Agendapunt 09. 210720 Gebiedsvisie Veerse Meer 100 1
Tekst van het document
Gebiedsvisie Veerse Meer 2020-2030
Versie: 21 juli 2021
De Gebiedsvisie Veerse Meer 2020-2030 is een gezamenlijk product van de gemeenten Goes, Middelburg, Noord-Beveland en Veere, Rijkswaterstaat Zee & Delta, Waterschap Scheldestromen, de Gebruikersraad Veerse Meer, HISWA-RECRON, Koninklijke Horeca Nederland, Natuurmonumenten, Nederlandse Oestervereniging en Schuttevaer, Nederlandse Onderwatersportbond, Sportvisserij Zuidwest Nederland, Staatsbosbeheer, Stichting Dagattracties Zeeland, Stichting Duinbehoud, Stichting Vrije Recreatie, Toeristisch Ondernemend Zeeland, VEKABO, Vereniging Beroepsvissers Veerse Meer, Visstand Beheercommissie, Watersportverbond, Zeeuws Agrarisch Jongeren Kontakt, Het Zeeuws Landschap, Zeeuwse Milieufederatie, Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie en de Provincie Zeeland.
2
Inhoudsopgave Inhoudsopgave ......................................................................................................................................................2 Inleiding ..................................................................................................................................................................4 1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
Kwaliteiten van het Veerse Meer .............................................................................................................7 Visitekaartje ................................................................................................................................................9 Zuidwestelijke delta ....................................................................................................................................9 Zes karakteristieke deelgebieden .............................................................................................................10 Landschapsplan Veerse Meer ..................................................................................................................13 Gedachtegoed Nico de Jonge ..................................................................................................................13
2. 2.1 2.2 2.3 2.4
Uitgangspunten ......................................................................................................................................16 Gebiedsgericht .........................................................................................................................................16 Zeeuws DNA ............................................................................................................................................16 Integrale aanpak .......................................................................................................................................16 Differentiatie en toekomstwaarde .............................................................................................................16
3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6
Gebiedstypologieën ...............................................................................................................................18 Veerse Meer - water .................................................................................................................................20 Natuuroevers en -eilanden .......................................................................................................................24 Open agrarisch gebied .............................................................................................................................29 Dagrecreatieve oever ...............................................................................................................................32 Dammen ...................................................................................................................................................35 Bebouwde oever ......................................................................................................................................37
4. 4.1 4.2
Strategie voor ontwikkelingen ..............................................................................................................41 Beschermen, versterken en beleven van bestaande kwaliteiten ..............................................................41 Ontwikkelen van nieuwe kwaliteiten: de aandachtsgebieden ...................................................................44
5. 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10 5.11 5.12 5.13
Beleidscontext ........................................................................................................................................49 Gebiedsontsluiting ....................................................................................................................................49 Bestemming Zeeland 2030.......................................................................................................................50 Zeeuwse kustvisie ....................................................................................................................................50 Bosvisie ....................................................................................................................................................51 Natura 2000, wet Natuurbescherming ......................................................................................................51 Natuurnetwerk Zeeland ............................................................................................................................51 Landschapsvisie Deltadammen ................................................................................................................51 Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta 2050 ..............................................................................................52 Regionale Energiestrategie
......................................................................................................................52 Klimaatadaptiestrategie Zeeland ..............................................................................................................52 Uitvoeringsprogramma Landelijk Gebied 2021-2030 ...............................................................................53 Deltaplan Zoet Water................................................................................................................................53 Beheer en onderhoud convenant Veerse Meer ........................................................................................53
6. 6.1 6.2
Governance en financiering ..................................................................................................................54 Governance ..............................................................................................................................................54 Financiële kaders .....................................................................................................................................55
7.
Actieprogramma .....................................................................................................................................57
3
Bijlage I – Overgangsbeleid & statuslijst (vastgesteld in Fase 1) ...................................................................64 Bijlage II – Landschap Veerse Meer ...................................................................................................................66 Bijlage III – Algemene principes (zoals vastgesteld in Fase 1)........................................................................67 Bijlage IV – Beschermingsgebieden - een eerste beschrijving .......................................................................72 Bijlage V – Aandachtsgebieden - een eerste uitwerking van opgaven ...........................................................74 Bronnen ................................................................................................................................................................80
4
Inleiding Sinds de afdamming in 1961 is het Veerse Meer een prachtig brakwatermeer met grote natuurlijke en landschappelijke waarde. Gelegen tussen de Randstad en Antwerpen is het een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en recreëren. Het gebied is voor Zeeland van grote economische, ecologische en maatschappelijke betekenis. De Gebiedsvisie Veerse Meer 2020-2030 heeft als doel de kwaliteiten van het gebied te borgen en te versterken, waarbij waterveiligheid, natuur, (verblijfs)recreatie, landbouw, visserij, leefbaarheid en landschap met elkaar in balans zijn. Dit moet ervoor zorgen dat het gebied ook in 2030 en ver daarna toegankelijk en aantrekkelijk blijft voor haar verschillende functies en gebruikers. Het is een breed gedragen toekomstperspectief, dat door de inzet van de betrokken overheden en maatschappelijke partners tot uitvoering zal komen, vanuit eigen bevoegdheden, verantwoordelijkheden en belangen.
Aanleiding Begin jaren 2000 leidde een toegenomen recreatieve druk en de achteruitgang van de omgevingskwaliteit van het Veerse Meer ertoe dat de provincie Zeeland het initiatief nam om een integrale Gebiedsvisie voor het Veerse Meer en omgeving op te stellen. Deze werd in 2004 vastgesteld. Inmiddels is een groot aantal onderdelen van die visie gerealiseerd, waaronder het opnieuw verzilten van het meer, maar zijn er ook onderdelen die niet zijn uitgevoerd of inmiddels achterhaald. Nu, meer dan 15 jaar later, is het Veerse Meer gebied in een nieuwe fase terecht gekomen. De omgevingskwaliteiten van het Veerse Meer staan in toenemende mate onder druk door divers ruimtegebruik, op het land en in het water, een verslechterde waterkwaliteit, natuurwaarden die achteruitgaan, het oorspronkelijke landschapsontwerp wordt soms niet meer in acht genomen en er is achterstallig beheer en onderhoud van voorzieningen. De grote aantrekkingskracht van het gebied zorgde de voorbije jaren ook voor een toenemende recreatiedruk en een daarmee gepaard gaande groei van nieuwe verblijfsaccommodaties of plannen daartoe. Dat levert veel maatschappelijke onrust op. Deze bebouwing kreeg in de loop der jaren immers steeds meer zichtbare invloed op de oevers en het open agrarisch landschap, was slechts ten dele ingepast in de omgeving en stond steeds vaker los van medegebruik door de samenleving.
