2. Programma van Eisen Duurzaamheid OD205

Programma van Eisen Duurzaamheid BEDRIJVENTERREIN GROOTE HAAR 24 FEBRUARI 2025

Contact contactpersonen: mail: projectnummer: versie: datum:

Judit Gaasbeek Janzen mail@od205.nl 154-GH-01 definitief 24 februari 2025

In dit document worden ter ondersteuning diverse referentiebeelden gebruikt. Deze beelden zijn opgenomen op basis van het citaatrecht, zoals vastgelegd in de Auteurswet, en zijn voorzien van bronvermeldingen om de oorspronkelijke makers te erkennen.

Colofon

Gemeente Gorinchem Stadhuisplein 1 4205 AZ Gorinchem

Schiehavenkade 158-160 3024 EZ Rotterdam tel 010 303 1277 www.od205.nl

Inhoudsopgave 1. INLEIDING

|

04

2. WAT IS EEN PVE BEDRIJVENTERREIN?

|

06

3. BEDRIJVENTERREIN GROOTE HAAR

|

07

4. DUURZAAMHEIDS AMBITIES 4.1 PIJLERS 4.2 MAATREGELEN

|

09

|

21

5. TOT SLOT

|10 |12

Leeswijzer Dit Programma van Eisen Duurzaamheid start met een verkenning van de term ‘duurzaamheid’ en hoe dit begrip in de context van Groote Haar wordt gezien. Vervolgens wordt in hoofdstuk 2 uiteen gezet wat de aanleiding en het doel van het opstellen van het Programma van Eisen is. Hoofdstuk 3 gaat in op de specifieke kenmerken van toekomstig bedrijventerrein Groote Haar, waarna in hoofdstuk 4 de duurzaamheidsambities voor dit gebied uiteen worden gezet. Het programma van eisen sluit af met een doorkijk naar de toekomst en de context van het programma van eisen in de verdere ontwikkeling van Groote Haar.

3

1. INLEIDING

De term ‘duurzaamheid’ is een breed begrip, dat tal van verschillende deelthema’s behelst. Natuurbehoud en klimaatmitigatie zijn vaak de eerste associaties. Duurzaamheid is echter veel meer dan dat. Duurzaamheid gaat net zo zeer over sociale en economische aspecten. Zoals betaalbare energie, voldoende beschikbaarheid van grondstoffen en gezonde gemotiveerde medewerkers. Duurzaamheid is het uithoudingsvermogen van processen en systemen. De Zuid-Afrikanen noemen het heel treffend ‘volhoudbaarheid’. Kansen Die volhoudbaarheid komt meer en meer in het gedrang. Netcongestie, wateroverlast door piekbuien, ruimtegebrek; de kranten staan er vol mee. De effecten zijn ook voelbaar op de 3800 bedrijventerreinen die Nederland telt. Tegelijkertijd liggen op diezelfde bedrijven ook grote kansen om ze duurzamer en toekomstbestendiger te maken. Zo zijn bedrijventerreinen goed voor 25% van het landelijke energieverbruik en zijn ze de dagelijkse werkplek voor ruim 30% van werkend Nederland. Er valt dus veel te winnen op bedrijventerreinen. Toch is het zetten van de stap om er daadwerkelijk aan de slag te gaan, niet vanzelfsprekend. Duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen kost moeite, tijd en geld, vooral op de korte termijn. Maar op de lange termijn gaat de huidige manier waarop we als samenleving onze bedrijfsmatige gebieden vormgeven, tegen grenzen aanlopen.

Programma van Eisen Willen bedrijventerreinen ook in de toekomst nog bestaansrecht hebben, dan moeten we daarover nu al andere keuzes maken. Zeker bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen, zoals de gemeente Gorinchem beoogt langs de A27, kunnen de huidige investeringen van toekomstbestendigheid worden verzekerd door op voorhand al duurzame keuzes te maken. Precies dat is wat dit Programma van Eisen Duurzaamheid voor de ontwikkeling van het nieuwe bedrijventerrein Groote Haar nastreeft: sturen op de ontwikkeling van een bedrijventerrein dat wél klaar is voor de toekomst. Zodat ook toekomstige generaties hier een economisch gezond bedrijf en een prettige werkplek kunnen hebben. Als gemeente neemt Gorinchem hiermee een vooruitstrevende positie in in de regio, waarbij ze anticipeert op de behoeften van toekomstige generaties.

4

5

2. WAT IS EEN PROGRAMMA VAN EISEN DUURZAAMHEID? In een Programma van Eisen (PvE) Duurzaamheid worden alle ambities, randvoorwaarden, eisen en wensen vastgelegd die gelden op het gebied van duurzaamheid. In dit geval voor de gebiedsontwikkeling van bedrijventerrein Groote Haar. Duurzaamheid definiëren we hier in de breedste zin van het woord. Namelijk als het waarborgen van systemen en processen die niet alleen effectief zijn op kort termijn, maar ook op lange termijn kunnen worden volgehouden zonder uitputting van middelen en mensen, schade aan het milieu, economische instabiliteit of het beperken van kansen voor toekomstige generaties. Samengevat gaan we op bedrijventerrein Groote Haar voor ‘volhoudbaarheid’. Zowel voor de openbare ruimte, als op het niveau van de percelen en gebouwen die daar op komen te staan. Aanleiding De planvorming voor bedrijventerrein Groote Haar is in volle gang. De eerste plannen zijn opgesteld en uitgewerkte producten liggen klaar. Het thema duurzaamheid is daarin op verschillende plekken terug te vinden, maar tot op heden is het niet integraal en als kaderstellend speerpunt meegenomen. Nieuw inzicht heeft de noodzaak voor het opstellen van een PvE Duurzaamheid nu echter duidelijk gemaakt.

