daarnaast is koken op deze manier energiezuiniger.

2.2 Isoleren Om aan de klimaatdoelstelling te voldoen is isoleren een belangrijke eerste stap. Fossiele brandstoffen worden steeds schaarser en veel duurzame warmtebronnen zijn beperkt beschikbaar. Het is daarom goed om eerst het energiegebruik terug te dringen, voordat op een duurzame warmtebron wordt overgestapt. Wat je niet gebruikt hoef je namelijk ook niet op te wekken. Daarom is het belangrijk om woningen en andere gebouwen beter te isoleren. Het is niet alleen goed voor het milieu, het verlaagt ook de energierekening en verbetert het comfort van het gebouw. Het isoleren van de buitenmuur, dak, en vloer en het plaatsen van goed isolerend glas zijn effectieve maatregelen. Met het isoleren van woningen en andere gebouwen kan nu al volop worden ingezet.

Een warmtescan laat zien waar een gebouw warmte verliest.

16

2.3 Verwarming en warm water Er bestaan diverse alternatieven voor het verwarmen van gebouwen met een cvketel op aardgas. Deze alternatieven zijn hieronder verdeeld in individuele technieken die woningeigenaren zelfstandig kunnen realiseren, collectieve technieken (warmtenetten) en duurzaam gas. Meer informatie over deze technieken kunt u vinden in Bijlage 1: Warmtealternatieven. » Individuele oplossing: een oplossing per woning, gebouw of woonblok. Dit is meestal een elektrische warmtepomp (lucht of bodem) en soms infraroodpanelen, elektrische verwarming of een pelletkachel2.

» Warmtenet: dit is een collectieve oplossing voor de hele buurt. Warm water stroomt door leidingen onder de grond naar de huizen. » Duurzaam gas: we stappen over op duurzaam gas, zoals biogas, groen gas (biogas dat is opgewaardeerd naar aardgaskwaliteit) of in de toekomst (groen) waterstofgas, en gebruiken hiervoor de bestaande aardgasleidingen. Het hangt onder andere van het type woning en type gebied af welke oplossing het meest geschikt is. Welke aanpassingen nodig zijn in een gebouw verschilt per oplossing. In figuur 1 is dit schematisch weergegeven. In hoofdstuk 6 komt aan bod welke oplossingen het beste passen bij de gebouwde omgeving in Gorinchem.

Om de transitie naar een 100% aardgasvrij Gorinchem op termijn te realiseren moeten gebouweigenaren in de positie worden gebracht om een keuze te maken over het alternatief voor aardgas in hun woning of pand. Dat vraagt niet alleen om technische en financiële oplossingen, maar is ook een sociaal proces. We willen mensen informeren dat de transitie aanstaande is, hen activeren daar voor hun woning of gebouw over na te gaan denken, hen faciliteren in het maken van een keuze en begeleiden in de uitvoering. De kern van het verhaal is namelijk dat de keuze om op aardgas te blijven koken en verwarmen verdwijnt.

2 Een pelletkachel kan een goede optie zijn wanneer je in een buitengebied woont en je huis moeilijk te isoleren is. In de dichtbebouwde omgeving wordt het afgeraden in verband met de fijnstof die vrijkomt bij verbranding van de pellets. Dit is slecht voor de gezondheid van de omringende bewoners en voor het milieu.

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 17

Figuur 1. Schematische weergave warmtealternatieven en bijkomende aanpassingen in de woning.