De afspraken uit de Zeeuwse Kustvisie (2017) riepen de vrees op dat dit alleen maar zou doorzetten door verschuiving van recreatieve ontwikkelingen vanuit de kust naar de randen van het Veerse Meer. Landelijke prognoses geven aan dat de behoefte aan ruimte en voorzieningen voor (verblijfs)recreatie alleen maar zal groeien. De ruimte rond het Veerse Meer voor recreatieve uitbreiding is echter beperkt, want het risico dat het ten koste zal gaan van natuur, het open agrarisch landschap, de openbare oevers en een open zicht langs en van(af) het water is reëel; dit zijn juist dé dragers die het Veerse Meer aantrekkelijk maken, óók voor toerisme en recreatie. Vanwege de behoefte aan een hernieuwde balans tussen de verschillende functies wordt de noodzaak van een nieuwe Gebiedsvisie door velen gevoeld en geuit. Daarnaast ligt er een aantal opgaven op, in en rondom het Veerse Meer, gericht op het borgen en versterken van de omgevingskwaliteiten van dit waardevolle gebied, waarbij waterveiligheid, natuur, recreatie, landbouw, visserij, leefbaarheid en landschap met elkaar in balans zijn. De vier gemeenten rondom het Veerse Meer (Goes, Middelburg, Noord-Beveland en Veere), Waterschap Scheldestromen en de Provincie Zeeland hebben daarom in 2019 het initiatief genomen om - in samenspraak met maatschappelijke partners - voor de periode 2020-2030 een nieuwe Gebiedsvisie op te stellen.
Rijkswaterstaat sloot zich kort na de start aan bij de initiatief nemende overheden, vanuit haar verantwoordelijkheid voor waterkwaliteit.
5
Gezamenlijke ambitie De visie voor het Veerse Meer-gebied vormt de komende jaren voor overheden en maatschappelijke partners de basis voor samenwerking. Deze is gericht op bescherming en kwaliteitsvolle ontwikkeling van een veilig, economisch aantrekkelijk en (ecologisch) gezond en (be)leefbaar gebied als onderdeel van de Zeeuwse Delta. Met dit toekomstperspectief en actieprogramma wordt toegewerkt naar een nieuw ijkmoment in 2030, rekening houdend met het gegeven dat maatschappelijke opgaven en bescherming van het gebied uiteraard een bredere tijdsspanne betrekken. De samenwerkingspartners1 onderschrijven deze Gebiedsvisie2, vertalen deze waar van toepassing in beleid en eventuele regelgeving en geven uitvoering aan het actieprogramma en het overgangsbeleid3. De Gebiedsvisie vormt een bouwsteen voor de Provinciale Omgevingsvisie en krijgt zijn vertaling in de gemeentelijke Omgevingsplannen. De visie gaat in op het water, de oevers, strandjes, havens, dorpen, dijken, dammen en het open agrarisch gebied. Om bij toekomstige ontwikkelingen een goede balans te behouden in relatie tot omgevingskwaliteiten, leefbaarheid en economie, worden kader stellende principes beschreven, die recht doen aan de - via participatie van belanghebbenden- geïdentificeerde zorgen en kansen.
De gezamenlijke ambitie is om de komende 10 jaar te focussen op kwaliteitsbewaking van het gebied (bescherming, herstel, onderhoud, beleving), waarbij geen nieuwe permanente ontwikkelingen meer worden toegestaan tenzij deze voldoen aan de in deze Gebiedsvisie omschreven kaders in specifieke gebieden (i.e. aandachtsgebieden). Dit biedt ook de rust om eventuele plannen die nog recht van uitvoering hebben te laten landen in het gebied. De Gebiedsvisie gaat niet in op lopende projecten. Hiertoe is in de Besluitvormingsnotitie Fase 1 (d.d. 18 mei 2020), overgangsbeleid en een statuslijst vastgesteld (zie bijlage I). Deze is onlosmakelijk met deze Gebiedsvisie verbonden. Betrokken partijen vinden het belangrijk om in de periode richting 2030 te werken aan een nieuwe langetermijnvisie voor 2050. De komende jaren wordt ingezet op een nieuwe balans tussen de verschillende functies in het gebied middels het tegengaan van verstening, onderzoek naar bescherming van de natuurwaarden en natuurherstel (vooral waterkwaliteitsverbeteringen), een verbeterde (verblijfs)recreatieve kwaliteit, het beschermen van zoet watervoorraden rondom het Veerse Meer, een volhoudbare landbouw en betere verkeersontsluitingen.
Vanaf 2027 kan op basis van tussentijdse ijkmomenten en uitkomsten van de onderzoeken en andere acties, toegewerkt worden naar een nieuwe toekomstvisie die recht doet aan integrale gebiedsgerichte oplossingen van (komende) maatschappelijke opgaven op de langere termijn.