Het PvE Duurzaamheid levert aanvullende inbreng voor het ontwikkelproces van bedrijventerrein Groote Haar naast de reeds opgestelde plannen en documenten die hierop van toepassing zijn. Deze documenten, zoals het stedenbouwkundig plan, beeldkwaliteitsplan en waterhuishoudkundigplan, vormden de basis voor het opstellen van dit PvE Duurzaamheid. Rol Het PvE Duurzaamheid weerspiegelt de ambitie en de wens van de gemeentelijke projectgroep om duurzaamheid als een kernwaarde te hanteren in de ontwikkeling van bedrijventerrein Groote Haar. Het document benoemt de ruimtelijke en functionele wensen op het gebied van duurzaamheid. Het beschrijft de visie en ambities voor het bedrijventerrein en benoemt concrete voorstellen voor maatregelen, zowel in de openbare ruimte als op de percelen die aan ondernemers worden verkocht, die bijdragen aan het behalen van de ambities.

6

Bij het opnemen van deze maatregelen in het PvE is er altijd gezocht naar ruimte voor flexibiliteit. Ten eerste omdat bij het opstellen van het PvE nog niet bekend is welk type bedrijven en bedrijvigheid zich op Groote Haar gaat vestigen. Ook is het wenselijk in de toekomst mee te kunnen bewegen met nieuwe inzichten en ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid. Omwille van de gewenste flexibiliteit wordt bijvoorbeeld het opwekken van duurzame energie op Groote Haar verplicht gesteld, maar is de keuze in bron of technologie vrij. Doel In het huidige ontwikkelproces van Groote Haar is het PvE Duurzaamheid een cruciaal document. Het is opgesteld om binnen de gemeente Gorinchem de discussie op gang te brengen over het sturen op duurzaamheid en de betrokken beleidsvelden te stimuleren om na te denken over de rol van duurzaamheid binnen de gebiedsontwikkeling van bedrijventerrein Groote Haar. Met als uiteindelijk hoofddoel dat duurzaamheid een integraal onderdeel wordt van het ontwikkelproces, in plaats van een addon of bijzaak. Het is een uitnodiging om samen te werken aan een duurzame toekomst.

3. KENMERKEN BEDRIJVENTERREIN GROOTE HAAR Met zijn centrale ligging in Nederland is Gorinchem een aantrekkelijke vestigingsplaats voor bedrijven. De ontwikkeling van Groote Haar versterkt dit nog verder. De eigen rechtstreekse aansluiting op de snelweg A27 maakt Groote Haar uitstekend bereikbaar voor personen- en vrachtvervoer over de weg. Ligging Het bedrijventerrein Groote Haar ligt ten noorden van Gorinchem, in de hoek van de kruising van de A27 en de A15. Hiermee hecht het terrein zich als het ware aan het verstedelijkte gebied langs het Merwedekanaal, de A15 en de Betuwelijn. De A15, met parallel daaraan de Betuwelijn, is een functioneel en visueel ruimtelijke sterke barrière tussen de bestaande bebouwing van Gorinchem en het buitengebied waarin gebiedsontwikkeling Groote Haar plaatsvindt. Landschap Door deze ligging wordt het bedrijventerrein omringd door het open veenweidegebied van de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. Langgerekte kavels, watergangen, kades en bebouwingslinten karakteristeren dit landschap. Openheid en lange zichtlijnen bepalen het beeld. Het is een landschap dat zijn oorspronkelijke vorming door de natuur volop toont: overspoeld door rivieren en uiteindelijk door de mens gecultiveerd tot vruchtbaar polderland. Het bedrijventerrein is gelegen aan de rand van Nationaal landschap Het Groene Hart.

Stedenbouwkundig ontwerp Groote Haar ligt als een compact stedelijk bouwblok in het open landschap. Water en robuust groen omzomen het terrein. De hoofdstructuur, het stevige raamwerk, van het stedenbouwkundige plan is geënt op de waterrijke structuur, de lange lijnen van de verkaveling en de zichtlijnen. Binnen dit sterke raamwerk is een flexibele invulling van de verkaveling mogelijk, die in kan spelen op de vraag vanuit de markt.

Bereikbaarheid Via de Mollenburgseweg, de Grote Haarsekade en de Kleine Haarsekade, die allen aantakken op de Haarweg, is het plangebied van Groote Haar in de huidige situatie vanuit Gorinchem te bereiken. In de toekomst wordt het bedrijventerrein bereikbaar vanaf een op- en afrit aan de A27. Verder is er geen verbinding voorzien met de ontsluiting rondom Gorinchem, met uitzondering voor voetgangers en (brom) fietsers. Bedrijvigheid Groote Haar heeft een bruto omvang van circa 68 ha en ongeveer 37 ha netto uitgeefbaar terrein. Naast het aantrekken en behouden van bedrijvigheid in de regio, is de groei van werkgelegenheid een belangrijk doel van de plannen voor het nieuwe bedrijventerrein. Type bedrijven Om te voorzien in de behoefte uit de regio, worden op bedrijventerrein Groote Haar relatief grote kavels voor bedrijven in een hoge milieucategorie aangeboden. Groote Haar is in eerste instantie een regionaal monofunctioneel bedrijventerrein. Het is bedoeld voor de vestiging van middelgrote bedrijven met een kavelbehoefte van minimaal 2.500 m2 en minimaal 50 arbeidsplaatsen per hectare. Het terrein gaat ook ruimte bieden aan gevestigde bedrijven uit Gorinchem die willen/moeten verplaatsen en passen binnen de criteria voor Groote Haar. Deze criteria zijn opgenomen in het marktprofiel wat nader wordt uitgewerkt in een uitgifteprotocol.

7

Plankaart stedenbouwkundige hoofdstructuur bedrijventerrein Groote Haar

CONVENANT KLIMAATADAPTIEF BOUWEN De gemeente Gorinchem heeft het convenant klimaatadaptief bouwen Zuid-Holland ondertekend en committeert zich daarmee aan het hanteren van de principes en maatregelen uit het convenant. Het convenant is opgesteld om nieuwbouwlocaties bestand te maken tegen weersextremen als gevolg van klimaatverandering en streeft ernaar dat klimaatadaptief bouwen de norm wordt. Het is ondertekend door onder meer bouwbedrijven, gemeenten, de provincie, waterschappen, maatschappelijke organisaties en projectontwikkelaars. De gemeente Gorinchem heeft het convenant klimaat adaptief bouwen Zuid-Holland ondertekend en committeert zich daarmee aan het hanteren van de maatregelen voor klimaat adaptief bouwen uit het convenant. Deze zijn daarom ook terug te vinden in de maatregelen van dit PvE Duurzaamheid. Voor iedereen die met klimaatadaptief bouwen aan de slag wil is praktische informatie hierover gebundeld op www.bouwadaptief.nl.