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 18

3. Gezamenlijke uitgangspunten Met de Transitievisie Warmte geven we richting aan de transitie naar een aardgasvrij Gorinchem. Om keuzes over de warmtetransitie te maken hebben we op basis van lokaal (Visie van de stad en Gorcums Akkoord 2018-2022), regionaal (RES Alblasserwaard) en nationaal (Klimaatakkoord) beleid en samen met inwoners en de belangrijkste partners gezamenlijke uitgangspunten geformuleerd. Deze uitgangspunten helpen ons om beslissingen weloverwogen te maken. De Rijksoverheid tot doel gesteld, en dat geldt ook voor gemeente Gorinchem, om in 2050 een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening te hebben zonder aardgas. In 2050 is daarom de CO2-uitstoot tot (bijna) nul gereduceerd. Betrouwbare en veilige (nieuwe) technieken zorgen daarbij voor een comfortabele woning, terwijl vraag en aanbod van energie nog steeds met elkaar in balans zijn en de lusten en lasten op een eerlijke manier met elkaar worden verdeeld. Voor de hele warmtetransitie in Gorinchem hebben we samen met inwoners en de belangrijkste partners de volgende algemene uitgangspunten geformuleerd. Haalbaar en betaalbaar Om de warmtetransitie betaalbaar te houden, individueel en collectief, maken we conform de afspraken in het Klimaatakkoord keuzes op basis van de laagste totale kosten voor de warmteoplossing3 en de kosten voor de eindgebruiker.

We beginnen met de gebieden waar we met een haalbare businesscase de CO2uitstoot het meest kunnen verlagen tegen de laagste kosten. Isolatie en inzet van duurzame bronnen Duurzame energiebronnen vragen om investeringen. Isoleren is daarom een belangrijk onderdeel van onze aanpak. Lokaal en regionaal vindt afstemming plaats om de beschikbare duurzame bronnen optimaal te verdelen. We houden rekening met de beperkte beschikbare ruimte, ondergronds en bovengronds, en met cultuurhistorische waarden. Transparante besluitvorming samen met bewoners en bedrijven We betrekken bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden actief bij het maken van

keuzes. Om te komen tot een gedragen besluit is de besluitvorming inzichtelijk en navolgbaar voor iedereen. Bewoners en bedrijven hebben keuzevrijheid binnen de grenzen van de beschikbare opties, maar aardgas is op termijn geen optie meer. Iedereen moet mee kunnen doen Iedereen moet de kans krijgen mee te kunnen doen in de overstap naar een duurzame warmtevoorziening. We stemmen daarom de keuzes in de gebieden af met gebouweigenaren en bewoners en betrekken ze in de uitvoering. We proberen waar nodig maatwerk te leveren en bewoners maximaal te ontzorgen. Koppelkansen We benutten zo veel mogelijk de natuurlijke momenten van gebouweigenaren, zoals een verhuizing, een verbouwing, nieuwe keuken of vervanging van de cv-ketel. Ook sluiten we aan bij voorbereidingen en werkzaamheden in de openbare ruimte van gemeente en nutsbedrijven. Daarnaast kijken we naar verbindingen met andere ruimtelijke opgaven in multifunctionele, ruimte-efficiënte projecten (zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit, bodemdaling, verbeteren van de waterkwaliteit en mobiliteit) en met bredere sociaalmaatschappelijke opgaven (o.a. voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, werkgelegenheid en talentontwikkeling). Initiatief en innovatie We bieden volop ruimte voor initiatieven van bewoners en bedrijven.

We waarderen en benutten de kracht van lokale collectieve projecten en innovatieve ondernemers, die ook bijdragen aan de vitaliteit van onze regio. We spelen in op de ontwikkelingen en leren steeds

3 Als uitgangspunt streven we naar de laagste ‘nationale kosten’. Bij de laagste nationale kosten zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn voor een warmteoplossing het laagst, ongeacht wie die kosten betaalt. Het is inclusief de baten van energiebesparing en alle kosten voor investeringen, opwek van stroom en warmte, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies (PBL).

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 19

van onze werkwijze en mogelijkheden die er al zijn. Zo blijven we flexibel om de noodzakelijke nieuwe (te ontwikkelen) technieken en financieringsvormen toe te kunnen passen in de gebieden waarvoor nu nog geen geschikte oplossingen zijn. Gezondheid en milieu Voor het maken van keuzes in de warmtetransitie kijken we daarnaast naar de bredere effecten

voor gezondheid en milieu. Hierbij letten we specifiek op het gebruik van houtkachels (luchtverontreiniging) binnen de gebouwde omgeving en landelijke richtlijnen voor het geluid van warmtepompen. Toekomstig beleid en de toekomstige plannen voor de warmtetransitie toetsen we steeds aan deze uitgangspunten.