Uitvoering Om de ambitie en intenties van deze visie te effectueren, is er inzet nodig in de praktijk. Borging vergt voortdurende aandacht. Daarom wordt met de vaststelling van de Gebiedsvisie een intentieovereenkomst ondertekend waarmee overheden en maatschappelijke partners zich verbinden aan de ambities en afspraken in deze Gebiedsvisie. Voorzien is dat het Breed Bestuurlijk Overleg (BBO) die het ontstaan van deze visie heeft begeleid en aangestuurd wordt gecontinueerd. Het BBO wordt ondersteund door een ambtelijke werkgroep. 1 Het Zeeuws Landschap, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Zeeuwse Milieufederatie, HISWA-RECRON, Koninklijke
Horeca Nederland, Toeristisch Ondernemend Zeeland, Stichting Dag Attracties Zeeland, Stichting Vrije Recreatie, Vekabo, ZLTO, Zeeuws Agrarisch Jongeren Kontakt, Gebruikersraad Veerse Meer, Watersportverbond, Nederlandse Onderwatersportbond, Sportvisserij Zuidwest Nederland, Vereniging Beroepsvissers Veerse Meer, Visstand Beheercommissie, Nederlandse Oestervereniging en Schuttevaer. 2 Het standpunt van brancheorganisaties over deze visie kan afwijken van individuele ondernemers- of ledenbelangen. Waar
opgaven, kansen of acties private percelen betreffen, gaat uitvoering altijd op basis van vrijwilligheid. 3
Zie bijlage I - Overgangsbeleid en statuslijst (vastgesteld in Fase 1)
6
Mogelijk kan een kwaliteitsteam van adviseurs bij nieuwe initiatieven zorgen voor kwaliteitsborging en afstemming vanuit een gebiedsbreed perspectief. De gezamenlijke ambitie en visie, en hieraan gekoppeld het actie/uitvoeringsprogramma zijn het kader waarbinnen de overheden en een evt. kwaliteitsteam in de toekomst initiatieven beoordelen en ontwikkelen. Partijen streven er daarbij naar om door middel van eigen inzet en door het vinden van financiële middelen de realisatie van de Gebiedsvisie mogelijk te maken. Waar opgaven, kansen of acties private percelen betreffen, gaat uitvoering altijd op basis van vrijwilligheid.
Leeswijzer Na het schetsen van de belangrijke en unieke landschappelijke kwaliteiten van het Veerse Meer in Hoofdstuk 1, worden in Hoofdstuk 2 de uitgangspunten voor de Gebiedsvisie Veerse Meer benoemd. Het gebied herbergt een diversiteit aan kwaliteiten en opgaven, die in Hoofdstuk 3 zijn vertaald volgens zes gebied typologieën: Veerse Meer water, natuuroevers en eilanden, open agrarisch gebied, dagrecreatieve oevers, dammen en bebouwde oevers. In Hoofdstuk 4 worden de twee van toepassing zijnde strategieën voor ontwikkelingen in het gebied toegelicht. Hoofdstuk 5 schetst relevante beleidscontext voor de Gebiedsvisie. Ook vanuit andere beleidsvelden worden uitspraken gedaan over ontwikkelingen in het gebied. Het uitgangspunt is dat de in deze visie benoemde uitgangspunten en ambities daarmee in overeenstemming zijn en vice versa. Hoofdstuk 6 beschrijft onder welke governance structuur de visie tot uitvoering zal worden gebracht en bevat tevens een financiële paragraaf. Hoofdstuk 7 sluit de Gebiedsvisie af met het actieprogramma voor de komende jaren. Als bijlagen vindt u de volgende documenten:
Overgangsbeleid, statuslijst uit fase 1
Het landschapskader
Algemene principes zoals geformuleerd in fase 1
De eerste uitwerking van de aandachts- en beschermingsgebieden
Bronnenoverzicht
7
1.
Kwaliteiten van het Veerse Meer
8
9
1.1
Visitekaartje
Het Veerse Meer gebied is een uniek stukje Zeeland. Hier komt nagenoeg de gehele Zeeuwse geschiedenis samen: de ongetemde zeearm en het pas gewonnen polderland in een precair evenwicht, de komst van de Deltawerken en de transformatie tot een recreatielandschap daarna. De voortdurende wisselwerking tussen natuurlijke processen en menselijk ingrijpen heeft geleid tot een divers en afwisselend landschap met een grote aantrekkingskracht op bewoners, recreanten en toeristen. Het is een heerlijk gebied om te fietsen langs dijken, te wandelen in bossen, te luieren langs de oever, actief te zijn op en onder water of te ontspannen in de karakteristieke havens en dorpen of in het stadje Veere. Het is een plek om te ontsnappen aan de dagelijkse sleur of de stad. Het landschap is het visitekaartje - het unique selling point - van het Veerse Meer.
1.2
Zuidwestelijke delta
Het Veerse Meer is onderdeel van het voor Nederland kenmerkende landschap van de Zuidwestelijke delta. Dit landschap heeft zich in de loop van duizenden jaren opgebouwd onder de invloed van sediment en de waterbewegingen van rivieren en de zee. De afzettingen zijn zeer vruchtbaar en vanaf de Middeleeuwen heeft de mens de strijd aangebonden met de zee om op deze gronden gewassen te verbouwen. Voor economisch gewin werd in de loop van de eeuwen nagenoeg de gehele delta ingepolderd. Op basis hiervan is het Veerse Meer gebied in grote lijnen op te delen in zes deelgebieden met elk hun eigen karakteristiek of DNA. De kenmerken van deze deelgebieden gelden als vertrekpunt voor behoud, beheer en ontwikkeling.
10
1.3
Zes karakteristieke deelgebieden
Veerse Meer - de voormalige zeearm, eilanden en de buitendijkse gebieden, gekenmerkt door de invloed van het water. Het Veerse Meer is een uniek en exemplarisch restant van een vroegmiddeleeuwse zeearm zoals die de Zeeuwse Delta tot de 16de eeuw domineerden. De schorren, slikken, platen en eilanden bieden een inkijkje in de dynamische wordingsgeschiedenis van het gebied en zijn belangrijk voor kust- en moerasbroedvogels (N2000 Vogelrichtlijn). De beleving is afwisselend door de slingerende vorm van het meer, de eilanden en de verschillende verschijningsvormen van de oevers. Het landschapsontwerp van Nico de Jonge is van grote invloed op de beleving van het meer.
Walcheren - het eerst ingepolderde land, of Oudland. Gekenmerkt door een fijnmazige, reliëfrijke structuur wat een veelzijdig en afwisselend landschap oplevert met hoger gelegen, slingerende kreekruggen, maar ook lagergelegen poelgronden en voormalige kreken. Het bochtige wegenpatroon en de meidoornhagen, windschutten en bomenrijen zorgen voor een steeds wisselend beeld.