8

4. DUURZAAMHEIDSAMBITIE Met de ontwikkeling van Groote Haar kan de gemeente Gorinchem een bedrijventerrein realiseren dat, in tegenstelling tot veel traditionele bedrijventerreinen, wél is voorbereid op de grote veranderingen die onze samenleving te wachten staan. Waar dat voor bestaande bedrijventerreinen betekent dat er soms ingrijpend gerevitaliseerd moet worden, biedt de ontwikkeling van Groote Haar de kans om van begin af aan een duurzame en toekomstbestendige koers te varen. Deze ambitie vindt zijn weerslag in vier dragende pijlers onder de ontwikkeling van Groote Haar en de maatregelen die daaruit voortvloeien. Groote Haar kan daarmee ook fungeren als een toonbeeld van innovatie en als visitekaartje voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Door innovatieve technologieën en duurzame praktijken te integreren in de ontwikkeling en het beheer van het terrein, wordt niet alleen de ecologische impact geminimaliseerd, maar ontstaan ook nieuwe economische kansen. Dit maakt Groote Haar niet alleen aantrekkelijk voor bedrijven die zich willen vestigen, maar ook voor investeerders en partners die zich inzetten voor een duurzame toekomst. Met deze aanpak versterkt de gemeente Gorinchem de lokale economie en biedt ze een inspirerend model voor andere regio’s die voor vergelijkbare uitdagingen staan.

Ontdek toekomstbestendig ondernemen op het energiek Groote Haar. De uitgangspunten voor duurzame gebiedsontwikkeling komen terug in de thema’s waarop het PvE zich richt. Op Groote Haar focussen we op 4 pijlers:

1. Duurzaam energiegebruik 2. Innovatieve bouwcultuur 3. Gezonde werkomgeving 4. Natuurlijke omgeving

WAT IS EEN DUURZAAM BEDRIJVENTERREN? Op een duurzaam bedrijventerrein werken ondernemers samen aan minimale milieubelasting en optimaal bedrijfseconomisch resultaat. Dat betekent: klimaatneutraal, klimaatadaptief en circulair ondernemen. Het duurzame bedrijventerrein is een werklandschap waarin veel aandacht is voor biodiversiteit en het creëren van een gezonde werkomgeving en dat weerbaar is tegen verdere klimaatverandering: “Duurzaamheid wordt door de gemeente Gorinchem niet alleen (eng) geïnterpreteerd in de zin van energiemaatregelen, maar wordt breder uitgelegd. Een duurzaam bedrijventerrein is een toekomstbestendig bedrijventerrein. Duurzaamheid is ook uiting van een efficiënt grondgebruik, maar houdt tevens rekening met een zorgvuldige (landschappelijke) inrichting die recht doet aan de markante ligging van het gebied tussen de stad Gorinchem en het Groene Hart.” Uit bestemmingsplan Groote Haar

9

4.1 Vier pijlers Bij de ontwikkeling van Groote Haar neemt de gemeente Gorinchem duidelijk stelling: het nieuwe bedrijventerrein wordt ontwikkeld met het oog op een duurzame toekomst. Voor de ondernemers die zich op het terrein zullen vestigen en voor hun medewerkers. Maar ook voor de samenleving van Gorinchem. De vier pijlers waarop een duurzame ontwikkeling van Groote Haar rust, zijn in eerste instantie dragers voor een specifieke gebiedsontwikkeling. Maar hun impact reikt ook verder, in de samenleving van Gorinchem. Groote Haar wordt niet alleen een inspiratiebron, maar levert ook meerwaarde op voor de inwoners van de gemeente en ondernemers elders in Gorinchem. De positieve impact van het duurzame karakter van Groote Haar stopt immers niet bij de kadastrale grenzen van het terrein: de mensen die er werken gaan gezonder weer naar huis, planten en dieren die er tot groei en bloei kunnen komen, waaieren uit over de omgeving, en meer. Zo wordt Groote Haar een verrijking voor een veel groter gebied dan het bedrijventerrein alleen.

1. Duurzaam energiegebruik Duurzaam energiegebruik gaat over een toekomstbestendige aanpak van energievoorziening en –verbruik, die rekening houdt met de behoeften van de huidige én toekomstige generaties. Dit houdt in dat bedrijven op het terrein gebruikmaken van hernieuwbare energiebronnen zoals zon, wind en reswarmte, en dat ze efficiënt omgaan met energie, bijvoorbeeld door slimme technologieën en innovatieve oplossingen toe te passen. Duurzaam energiegebruik draagt bij aan de economische veerkracht, sociale verantwoordelijkheid en milieubescherming, en voorziet in een stabiele en betrouwbare energievoorziening op lange termijn.

2. Innovatieve bouwcultuur Innovatieve bouwcultuur is een benadering van ontwerp, constructie en gebruik van gebouwen en infrastructuur die gericht is op vernieuwing en hernieuwing. Deze bouwcultuur richt zich op het vinden van nieuwe toepassingen van bestaande materialen. Door uit te gaan van hergebruik en herbruikbaarheid, houdt de innovatieve bouwcultuur rekening met de ecologische impact van de bouwwerken en bevordert ze energie-efficiëntie en het hanteren van circulaire bouwprincipes waarin materialen en grondstoffen herbruikbaar zijn.

10

3. Gezonde werkomgeving Een gezonde werkomgeving is een werkomgeving die is ontworpen en ingericht met het oog gezondheid en welzijn van werknemers. Deze werkomgeving bevordert niet alleen de fysieke en mentale gezondheid van medewerkers, maar biedt ook voorzieningen die samenwerking, creativiteit en innovatie stimuleren en ruimte bieden om tot rust te komen of nieuwe energie op te doen.