Informatieavond ‘Gorinchem aardgasvrij’ 1 februari 2021 Tijdens de eerste informatieavond ‘Gorinchem aardgasvrij’ op 1 februari 2021 hebben we de deelnemers gevraagd wat zij belangrijk vinden in de transitie naar een aardgasvrij Gorinchem. Er kwam toen naar voren dat zij de volgende punten belangrijk vinden: » » » » » »

Betaalbaarheid Duidelijkheid Transparantie Beperken van de overlast Beperken van verbouwingen Koppelkansen meenemen

» » » » »

Inwoners betrekken Maatwerk Keuzevrijheid Betrouwbare warmtevoorziening Ook kleine collectieve projecten meenemen en stimuleren

Deze punten zijn verwerkt in de uitgangspunten.

Ca. 90 deelnemers Deelnemers

Getroffen energiebesparende maatregelen Uitgevoerde energiebesparende maatregelen

Woningeigenaar Woningeigenaar en lid van een VvE Huurder Ondernemer Vertegenwoordiger maatschappelijke organisatie Anders

Nee Zonneboiler (hybride) warmtepomp Houtkachel/ pelletkachel Geen aardgas HR++/+++ glas Isolatie Kook elektrisch Korter douchen/ waterbesparende douchekop Anders

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 20

4. De opgave in beeld Om naar een duurzaam alternatief voor aardgas over te stappen, is inzicht in het huidige aardgasverbruik en de status van de woningvoorraad nodig. Dan wordt duidelijk welke aanpassingen aan de infrastructuur en woningen nodig zijn.

4.1 Huidig aardgasverbruik Het totale aardgasverbruik in Gorinchem in 2018 voor woningen en bedrijven was 849 TJ. Hiervan werd 560 TJ (66 %) gebruikt in de ruim 17.450 woningen in Gorinchem, 289 TJ (34%) ging naar bedrijven. Het overgrote deel van de woningen en utiliteit is aangesloten op het aardgasnet. In woningen wordt het aardgas hoofdzakelijk gebruikt voor ruimteverwarming (75%), een

kleiner deel wordt gebruikt voor het verwarmen van tapwater (20%) en slechts 5% van het gas wordt gebruikt om te koken. Bij bedrijven hangt het aardgasverbruik sterk af van het type bedrijf en of er proceswarmte wordt gebruikt. In figuur 2 is het totale elektriciteits- en aardgasverbruik in Gorinchem voor woningen en utiliteit in beeld gebracht. In Gorinchem wordt er aanzienlijk meer energie uit aardgas gebruikt dan uit elektriciteit. Het stoppen met aardgas is daarom cruciaal in de energietransitie.

TJ of terajoule is een eenheid voor de hoeveelheid energie. 1 TJ = 1.000.000.000.000 joule. 1 TJ komt overeen met het gebruik van ongeveer 31.600 m3 aardgas, ofwel de jaarlijkse hoeveelheid warmte-energie voor 21 gemiddelde Nederlandse woningen.

Energieverbruik Gorinchem (TJ)

Aardgas

Elektriciteit 0 Woningen

200

400

Commerciële dienstverlening

600

800

1000

Publieke dienstverlening

Figuur 2. Energieverbruik in Gorinchem.

2500 2030

2000 1500 1000 500 0

830

1020 1030

1210

1400

Appartement Tussenwoning Alle woningen Hoekwoning Twee-onder-een-kapwoning Vrijstaande woning

Figuur 3. Gasverbruik per woningtype. Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 21

4.2 Huidige woningvoorraad In Gorinchem staan 17.450 woningen4 . Relatief zijn er veel meergezinswoningen en rijwoningen (72%) en weinig vrijstaande woningen (8%). Bijna 50% van de woningen is gebouwd voor 1974 (figuur 4 en Bijlage 2: Bouwjaren). Slechts een klein deel bestaat uit vooroorlogse woningen. Die staan vooral in de binnenstad, in het zuiden van de Haarwijk en in Dalem. Als we kijken naar de energielabels van de woningen (figuur 5 en Bijlage 3: Energielabels),