11
Noord-Beveland - Nieuwland, gekenmerkt door grootschalig en beeldbepalend agrarisch gebruik met een planmatige opzet. Weids en plat met lange zichten die her en der onderbroken worden door dijken of bomenrijen. Rechte wegen benadrukken de beleving van de grote open ruimte. De bossen bij Kortgene, Kamperland en de Schotsman bieden contragewicht aan de open ruimten.
Zuid-Beveland - Nieuwland, lijkt qua landschappelijke beleving op Noord-Beveland, alleen afwisselender door de doorsnijding met de kreekrestanten van de Schengen en de kleinere polders die nadrukkelijk als opeenvolgend op elkaar zijn te ervaren. De inpolderingshistorie van het gebied is hierdoor direct leesbaar. Bijzonder is het Eiland van Wolphaartsdijk dat nu opgenomen is te midden van recentere polders, maar ooit een eiland vormde.
12
Duinen - kenmerkend reliëfrijk landschap dat door zijn hoogteverschillen en natuurlijke uitstraling een spannend contrast vormt met de achterliggende polders. Langs de kust bevindt zich een dynamisch en veranderlijk landschap met verschillende stadia van duinontwikkeling en plaatselijk zeldzame flora. Achter de Veerse Gatdam, aan de meer-zijde, herinneren de duinen ons aan het verleden als zeearm.
Dammen - Veerse Gatdam en Zandkreekdam, bepalende civieltechnische ingrepen als onderdeel van het Deltaplan met elk hun eigen kenmerkende karakter. De Veerse Gatdam heeft een natuurlijke uitstraling door de duin- en strandaanwas aan de zeezijde; de Veerse Meer zijde is recreatief in gebruik en biedt een fraai panorama over het Veerse Meer. De Zandkreek dam heeft een rustige, technische uitstraling wars van opsmuk, functioneel als waterkering, -doorlaat en verkeersverbinding tussen eilanden.
13
In deze landschappen vinden we een veelheid aan waardevolle aardkundige, ecologische en cultuurhistorische structuren en elementen die inzicht bieden in de ontstaansgeschiedenis en er hun specifieke karakter aan ontlenen. Zij bepalen samen de identiteit, het DNA van de locatie en vormen vertrekpunt en inspiratiebron bij behoud, beheer en ontwikkeling4. In de vorige eeuw is hier een nieuwe laag aan toegevoegd met het Landschapsplan Veerse Meer.
Figuur 1: N.M. de Jonge Veerse Meer overzicht (1965) NAi LANDk19.
1.4
Landschapsplan Veerse Meer5
Voor het landschap direct rond het Veerse Meer is het iconische landschapsplan Veerse Meer van landschapsarchitecten Nico de Jonge en Ellen Brandes nog altijd beeldbepalend. Met het plan beoogden ze van het Veerse Meer een eigen, recreatieve wereld te maken. Een wereld die zoveel mogelijk fysiek en visueel losgekoppeld was van het agrarische gebruik van de polders. Hiervoor planden zij een nieuwe, moderne landschappelijke laag van in de breedte variërende bosgordels langs de randen van het meer. Dit bracht samenhang, een gevoel van oneindigheid en een doorlopend groen kader. Binnen dit landgoedachtige ensemble kregen de functies hun plek: natuur op de kansrijke platen en slikken en recreatieve functies op aangewezen locaties nabij bestaande kernen of juist als zelfstandige eenheden in het landschap. Om het recreatieve gebruik en de beleving van het Meer te vergroten werd een uitgekiende compositie van bosvlakken en eilanden uitgedacht.
1.5
Gedachtegoed Nico de Jonge
Het landschapsplan is samen met de karakteristieken van de deelgebieden bepalend voor het gebruik, de beleving en de identiteit van het Veerse Meer. Ontwikkelingen conformeren zich hieraan en sluiten aan op het gedachtegoed van Nico de Jonge en het landschapsplan. Essentieel hierbij zijn: Het in stand houden van de schijnbaar eindeloze, groene wereld. Het Veerse Meer is ontworpen als een aantrekkelijke, groene vakantiebestemming. Een wereld die bewust anders is dan de directe omgeving. De uitgekiende aanplant van robuuste bosblokken laat het meer groter lijken dan het is en schept een groene illusie waarin er vrijwel nergens zicht is op ‘verstorende’ bebouwing. Steeds is er zicht op bosschages of de dijk met de weidsheid van de polders daarachter. Van een afstandje zijn alleen de 4
Voor een uitgebreide beschrijving van het landschap Veerse Meer - https://www.zeeland.nl/ruimte/gebiedsvisie-veerse-meer
5 Tussen 1960 en 1965 ontwikkelde Nico de Jonge en Ellen Brandes het landschapsplan. Hun bijdrage is geanalyseerd en uitgewerkt in J. Janse (2016) Veerse Meer een icoon voor maakbaar Nederland. Vakblad voor Natuur, Bos en Landschap.
14
kenmerkende stads- en dorpssilhouetten te zien als oriëntatiepunten, pas in de directe nabijheid tonen de havens en recreatieterreinen zich. De zichten en zichtlijnen zijn een belangrijk onderdeel van deze compositie. Bescherm, behoud en ontwikkel de groene horizon rond het Veerse Meer, bijvoorbeeld:
Bescherm en ontwikkel (revitaliseer) de gerealiseerde bosgebieden, bosschages en bosgordels uit het landschapsplan.
Versterk en ontwikkel (revitalisering en aanplant) de groene kaders en de groene achtergrond/’rugdekking’ van opgaande beplanting rond de verblijfsrecreatieterreinen (oud en nieuw) en doe dat in de ‘ontwerptaal’ van Nico de Jonge, zorg daarnaast voor samenhang:
Versterk en ontwikkel (revitalisering en aanplant) het interne groene karakter van de recreatieterreinen.
Wees voorzichtig met bebouwing op de oevers van het Veerse Meer, bijvoorbeeld:
De maat en schaal van de bebouwing rond het Veerse Meer relateert zich aan die van de maat van het landschap, de landschappelijke elementen en bestaande historische bebouwing.
Sta geen bebouwing toe in of op het water en op de waterlijn.