4. Natuurlijke omgeving Een natuurlijke omgeving geeft ruimte aan een duurzaam en veerkrachtig ecosysteem. Economische activiteiten worden bewust gecombineerd met natuurlijke elementen zoals flora, fauna, bodem en water. Het doel is daarbij om niet alleen nu een gezonde leef- en werkomgeving te bieden voor bedrijven en hun werknemers, maar ook rekening te houden met de sociale en ecologische impact van economische activiteiten op de lange termijn.

11

4.2 Maatregelen Om richting de ambities die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven daadwerkelijk stappen voorwaarts te maken, is het noodzakelijk om concrete maatregelen te benoemen. Door het benoemen van heldere en haalbare maatregelen, ontstaat een instrumentarium waarmee eenduidig gestuurd kan worden op de duurzame doelstellingen. Voor bedrijventerrein Groot Haar zijn 17 maatregelen benoemd. Bij elke maatregel wordt uitgebreid beschreven welk doel deze maatregel dient. Vervolgens worden per maatregel de acties voorgesteld die gezien worden als een minimale vereiste om de maatregel uitvoering te geven. 1. Energiehub Het efficiënt opwekken, opslaan en distribueren van duurzame energie vraagt om coördinatie en samenwerking tussen de bedrijven via een energiecollectief. Hiervoor is er behoefte aan een centraal punt -een energiehub- op het bedrijventerrein. Deze locatie kan, naast het punt voor uitwisselen van de energie die geproduceerd wordt op het bedrijventerrein, ook een plek worden voor innovatie en kennisontwikkeling op het gebied van energie. Een plek waar de verschillende bedrijven die zich op Groote Haar vestigen, elkaar ontmoeten, kennis uitwisselen en samenwerking opzoeken. Actie: • Op bedrijventerrein Groote Haar zal een deel van de uitgeefbare gronden gereserveerd worden voor een energiehub.

De door bedrijven opgewekte energie wordt via de hub opgeslagen en verdeeld. • Alle ondernemers zijn lid van het energiecollectief. Dit houdt in dat ondernemers energie met elkaar uitwisselen waar mogelijk, en investeren in het onderzoek naar de mogelijkheden van uitwisseling en opslag van energie op het bedrijventerrein. • Op de hub is een gedeelde parkeervoorziening (eventueel onder een afdak van zonnepanelen) waar elektrische voertuigen (zoals bouwvoertuigen) opgeladen kunnen worden en energie kan worden opgeslagen. • De hub beschikt over een aanbod aan voorzieningen voor deelmobiliteit. • Op de hub vindt collectieve afvalinzameling plaats. Minimaal 80% van het vrijgekomen niet gevaarlijke afvalmateriaal wordt gescheiden op het bedrijventerrein.

12

2. Parkmanagement Het bedrijventerrein dient veilig en goed onderhouden te zijn. De gemeente dient nog af te wegen hoe ze de openbare ruimte wil (laten) beheren. De wens is om hiervoor de verantwoordelijkheid neer te leggen bij een parkmanagementorganisatie. Deze zal zorgdragen voor de veiligheid en uitstraling van het bedrijventerrein. Actie: • De parkmanagementorganisatie conformeert zich aan de ambities uit dit PvE Duurzaamheid. • Ondernemers op bedrijventerrein Groote Haar worden lid van een Vereniging van Eigenaren, die de parkmanagementorganisatie aanstuurt. • Parkmanagement stelt een beheerplan op voor het onderhouden van de openbare groenvoorzieningen. Dit beheerplan moet akkoord bevonden worden door de gemeente Gorinchem. • Vanuit parkmanagement kan een hovenier/ecoloog ingeschakeld worden die meedenkt over inrichting en onderhoud van de percelen op het bedrijventerrein. • Parkmanagement zorgt voor de veiligheid op het bedrijventerrein. • Parkmanagement organiseert de collectieve afvalinzameling.

PARKMANAGEMENT De gemeente Gorinchem heeft besloten het principe van Parkmanagement toe te passen op het bedrijventerrein. De kern van parkmanagement is dat ondernemers op het bedrijventerrein Groote Haar zich collectief organiseren en zich gezamenlijk en in samenwerking met de gemeente inspannen voor de duurzame kwaliteit van dat terrein met onder meer verbetering van (bedrijfs-)economische resultaten, vermindering van milieubelasting en zorgvuldiger ruimtegebruik tot gevolg. Parkmanagement kan bijvoorbeeld worden ingezet voor de representativiteit van gebouwen en omgeving, milieukwaliteit, de aantrekkelijkheid van de werkomgeving voor werknemers, (collectieve) diensten en regelingen voor bedrijven en hun medewerkers, bereikbaarheid en parkeerruimte, zorgvuldig ruimtegebruik, veiligheid.

3. Windenergie Wind is een belangrijke bron van duurzame energie. In het noordelijke gedeelte van bedrijventerrein Groote Haar wordt een natuurgebied aangelegd waarmee de overgang tussen het bedrijventerrein en het omliggende landschap vorm wordt geven. Op dit gebied is een recht gevestigd voor de realisatie van windturbines. Actie: • Er komen twee windturbines op het bedrijventerrein met een gezamenlijk vermogen van maximaal 7 Megawatt (MW). • Minimaal 10% van de windenergieopbrengst komt via het energiecollectief ten goede aan het bedrijventerrein.

4. Energiebehoefte De ambitie voor bedrijventerrein Groote Haar is om het terrein zo energieneutraal mogelijk te maken. Iedereen zal daar een steentje aan bij moeten dragen. Een deel van de energie kan collectief worden opgewekt met de windturbines. De overige energie moet door bedrijven zelf worden opgewekt op hun eigen perceel. Actie: • Elke bedrijf dat zich vestigt op bedrijventerrein Groote Haar moet minimaal voorzien in 90% van de eigen energiebehoefte voor het gebruik van het gebouw, zoals elektriciteit voor verlichting en computers. Energie die nodig is voor het eventuele productieproces wordt daarbij buiten beschouwing gelaten. • Elke bedrijf zorgt voor een systeem ter monitoring van hun energiegebruik, zodat ook in de gebruiksfase energiegebruik