Bouwjaren woningen Totaal = 17.210 Bouwjaren woningen 8% 8%

15%

< 1920

5%

< 1920- 1940 1920

5%

1920 -- 1974 1940 1941

17%

13%

33%

1920 - 1940

7%

Label G

6% 8%

33%

1983 1992 - 1991 2005

9%

18%

7%

1992 - 2005 > 2005

1975 - 1982 21%

Label F Label E Label D Label C Label B Label A

Label G

6%

14%

1983 - 1991 1992 - 2005

26%

> 2005

8%

1941 - 1974

14%

1975 1982 21% 1983 - 1991

9% Energielabels woningen < 1920

18%

1941 1975 - 1974 1982

17% 13%

In Gorinchem zijn er verhoudingsgewijs iets meer koop- dan huurwoningen: 51% van de woningvoorraad bestaat uit huurwoningen, waarvan 41% een sociale huurwoning5 is . Woningcorporatie Poort6 heeft het grootste aantal woningen in Gorinchem-West.

Energielabels woningen

Totaal = 17.210

15%

zien we dat ongeveer 65% van de woningen een A t/m C label heeft. Een klein gedeelte van de woningen (13%) heeft nog een F of G label. Dit zijn met name de vooroorlogse woningen in de binnenstad en het zuiden van de Haarwijk.

26%

> 2005 Figuur 4. Bouwjaren woningen.

Label F Label E Label D Label C Label B Label A

Figuur 5. Energielabels woningen.

4 Bron: BAG (Basisadministratie Adressen en Gebouwen)-2020 5 Bron: https://allecijfers.nl/gemeente/gorinchem/.

Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 22

5. Analyse toekomstige warmtevraag en warmtebronnen In dit vrij technische hoofdstuk beschrijven we de toekomstige warmtevraag voor de woningvoorraad, de toekomstige benodigde temperatuurwarmte en het potentiële aanbod van duurzame warmtebronnen in Gorinchem. Deze analyse is nodig om vervolgens in het volgende hoofdstuk te kunnen kijken naar het meest kansrijke warmtealternatief per gebied. De analyse bestaat uit drie stappen: 1. Toekomstige warmtevraag: Wat is de ontwikkeling van de warmtevraag tot 2050 en welke temperatuurwarmte is nodig in de gebouwen?

2. Warmtevraagdichtheid: Waar is meer potentie voor collectieve oplossingen (warmtenet) en waar voor individuele oplossingen? 3. Warmteaanbod: Welke warmtebronnen zijn beschikbaar in Gorinchem?

Figuur 6. Isolatiemogelijkheden voor woningen uit verschillende bouwperiodes. Transitievisie Warmte Gorinchem 1.0 23

5.1 Toekomstige warmtevraag In deze paragraaf voorspellen we de toekomstige warmtevraag voor de gebouwen in Gorinchem. We zoeken naar het optimale pakket aan energiemaatregelen, dat wil zeggen een combinatie van vermindering van de warmtevraag (via isolatie in combinatie met ventilatie), infrastructuur en warmtebronnen. Minder energie gebruiken is vaak de eerste en belangrijkste stap. De komende jaren worden daarom op grote schaal woningen geïsoleerd, maar niet elk gebouw heeft dezelfde isolatiemogelijkheden (zie figuur 6). Woningen Om een inschatting te maken van de verwachte energiebesparing van woningen tot 2050 is een analyse gemaakt van de huidige woningvoorraad in Gorinchem (bouwjaar, energielabel, oppervlakte van de woningen). In Tabel 1 is te zien wat landelijk gezien de verwachte energiebesparing is voor een woning uit een bepaalde bouwperiode. We gaan hierbij uit van de isolatie die economisch rendabel is. Huizen van voor 1920 bijvoorbeeld, hebben vaak een energielabel G en zijn tot een energielabel C of D te isoleren. Deze isolatiestap betekent een energiebesparing van 18%. Voor de diverse bouwperiodes gelden verschillende besparingspotenties.