Zorg dat de dominante zichtlijnen langs de lengteassen van het meer beëindigd worden door of opgaand groen, of een schijnbaar eindeloos open landschap achter een dijk of natuurgebied.
Houd het agrarische gebied achter de dijken open en agrarisch om het gevoel van weidsheid te behouden.
Een leesbaar landschap met een eigen identiteit De historische gelaagdheid van het gebied is afleesbaar aan de (cultuur)historische landschapselementen en structuren. De Jonge onderkent hun waarde, nam ze op in het plan en versterkte sommige, zoals de kreken, om hun belevingswaarde te vergroten. Bijvoorbeeld:
Het Veerse Meer heeft een veelkleurige identiteit door het diverse landschap rond het meer. Houd die diversiteit leesbaar en cultiveer het DNA van iedere plek.
Respecteer de karakteristieke verschillen tussen het Oudland (Walcheren) en de kleipolders van het Nieuwland (Noord- en Zuid-Beveland).
Respecteer, integreer en gebruik cultuurhistorische en aardkundige elementen en ensembles (in de planvorming).
Respecteer de schaal- en karakterverschillen tussen binnen- en buitendijks gebied. Buitendijks waren het van oorsprong natuurlijke platen en slikken met prielen (kreekjes), binnendijks grootschaligere aanwaspolders en het Nieuwland met een geheel andere schaal.
Respecteer de oorspronkelijke opzet van het Veerse Meer als gebied voor de beginnende en minder ervaren waterrecreant, waarbij beschutting en geleiding van en naar de havens is ontworpen.
Een rijke belevingswereld met wisselende zichten Het Veerse Meer biedt een rijke en afwisselende belevingswereld. Respecteer de verschillende zichten en zichtlijnen die deze wereld vormgeven. Bijvoorbeeld:
Behoud en versterk het vrije zicht op het Veerse Meer vanaf de oevers.
Behoud en versterk de oorspronkelijke compositie van de opgaande beplanting (oevers en eilanden) die de zichten stuurt en kadert en de beleving vormgeeft.
Houd de lange zichtlijnen over de lengteassen van het Veerse Meer open.
Behoud de variatie in lengte van zichten over de breedte van het meer.
Houd de zichten open op de kenmerkende oriëntatiepunten (kerken Wolphaartsdijk, Kortgene en het stadsilhouet van de vesting Veere).
Voorkom dat (hoge) bebouwing concurreert met de historische silhouetten, gebouwen en zichtlijnen.
Toegankelijk voor iedereen Hanteer het democratisch beginsel in het gebruik van de oevers, er is niemand met alleenrecht op het gebruik ervan (met respect voor huidig en toekomstig eigendom). Bijvoorbeeld:
Houd en maak oevers en de oeverzone waar mogelijk en passend openbaar toegankelijk.
15
Houd de openbare voorzieningen aan de oevers openbaar (o.a. trailerhellingen, steigers), net als de ligweiden, strandjes
Clustering en zonering van gebruik Alles heeft zijn plek. Alleen zo blijft de kenmerkende verscheidenheid en rijkheid aan contrasten behouden. De intensieve, recreatieve functies zijn geclusterd en duidelijk begrensd om de kwaliteiten van het natuurlijke en het in cultuur gebrachte landschap optimaal tot hun recht te laten komen. Niet alles kan overal. Maak heldere keuzes. Bijvoorbeeld: zoneer het gebruik. Concentreer intensieve recreatie vormen - verblijfsrecreatie en dagrecreatie - in een beperkt aantal duidelijk begrensde gebieden. Doe dit op zo’n manier dat verschillende zichtlijnen behouden blijven. Hanteer hiervoor in principe de locaties uit het landschapsplan en actualiseer en beperk deze naar daadwerkelijk gebruik en begrenzing.
16
2.
Uitgangspunten
De Gebiedsvisie vertrekt als basis vanuit de volgende vier uitgangspunten:
2.1
Gebiedsgericht
Het belang van deze Gebiedsvisie is dat ontwikkelingen - ook op lokaal niveau - vanuit het gebied als geheel worden beschouwd. Dat is in het verleden te weinig gebeurd, waardoor omgevingskwaliteiten onder druk zijn komen te staan. De draagkracht van een gebied heeft grenzen; ontwikkelingen op de ene oever bepalen mede wat mogelijk is aan de overkant. Daarnaast hebben landschappelijke ingrepen steeds een andere impact op het zicht en de beleving van op het water en vanaf het land of beschouwd ‘vanaf de overkant’. Beleid dat uit de visie voortkomt moet zorgen voor zorgvuldig gebruik van de omgeving rondom het meer, met respect voor de landschappelijke waarden en leefomgeving en de juiste impulsen bieden voor een gevarieerde (recreatieve) markt. In navolging van Nico de Jonge (zie 1.5) blijven de hoofdfuncties van het Veerse Meer recreatie en natuur(beleving), gebufferd door een dijk en een landschappelijke gordel van natuur, agrarische bedrijvigheid en dorpse en recreatieve woonfuncties.
2.2
Zeeuws DNA
Door bij alle ontwikkelingen bewust en consequent prioriteit te geven aan de Zeeuwse ruimtelijke identiteit, de identiteit van de eilanden (gemeentelijk en regionaal DNA6) en specifieke gebieden als het Veerse Meer e.o., wordt de herkenbaarheid steeds groter. Zeeland biedt rust, ruimte en genieten. Er zijn verstilde dorpjes en monumentale steden. Zeeland is ook scheepvaart, de Deltawerken en industrie. Juist de wisselwerking tussen water en land maakt Zeeland zo bijzonder. Het Zeeuwse landschap is vlak en uitgestrekt, met bijna altijd een horizon als vergezicht. Elk eiland heeft zijn eigen karakteristieke open polders, waar het Zeeuwse licht altijd vrij spel heeft. Binnendijken vormen een kloeke markering van de kavels akkerland en zijn kronkelende herinneringen aan het van de zee teruggewonnen land. Waar je ook bent in Zeeland, de zee is altijd dichtbij! De Zeeuwse wateren zijn veelzijdig, je kunt er niet alleen vissen, zeilen of waterskiën; de Delta is ook een paradijs voor onderwatersporters.