Wijkraad Leidsebuurt Haarlem

13

(eventueel verder) gereduceerd kan worden. 5. BENG Het streven is dat gebouwen een lage energiebehoefte hebben en dat er, voor zover en toch verbruik is, dit een hoog percentage hernieuwbare energie betreft. Alle gebouwen worden daarom getoetst aan de energieprestatie-indicatoren BENG (Bijna Energie Neutraal Gebouw) volgens het Bouwbesluit.* De normeringen voor BENG dragen bij aan het streven naar een duurzame en energiezuinige bouwpraktijk in Nederland. BENG kent drie separate eisen, de bengindicatoren. Groote Haar gaat een stap verder dan de nu geldende wet- en regelgeving. Zo loopt het bedrijventerrein voorop in de verduurzaming van Nederland. Actie: • BENG 1: energiebehoefte Dit geeft de totale energiebehoefte van het gebouw aan, inclusief verwarming, koeling, ventilatie en warm water. De wettelijke eis is kleiner of gelijk aan 50 kWh/m2/jaar. Bij Groote Haar is de eis 40 kWh/m2/jaar. •

BENG 2: fossiel gebruik Primair fossiel energiegebruik is het totale primaire energieverbruik, direct of indirect, minus de hoeveelheid hernieuwbare energie op, aan of nabij het gebouw. Wettelijk is dit minder dan 40%. Voor Groote Haar is de eis 10%.

•

BENG 3: aandeel hernieuwbaar Dit is het aandeel van hernieuwbare energie dat wordt gebruikt voor de energielevering aan het gebouw. Wettelijk is de eis meer dan 30%. Het vereiste aandeel hernieuwbare energie voor bedrijven op bedrijventerrein Groote Haar is 90%. De keuze voor het type hernieuwbare bron is vrij. *De bepalingsmethode voor BENG is terug te vinden in Nederlands Technische Afspraak: NTA 8800:2020+A1:2020 nl ‘Energieprestatie van gebouwen – Bepalingsmethode’.

14

INSPIRATIE: GROENE EN BLAUWE DAKEN

Groene en blauwe daken dragen bij aan de sponswerking van een gebied en de biodiversiteit. Een groen dak bestaat meestal uit laagblijvende vetplantjes (sedum) met een dunne laag grond (substraat) van minimaal 6 cm. Het gewicht van dit groene dak blijft daarmee laag. De dunne substraatlaag kan ongeveer 20 mm regenwater opvangen, maar in drogere periodes is er geen water meer beschikbaar. Sedumplanten kunnen daar goed tegen. Zolang er water beschikbaar is, zorgt de verdamping via de planten voor verkoeling in en om het gebouw. Door de isolerende werking van het dak bespaar je energie en wordt de opbrengst van zonnepanelen tot 15% verhoogd. Een blauw dak is een dak waarop tijdelijk een laag regenwater kan staan. Dit zorgt ervoor dat het riool bij een regenbui minder wordt belast. Een blauw dak laat het water geleidelijk wegstromen om zo weer ruimte vrij te maken voor de volgende bui. Een hoogte van 60 mm is al voldoende om de meeste buien in Nederland op te kunnen vangen. Door de isolerende werking van de waterlaag bespaar je energie in de zomer en in de winter. Een blauw dak kan in combinatie met een groen dak worden uitgevoerd. Het groene dak is dan een 2e laag op het blauwe dak.

6. Dakconstructie Op een bedrijventerrein worden logischerwijs zoveel mogelijk vierkante meters bebouwd om te kunnen gebruiken in het bedrijfsproces. Dit resulteert in grote gebouwen en ook veel dakoppervlak. Al deze ruimte biedt veel kansen voor duurzaamheidsoplossingen op een bedrijventerrein. Op Groote Haar wordt het dak gezien als een vijfde gevel en zoveel mogelijk benut voor het faciliteren van duurzaamheidsmaatregelen. Actie: • Het is verplicht om een dakconstructie te realiseren die sterk genoeg is om minimaal een combinatie van zonnepanelen en sedum te dragen.

7. Opslag Opwekken van duurzame energie is meestal afhankelijk van het weer. Als de wind niet waait of de zon niet schijnt wordt er minder energie opgewekt, terwijl op een hele zonnige of winderige dag niet alle opgewekte energie nodig is. De levering komt niet altijd overeen met de energiebehoefte op dat specifieke moment. Om dit verschil te ondervangen is het verstandig om het ‘teveel’ aan energie dat wordt opgewekt, op te kunnen slaan voor momenten dat er minder energie voorhanden is.

Greentop

Depositphotos

Actie: • Op elk perceel/gebouw is een voorziening aanwezig voor de opslag van elektriciteit.* Deze opslag is een toevoeging aan het netwerk van het energiecollectief. Laadpalen voor het opladen van elektrische voertuigen of batterijen zijn hier een mogelijkheid voor. *Met de opslag is het de bedoeling dat alle werknemers minimaal 8 uur aaneengesloten kunnen blijven werken tijdens piekuren of stroomuitval. Ter indicatie: met 10 kWh kan iemand circa 14 dagen werken op een laptop. Scholt Energy

15

8. Gasloos Gas is een fossiele brandstof die een grote impact heeft op de CO2-uitstoot op aarde. Het gebruik van gas moet daarom zoveel mogelijk beperkt worden. In het Klimaatakkoord van Parijs hebben de EU-lidstaten afgesproken dat de EU in 2030 minimaal 55% minder CO2 moet uitstoten. In 2050 wil de Europese Unie klimaatneutraal zijn. Actie: • Bedrijventerrein Groote Haar krijgt geen aansluiting op het gasnetwerk. Dat betekent dat bedrijven die zich vestigen op bedrijventerrein Groote Haar niet kunnen verwarmen met gas. Alternatieven zijn bijvoorbeeld elektrisch verwarmen, groen gas of groene methanol, waterstof of ammoniak. Uiteraard kan een energiehub een rol spelen bij het distribueren van (rest) warmte. 9. MPG- score Op Groote Haar streven we naar een zo klein mogelijke impact op het klimaat en milieu. Dit kan bereikt worden door het gebruik van duurzame materialen. De landelijke MPGeisen zijn gericht op het verminderen van de ecologische voetafdruk van gebouwen door het gebruik van duurzame materialen en het bevorderen van circulair bouwen. Actie: • Op bedrijventerrein Groote Haar is de MPGscore van de gebouwen maximaal 0,5. De wettelijke eis is momenteel 1,0.

3XN Architects

16

10. Materialenpaspoort Hergebruik van materialen is een belangrijk aspect van duurzame gebiedsontwikkeling. Een materialenpaspoort geeft toegang tot alle relevante informatie over de kenmerken en de kwaliteit van gebruikte onderdelen en materialen. Deze informatie is cruciaal voor mogelijk hergebruik van materialen. Actie: • Voor de bedrijven die zich op Groote Haar vestigen is het opzetten van een materialenpaspoort verplicht. • Parkmanagement selecteert het systeem waarmee de ondernemers een materialenpaspoort kunnen opstellen. Dit maakt het mogelijk om ook op het niveau van het totale bedrijventerrein zicht te hebben op de materialen die op Groote Haar aanwezig zijn. • Ook voor de gehele openbare ruimte wordt een materialenpaspoort opgezet. Dit wordt gedaan door de gemeente. In het paspoort worden materialen, inrichtingselementen en type en hoeveelheid beplanting opgenomen. Dit wordt gedaan binnen hetzelfde systeem dat het parkmanagement hanteert. 11. Demontabel bouwen De intentie van demontabel bouwen, of ‘design for easy disassembly’, is het zo makkelijk mogelijk maken om producten of constructies uit elkaar te halen tot individuele componenten. Hierdoor kunnen deze onderdelen makkelijk worden vervangen, hergebruikt of gerecycled tot nieuwe producten. Actie: • Omkeerbare verbindingen zijn de norm.

In principe moet alles uit elkaar gehaald en weer in elkaar gezet kunnen worden. De losmaakbaarheid van een gebouw moet groter zijn dan 60%. Dit wordt berekend met een losmaakbaarheidstool. • Voor alle constructies moet vanaf 1 meter boven maaiveld een deconstructieplan worden opgesteld.

12. Verbod op toxische materialen Een groot aantal veelgebruikte materialen is gemaakt van toxische stoffen. In het dagelijks leven hebben we daar misschien geen last van, maar bij het produceren en/of afbreken van deze materialen komen de toxische stoffen vrij. Dan kunnen ze wél problemen voor de gezondheid opleveren. Voor het werken aan een gezonde en duurzame leefomgeving is daarom een lijst opgesteld van toxische materialen die vermeden moeten worden. Actie: • Gebruik van toxische materialen wordt ontmoedigd. Leveranciers van materialen moeten, voor zover mogelijk, kunnen garanderen dat materialen niet-toxisch zijn. Hiervoor wordt de Restricted Substances List (RSL) van Cradle to Cradle gehanteerd.* Stoffen en materialen die op deze lijst opgenomen zijn, zijn op Groote Haar verboden. *Deze lijst wordt jaarlijks geüpdatet en is te vinden op https://c2ccertified.org/resources/ cradle-to-cradle-certified-restrictedsubstances-list-rsl?scrollY=1603.5

13. Biobased De meest gebruikte bouwmaterialen -cement, staal en beton- brengen nu nog een grote CO2uitstoot en zware belasting van het milieu met zich mee. Hoewel er stappen worden gezet om deze grondstofketens te verduurzamen, moet er ook naar duurzame alternatieven worden uitgekeken. Biobased bouwmaterialen zijn bouwmaterialen gemaakt van dierlijk materiaal of van schimmels, planten en bacteriën die ecologisch verantwoord geteeld, geoogst, gebruikt en hergebruikt worden. Planten en bomen bijvoorbeeld nemen tijdens het groeiproces aanzienlijke hoeveelheden CO2 op. Door te kiezen voor hout als bouwmateriaal, wordt deze CO2 langdurig opgeslagen in het gebouw.

INSPIRATIE: PASSIEF BOUWEN Een passief gebouw is duurzaam, toekomstgericht en waardevast met een gezond en comfortabel binnenklimaat. De warmtevraag is zo gering, dat een kleine eenvoudige installatie toereikend is. Zo kan je veel besparen op installaties en nemen ook de onderhouds- en vervangingskosten aanzienlijk af. Een passief gebouw is hierdoor op de lange duur veel goedkoper dan alle andere energieconcepten. Een passief gebouw kan met vrijwel alle materialen en constructie methoden worden gerealiseerd. Naarmate er meer massa van materialen binnen de isolatie gebracht wordt, zal deze warmte opslaan en hiermee de temperatuur in het gebouw stabiliseren. Een passief gebouw wordt op het zuiden georiënteerd. In het zuiden staat de zon in de winter veel lager aan de hemel dan in de zomer. Daardoor kan de winterzon gemakkelijk binnen komen en kan ongewenste zomerzon gemakkelijk worden buiten gehouden. Een passief gebouw heeft ook interne zonering. Dat wil zeggen dat ruimten waar warmte gewenst is aan de zuidkant liggen. Ruimten die warmte produceren of geen warmte nodig hebben liggen aan de noordkant.

Actie: • Minimaal 60% van het gevelmateriaal dat wordt gebruikt op Groote Haar is biobased, c2c-gecertificeerd of van natuurlijke oorsprong.

SBH Architecten

17

14. Zonwering & verkoeling (binnenklimaat) Op zomerse dagen kan het tegenwoordig flink warm worden in Nederland. Om een aangenaam werkklimaat te garanderen op Groote Haar, is het van belang dat gebouwen zo koel mogelijk blijven en de zon dus geweerd wordt. Koeling van gebouwen gebeurt op Groote Haar op een zo natuurlijke mogelijke manier. Dat vermindert niet alleen de milieubelasting, maar verwarmt de omgeving niet op en is vaak ook goedkoper dan machinaal koelen met behulp van airco’s. Natuurlijke koelmaatregelen zorgen bovendien voor een aantrekkelijker uitziende werkomgeving, wat de gezondheid en het welzijn van medewerkers ten goede komt. Actie: • Gevels op het zuiden die raampartijen bevatten, hebben een gebouwde vorm van zonwering zoals een overstek of lamellen. • 20% van de verticale gevels is bekleed met klimplanten of een systeem voor groene gevels.