2.3
Integrale aanpak
Behoud, versterking en een vergrote beleving van de gebiedskwaliteiten staan centraal. Waar deze kwaliteiten onder druk staan, wordt gewerkt aan bescherming en herstel. Wanneer diverse opgaven op een locatie samenkomen, worden deze integraal opgepakt, o.m. door het creëren van nieuwe landschappelijke kwaliteiten (hoofdstuk 1) gecombineerd met een kwaliteitsimpuls voor (verblijfs)recreatieve ontwikkelingen en voorzieningen. Er is aandacht voor de verbinding met de samenleving, andere sectoren en opgaven, waardoor er een verbeterde samenhang van (nieuwe) functies in het gebied komt. Hierdoor wordt de algehele kwaliteit en regionale identiteit van het gebied versterkt.
2.4
Differentiatie en toekomstwaarde
Rondom, op en in het Veerse Meer is een waaier aan mogelijkheden voor recreatie en beleving, met de focus op het water. Vanuit havens of oevers kun je tal van watersporten beoefenen. Fietsen of wandelen langs de oevers zorgt voor een prachtige natuurbeleving. Er wordt werk gemaakt van een breed palet aan (ver)nieuwe(nde) gebruiksmogelijkheden en bestaande kwaliteiten worden versterkt, zodat de eigenheid en herkenbaarheid van het gebied kan worden gewaarborgd. Als identiteitsbepalende context voor het Veerse Meer worden gezien7: (op en onder) het water, de landelijkheid, de natuurlijkheid, de kleinschaligheid, het ‘familie-gebeuren’, het (lokale) ondernemerschap, de landschaps- en cultuurhistorie, de afwisseling tussen licht en duisternis, tussen luwte en openheid. 6
Website: https://www.zeeland.nl/over-zeeland/laat-zeeland-zien
7
Verslag Startbijeenkomst Fase 1, 18 november 2019
17
Door en naast het versterken en ontwikkelen van deze bestaande kwaliteiten, wordt ruimte gecreëerd voor nieuwe markten als ze bij het gebied passen en het niet verder belasten. Te denken valt o.m. aan (tijdelijke) foodconcepten, beleven van cultuur(historie), toevoeging van funsporten met aandacht voor seizoensverlenging en doordoor spreiding van recreatiedruk.
18
3.
Gebiedstypologieën
Het Veerse Meer gebied kent diverse types gebieden en bebouwingssferen, die elk hun eigen kwaliteiten en functies herbergen. Dit is bepalend voor hoe de basisprincipes8 van de Gebiedsvisie worden toegepast. Hieronder treft u de kaart met de beschrijving van de verschillende gebiedstypologieën. Steeds wordt ingegaan op het perspectief voor 2030, de opgaven die er gelden, de principes die er van toepassing zijn en eventuele kansen en risico’s voor dit type gebied. De acties die daaruit voortvloeien worden gebundeld in Hoofdstuk 8 Actieprogramma. In de volgende paragrafen (3.1 t/m 3.6) komen aan bod:
Veerse Meer - water
Natuuroevers en -eilanden
Open agrarisch gebied en oevers
Dagrecreatieve oever
Dammen
Bebouwde oever
8
Principes vastgesteld in Fase 1 van de Gebiedsvisie, zie bijlage III
19
Figuur 2: Overzichtskaart gebiedstypologieën.
20
3.1
Veerse Meer - water
3.1.1
Perspectief 2030
Een strategische verkenning naar de problematiek rondom waterkwaliteit heeft geleid tot een pakket van maatregelen, die in uitvoering zijn. De waterkwaliteit wordt voortdurend gemonitord, waardoor eventuele verstoringen vroegtijdig worden gesignaleerd. De verbeterde waterkwaliteit heeft het Veerse Meer en omgeving een boost gegeven. Zowel de positie van het gebied als één van de toeristische waterhotspots van NoordwestEuropa als die van drager van bijzondere internationale natuurwaarden, beschermd onder Natura 2000, is versterkt. Toeristen zien het Veerse Meer als hét gebied waar natuur en recreatie in harmonie samengaan. Het Veerse meer heeft een belangrijke ecologische functie voor en door de aanwezige broedvogels en het gebruik van het gebied door trekvogels. Deze belangrijke natuurwaarden zijn meer in balans gebracht door zonering en beschermde gebieden, zonder de ruimte voor recreatie, visserij of landbouw te beperken. Het gebruik van de eilanden is aan regels gebonden: sommige eilanden zijn primair voor recreatie en vertier, andere voor natuur(ontwikkeling). Daardoor gedijen flora en fauna goed op speciaal aangewezen eilanden en de randen van het meer. Ook de vogelpopulatie, beschermd onder de Vogelrichtlijn, profiteert van de zonering en is zowel in omvang als diversiteit toegenomen.
Eilanden beoogd voor recreatie zijn van solide steigers voorzien en hebben een sanitaire voorziening die horen bij deze tijd. Financiering is geborgd in het beheers- en onderhoudsconvenant en alle gebruikers dragen eraan bij. Op zwemlocaties is de groei van Japanse oesterschelpen structureel aangepakt. De verbeterde waterkwaliteit maakt het Veerse Meer aantrekkelijker voor watersporters met een grote diversiteit aan activiteiten op, in en onder water. De benodigde informatie over dit ruime aanbod aan activiteiten is via digitale middelen zeer toegankelijk voor recreanten. De beleving van het Veerse Meer wordt verder gestimuleerd doordat diverse watersportverenigingen spannende competities organiseren waarbij jong en oud strijden voor de ‘Veerse Meer Bokaal’. Jaarrond worden er in gezamenlijkheid wedstrijden georganiseerd. De onderwaterwereld floreert, zo ook de duiksport, gefaciliteerd door goede voorzieningen. Regulering heeft gezorgd voor een borging van het bevaarbaar wateroppervlak. Door gericht zand te winnen zijn ondieptes weggenomen, is op smalle plaatsen de vaargeul ruimer gemaakt en bespaard op vaarwegmarkering. Zowel beroeps- als recreatievaart hebben daar baat bij en het komt de veiligheid ten goede. De recreatievaart op het Veerse Meer heeft bovendien meegewerkt aan een duurzame transitie, waardoor de oase van rust versterkt.