Archdaily

istock

15. Buitenklimaat verblijfsplekken Een aantrekkelijke en gezonde werkomgeving is een werkomgeving waar mensen ook op een prettige manier gebruik kunnen maken van de buitenruimte. Een wandeling in de buitenlucht tijdens de lunch en zicht op groen tijdens het werk verhogen de productiviteit, terwijl ze gevoelens van stress verlagen. Daarmee verminderen ze uitval en ziekteverzuim, zo laten onderzoeken zien. Actie: • Elk perceel biedt werknemers een groen ingerichte zit- en verblijfsplek in de buitenlucht. Eventueel geclusterd met omliggende bedrijven. • De verblijfsruimte in de buitenlucht is minimaal 20 m2 groot of 5% van het totale terreinoppervlak, en onverhard. • Verblijfsruimtes in de buitenruimte zijn toegankelijk voor alle werknemers, inclusief rolstoelgebruikers of mindervaliden. • Langs de watergangen in de openbare ruimte wordt op enkele plekken een vlonder aangelegd als zit- en verblijfsplek. • Minimaal 30% van het perceel is schaduwrijk* voor verkoeling en vitaliteit van de werknemers. • Per 200 m2 onbebouwd perceeloppervlak wordt een boom van 1e orde grootte aangeplant in de volle grond met minimale stamdiameter van 10-12 bij aanplant. De groeiruimte van de boom is groot genoeg voor de volgroeide kroon. • Het bedrijventerrein is omgeven door een goed wandel- en fietsnetwerk. Minimaal 20% van het wandel- en fietsnetwerk op het bedrijventerrein is schaduwrijk.

*Gemeten op het moment dat de zon het hoogst staat (21 juni 13:00)

18

OD205

16. Minimaal voorbelasten Het natuurlijke systeem waar de mens in leeft, bevindt zich boven én onder de grond. Zonder een gezonde ondergrond kan ook de bovengrond zich niet goed ontplooien. Oppervlaktewateren, planten, dieren; de ondergrond is de basis voor hun gezonde ontwikkeling. De organismen en schimmels in de bodem spelen in het natuurlijke systeem een belangrijke rol. Daarom is het fundamenteel om te zorgen voor een goed netwerk onder de grond, door de natuurlijke bodem zoveel mogelijk intact te houden. Zo kunnen de organismen in de bodem voldoende verbinding houden en blijft hun leefruimte op peil. En dat zorgt er vervolgens weer voor dat ze de nodige voeding kunnen bieden aan de bovengrondse beplanting. Actie: • De gemeente zal alle openbare verharding (zoals rijbaan, fietspad en voetpaden), met aan weerzijde tot 2 meter voor kabels en leidingen, voorbelasten. • Het al dan niet voorbelasten van de percelen is aan de ondernemers van desbetreffende percelen. • Indien een perceel wordt voorbelast, moet minimaal ter hoogte van het groene oppervlak het gehele zandpakket afgegraven worden en opgevuld worden met gebiedseigen grond uit het depot van de gemeente Gorinchem. • De kwaliteit van de grond voor voorbelasting is minimaal niveau wonen. • Bij het voorbelasten met grond wordt gewerkt binnen de voorschriften van het regionaal bodembeleid.

INSPIRATIE: BEPLANTING De onderstaande lijst van beplantingssoorten die karakteristiek zijn voor het veenweidelandschap, is van toepassing bij de uitwerking van de groenzones van zowel de openbare ruimte als de bedrijfspercelen. Bomen • elzen, essen, iep (hybride soorten toepassen vanwege iepenziekte), eiken Heesters • mengsels van o.a. vlier, meidoorn, sleedoorn, hazelaar, veldesdoorn Hagen • meidoorn, veldesdoorn

Koper BV

17. Water en groen Water en groen zijn van cruciaal belang voor een gezond natuurlijk systeem en het stimuleren van biodiversiteit. Tegelijkertijd zorgen ze voor een prettige en aantrekkelijk ogende omgeving voor de mensen die op Groote Haar werken of verblijven. Omdat losse, op zichzelf staande perken en vijvers minder impact hebben dan groen en water dat aansluit op grotere structuren, is het doel om het water en groen op Groote Haar zoveel mogelijk op elkaar aan te laten sluiten. Hierbij volgen we de kaders van het Convenant klimaat adaptief bouwen op het gebied van water en groen. Actie: • Op Groote Haar zal de beplanting bestaan uit inheemse bomen en struiken van autochtone herkomst. Niet alleen omdat ze deel zijn van ons cultuurhistorisch erfgoed, maar ook vanwege hun waarde voor de biodiversiteit. • Minimaal 50% van de oppervlakte van het openbare gebied bestaat uit groen. Het groen van het openbaar gebied kent een variatie aan ecotopen, om zoveel mogelijk soorten een plek te bieden op het bedrijventerrein. • Daarbij wordt aangesloten bij de doelsoorten die al in het gebied voorkomen, en bij de aansluiting met het omliggende groen en water. • Voor minimaal 3 biotopen worden voorzieningen getroffen in, rondom en in de buurt van de bebouwing. De vijf v’s zijn: voedsel, voortplanting, veiligheid, verbinding en variatie.

19

•

• •

•

•

Stichting Dierenlot

WAT IS EEN BIOTOOP? Een ecosysteem bestaat uit meerdere soorten flora en fauna die een evenwicht creëren waarin iedereen kan leven. Deze zogenoemde biotoop biedt de noodzakelijke omstandigheden voor soorten om te gedijen en biedt toegang tot essentiële natuurlijke hulpbronnen zoals water, bodem en klimaat.

•

•

Elke diersoort leeft in een bepaalde biotoop. Dit gebied wordt gekenmerkt door eigenschappen die verschillen van de rest van de omgeving en wordt daarom bewoond door een typische levensgemeenschap. Voorbeelden van biotopen zijn een poel, een bos, een grasland en een ruigte.