Het bufferen van voldoende zoet water is belangrijk voor natuur en landbouw. De zoet watervoorraden (in de ondergrond) worden aangevuld in de wintermaanden en kunnen daardoor in de zomermaanden benut worden. Daarnaast zorgen de keuzes (waar dit mogelijk is) richting zouttolerante gewassen voor een ander landgebruik aan de oevers van het meer. Naast recreatief gebruik is sportvisserij en de duurzame kleinschalige beroepsvisserij in balans met de omgeving en haar gebruikers en genieten bezoekers van Veerse “Fruits de mer” in de horeca.
21
3.1.2
Opgaven 2020-2030
Het Veerse Meer - beschermd vanuit Natura 2000 en Kader Richtlijn Water - is een voormalig onderdeel van het Schelde estuarium. Na de aanleg van de Veerse Dam in 1961 verdwenen eb en vloed uit het gebied. Het ontwikkelde zich als brakwatermeer; ruim 2000 hectare schorgebied kwam permanent droog te liggen. Medio 2004 is een doorlaat naar de Oosterschelde in gebruik genomen (de “Katse Heule”). De instroom van Oosterscheldewater deed het zoutgehalte in het Veerse Meer stijgen en verbeterde de waterkwaliteit. Langs de andere kant zorgde de inbreng van Oosterscheldewater ook voor het intreden van Japanse oesters en krabben en een toename van kwallen in het Veerse Meer en veroorzaakte verzilting in omliggende gronden. De eilanden zijn rustgebieden voor overwinterende watervogels en doortrekkende visetende vogels. Daarnaast is het gebied belangrijk als hoogwatervluchtplaats en foerageerplek voor steltlopers, wanneer het water in de Oosterschelde hoog staat. Momenteel staat het aquatisch ecosysteem (waaronder de waterkwaliteit) in het Veerse Meer onder druk vanwege incidentele vissterfte, zuurstofloosheid of -armoede, verkleuring van het oppervlaktewater, afnemende dichtheid van bodemdieren en een toename aan kwallen, Japanse oesters en wieren. Klimaatverandering beïnvloedt niet alleen de waterkwaliteit, maar ook de robuustheid van het watersysteem.
Door zeespiegelstijging neemt de wateruitwisseling tussen het Veerse Meer en de Oosterschelde af. Het klimaatrobuustheidsonderzoek versterkt de urgentie van het (systeem)verkennend onderzoek naar de huidige status en ontwikkeling van waterkwaliteit en onderwaterleven, omdat het huidige waterbeheer geen of nauwelijks handelingsruimte heeft en er al waterkwaliteitsissues spelen. De aan de waterkwaliteit gerelateerde functies (natuur, beroepsvisserij, sportvisserij, waterrecreatie, landbouw, ..) ondervinden negatieve effecten. Voor waterpeil gerelateerde functies (beroepsscheepvaart, recreatievaart, landbouw, woonomgeving, natuur …) ligt het knikpunt voor het nemen van (extra) maatregelen bij een grotere zeespiegelstijging9. De meest urgente opgave, die voor alle functies en gebiedstypologieën van belang is, is het inzetten op een betere waterkwaliteit. Eventuele no-regret maatregelen kunnen na de planstudie van Rijkswaterstaat in 2023 opgepakt worden. Hierin zal een optimum gezocht moeten worden tussen de wensen vanuit landbouw, (water)recreatie, beroeps- en sportvisserij en de natuur. In de gesprekken over het waterbeheer dient ook aandacht te worden besteed aan het peilbeheer (winter- en zomerpeil) en het beperkte getijverschil.
Ook de diversiteit aan gebruikers en gebruiksmogelijkheden, zowel recreatief als beroepsmatig, waar het Veerse Meer voor gekend is, brengt uitdagingen met zich mee. Recent zien we een intensiever gebruik van de aanwezige vloot, hoewel de draagkracht van het meer nog in verhouding is tot het aantal boten op het water. De verwachting is dat deze balans ook in de toekomst behouden blijft. Wel is er een tendens naar gemiddeld grotere recreatievaartuigen, hetgeen een uitbreiding van het steigeroppervlak vraagt. Daarnaast zorgt de groei aan (recreatie)woningen aan het Veerse Meer voor een toename aan ligplaatsen die niet openbaar toegankelijk zijn. Voor de recreatieve beleving van het Veerse Meer is het behoud van openbaar toegankelijke oevers, aanlegsteigers en trailerhellingen van groot belang. Publieke voorzieningen behoeven onderhoud of vervanging. Investeringen in onderhoud en het vernieuwen van bestaande voorzieningen is in beginsel een thema voor de Gebruikersraad Veerse Meer, die het beheer en onderhoud van publieke voorzieningen door het Waterschap opvolgt en financiert via een Convenant. De partijen die deze visie ondersteunen vinden het belangrijk dat gestreefd wordt naar kwalitatief goede c.q. verbeterde voorzieningen, zonder achterstallig onderhoud.
Diversiteit in functies kan worden versterkt door te zoeken naar een onderscheidende identiteit van de jachthavens en in te zetten op dagrecreatief en seizoen verlengend gebruik van het Veerse Meer. De 24 uursregeling zorgt ervoor dat iedereen van de mooie plekken van het Veerse Meer kan genieten, maar de handhaving behoeft aandacht. Bovendien mag het aanbod in het huursegment breder worden getrokken: je kunt 9
Klimaatrobuustheid van het waterbeheer van het Veerse Meer, Deltares, 2021
22
een fiets huren in de stad, je kunt een SUP-board huren aan het Veerse Meer. Een meer toegankelijke manier om de huurder van ‘een vaartuig’ te informeren, draagt bij aan gastvriendelijkheid in het gebied. Door het diverse en intensieve gebruik van het water en haar oevers staan natuurwaarden nogal eens onder druk. Zonering in ruimte en tijd zou hierin van betekenis kunnen zijn. Ook de veiligheid op het water staat door het intensieve gebruik en door onwetendheid en onervarenheid van recreanten soms onder druk. Nautische informatie die specifiek en exact is kan hierbij helpen. Het weghalen van onnodige hindernissen kan de beleving en veiligheid van de recreatievaart ten goede komen. In de zonering is ook aandacht voor de onderwaternatuur en de duiksport van belang. Meer aandacht voor de bereikbaarheid en voorzieningen voor interessante duikstekken en een goede afstemming en inbedding van de diverse visserijactiviteiten is vereist. 3.1.3
Principes
De volgende algemene principes zijn van toepassing op deze gebiedstypologie10:
Behoud, bescherm en versterk natuurkwaliteiten en landschapswaarden.