Alle beplanting op het bedrijventerrein is autochtoon inheems, klimaatrobuust, gebiedseigen en in Nederland gekweekt. Minimaal 20% van de oppervlakte van de percelen bestaat uit groen en water. De groene inrichting van de percelen sluit aan bij het aangrenzende ecotoop van het openbare gebied. Parkeren voor personenauto’s vindt plaats op waterdoorlatende verharding of halfverharding. Een hevige regenbui mag geen schade veroorzaken aan infrastructuur en gebouwen en hulpdiensten moeten altijd terecht kunnen. Dit betekent dat er nooit meer dan 20 cm water op straat mag staan. Het hemelwater wordt zoveel en zo lang mogelijk opgevangen en opgeslagen op het eigen perceel. Minimaal moet hierbij een bui van 60 mm/m2 kaveloppervlak over een periode van twee uur kunnen worden opgevangen op de kavel. Minimaal 15% van het openbaar gebied is water o De breedte van de watergangen bezien vanaf de bovenkant van de insteek is minimaal 12 meter. o De watergangen hebben een minimale diepte van 1 meter. o De watergangen worden aan minimaal één zijde voorzien van een natuurvriendelijke oever. De natuurvriendelijke oever is opgebouwd uit een plas-drasberm en/of een oevertalud met een minimale helling van 1:5.

INSPIRATIE: LANDSCHAPPELIJKE INPASSING Groote Haar wordt omzoomd door de volgende robuuste randen: 1. Noordelijke groenzone: een brede besloten groenzone met opgaand groen, bomen en struweel. De noordelijke groenzone vormt een compensatiegebied voor een drietal diersoorten die binnen het plangebied voorkomen: de modderkruiper, heikikker en de rugstreeppad. Voor deze soorten is het belangrijk dat er een gebied ontstaat met voldoende ondiep en diep water, ruigere graslanden en bosschages. Daarnaast is deze groenzone bedoeld om een brede robuuste groene rand te vormen naar het noordelijke gelegen open landschap. 2. Landelijke lint van de Haarweg: de Haarweg blijft als zelfstandige lijn herkenbaar. Een brede watergang en natuurvriendelijke oevers met opgaande beplanting vormen de overgang van de Haarweg naar Groote Haar. 3. Open en waterrijke zone A27: langs de A27 presenteert Groote Haar zich in een robuust en natuurlijk landschap van water en graslanden. 4. Oostelijke waterzone en nieuwe omlegging van de Hoogbloklandseweg: de verhoogde kade van de omlegging Hoogbloklandseweg, een brede waterzone met natuurvriendelijke oevers en opgaande beplanting vormen de overgang van bedrijventerrein Groote Haar naar het open oostelijke landschap.

20

5. TOT SLOT Dit document zet een stip op de duurzame horizon van bedrijventerrein Groote Haar. Niet alleen voor wat betreft de ambities, maar ook waar het concrete stappen betreft die gezet zouden moeten worden om van Groote Haar een toekomstbestendig en gezond bedrijventerrein te maken. Groote Haar is een kansrijk bedrijventerrein, waar inzetten op duurzaamheid een waardevolle kwaliteitsimpuls aan kan geven. Dit document biedt een actuele basis voor de verduurzaming van Groote Haar en vormt een uitgangspunt bij de ontwikkeling van Groote Haar en de uitgifte van gronden.

BORGEN VAN DE AMBITIES Randvoorwaardelijk is daarbij dat ambities niet alleen worden uitgesproken, maar ook worden verankerd. Om te borgen dat de doelstellingen ook hun beslag krijgen in de volgende fases in de ontwikkeling van het bedrijventerrein, is het cruciaal dat het PvE Duurzaamheid eveneens een plek krijgt in instrumenten voor sturing en controle in de meer concrete uitvoerings- en realisatiefases. Alleen zo worden die ambities die in het PvE op papier zijn gezet, ook daadwerkelijk realiteit op het uiteindelijke bedrijventerrein. De gemeenteraad van Gorinchem speelt daarin een sleutelrol. Wanneer dit hoogste bestuursorgaan van de gemeente het PvE formeel vaststelt, onderstreept de raad daarmee niet alleen het belang van de duurzame ontwikkeling, maar zet hij daar ook duidelijke kaders voor uit. De opstellers van dit document hopen dan ook van harte dat de gemeenteraad dit PvE formeel vast zal stellen. BORGEN VAN DE DOELEN EN ACTIES Tegelijkertijd moeten we ons realiseren dat ook de meest weloverwogen en zorgvuldig geformuleerde kaders ruimte moeten bieden om met veranderende omstandigheden mee te kunnen veren. Nieuwe technologische ontwikkelingen, voortschrijdend inzicht op het gebied van duurzaamheid, ‘lessons learned’ tijdens de realisatie van het bedrijventerrein: om een langdurig bruikbaar toetsingskader te kunnen zijn, moet het PvE niet té rigide zijn.

Een juiste balans tussen ‘eenduidig’ en ‘flexibel’ kan gevonden worden door de doelen en acties uit het PvE te bundelen in een zogeheten duurzaamheidspaspoort voor ondernemers. Zo’n paspoort kan gezien worden als een dynamisch document. Door het duurzaamheidspaspoort privaatrechtelijk, in relatie tot het uitgifteprotocol, vast te stellen, behoudt de gemeente Gorinchem de ruimte om het paspoort bij nieuwe inzichten of ontwikkelingen bij te stellen. Met een duurzaamheidspaspoort krijgt de gemeente Gorinchem dan een krachtig instrument tot haar beschikking om te sturen op het beoogde eindresultaat op het niveau van de totale gebiedsontwikkeling. In het uitgifteprotocol voor kavels op Groote Haar wordt, bij het nemen van een optie op de grond, het duurzaamheidspaspoort overgedragen. Daarmee wordt het paspoort een inspanningsverplichting voor de ondernemer, waarbij het koopcontract voor de grond pas dán door de gemeente ondertekend zal worden wanneer de plannen (naast Beeldkwaliteitsplan en bestemmingsplan) óók zijn getoetst op het Duurzaamheidspaspoort en ze bewezen voldoen aan de daarin gestelde minimale eisen. Zodat Groote Haar van begin tot einde wordt ontwikkeld als een bedrijventerrein dat nu én in de toekomst van brede waarde is.

21