Behoud oorspronkelijke ontwerpprincipes voor optimale beleving.
Laat ontwikkelingen bijdragen aan Natura 2000-doelen en het Natuurnetwerk Zeeland waar mogelijk versterken.
Verbeter de huidige waterkwaliteit11.
Binnen de huidige contouren van het Veerse Meer mag niet in en op het water gebouwd worden.
Behoud de huidige diversiteit aan gebruikers en gebruiksmogelijkheden van het water en waarborg de veiligheid van de vaarbewegingen.
Sta voor het Veerse Meer geen uitbreiding van aantal ligplaatsen in jachthavens toe, tenzij goed onderbouwd12.
Behoud en versterk openbaar toegankelijke voorzieningen t.b.v. (water)recreatie.
Anticipeer op klimaatadaptatie.
3.1.4
Kansen
M.b.t. water(kwaliteit):
Het met/tussen de overheden - in samenspraak met relevante partners - onderzoeken, afstemmen en implementeren van oplossingen die leiden tot een verbeterde circulatie van zuurstofhoudend water in (het westelijk deel) van het Veerse Meer: oppakken van urgente kortetermijnmaatregelen en concrete stappen naar robuuste langere termijn ingrepen (zoals betere doorspoeling Veerse Meer, spuibeheer, peilbeheer, beperkte getijdenwerking etc.).
De verbeterde waterkwaliteit leidt tot meer zoo- en fytoplankton en voldoende mineralen, wat resulteert in meer voedselaanbod (schelpdieren en vis) voor vogels.
Het Zeeuws Deltaplan Zoet water biedt kansen om anders om te gaan met uitslaand polderwater wat kan leiden tot verbetering van de zoetwaterbeschikbaarheid rond het Veerse Meer en de waterkwaliteit in het Veerse Meer.
In visievorming 2050 uitkomsten van RWS-studies meenemen over effecten zeespiegelstijging en zandhonger Oosterschelde (2018-2025): over hoelang het huidige systeem Veerse Meer zonder aanpassingen kan blijven bestaan en welke aanpassingen uiteindelijk noodzakelijk worden.
10
Het overzicht van de algemene principes uit Fase 1 is te vinden in bijlage III.
11 Gezien het huidige kwaliteitsvraagstuk omtrent het water van het Veerse Meer is het principe uit Fase 1 ‘Behoud en verbeter de huidige waterkwaliteit’ aangescherpt. 12
Met deze toevoeging omtrent onderbouwing, wordt aangesloten bij de Zeeuwsbreed geldende bepalingen m.b.t. uitbreiding van ligplaatsen in jachthavens. Onderbouwing moet naast economisch ook gerelateerd zijn aan (het ontbreken van negatieve) effecten op natuurwaarden/vogels (cf. N2000-gebied). Geadviseerd wordt eventueel afwijkende uitbreiding te bespreken in BBO.
23
M.b.t. faciliteiten/voorzieningen:
De faciliteiten aan de oever zijn passend bij het gebruik op het water, zijn goed onderhouden en hebben voldoende onderscheidend vermogen.
Kijken naar doelgroepen en behoeften ten behoeve van een geschikt aanbod aan wateractiviteiten; aandacht voor crossovers, bv. duikvoorzieningen koppelen met andere vormen van (water)recreatie. Hier moet met name nadrukkelijk ook de doelgroep jeugd meegenomen worden, bijvoorbeeld aandacht voor evenementen, arrangementen en vindbaarheid.
Mogelijkheden om (nieuwe) (verblijfs)recreatieve ontwikkelingen rondom het meer financieel te laten bijdragen aan onderhoud en beheer van voorzieningen. Daarnaast kijken naar modellen Grevelingen, Overijssel, Vlaanderen m.b.t. ‘gebruiker betaalt’.
3.1.5
Risico's
De ingrepen die nodig zijn voor de verbetering van de algehele waterhuishouding en waterkwaliteit in en rondom het Veerse meer leiden tot onvoorspelbare effecten op natuur of landbouw
Mogelijke verzilting rondom het meer voor landbouw
Habitataanwijzing van het Veerse Meer is goed voor behoud en herstel van natuurwaarden maar kan zorgen dat het als stikstofgevoelig gebied wordt aangewezen. Dit heeft mogelijke risico's voor de omliggende landbouwgebieden.
Jaarrond varen kan vanwege verstoring van watervogels invloed hebben op de natuurdoelstellingen.
Wanneer niet alle verstorende oorzaken worden meegenomen bij onderzoek naar de vogelstand, kan een onvolledig beeld ontstaan.
Te veel waterplanten kunnen mogelijk op termijn de waterrecreatie belemmeren.
Als voorzieningen op het land niet in orde zijn, heeft dit zijn doorwerking op recreatie-activiteiten op het water. Bv. Gebrek aan faciliteiten duikspots of trailerhelling. Voorzieningen op land kunnen het gebruik op het water ook sturen.
Onvoldoende diepte bij afmeervoorzieningen.
3.1.6
Acties
Zie hoofdstuk 7. Actieprogramma.
24
3.2
Natuuroevers en -eilanden
3.2.1
Perspectief 2030
Natuur en landschap zijn de kwaliteiten waarvoor mensen naar het Veerse Meer komen. Recreatie rondom het meer en op de eilandjes is daarmee in harmonie. Daardoor kunnen en mogen mensen genieten van de natuur en het landschap van het Veerse Meer Om die harmonie te bewaren, wordt er bij elke activiteit in het gebied kritisch naar alle effecten op de natuur gekeken. In de afweging over natuurbeleving gaat het behoud van de natuur voor. Soms zal dit betekenen dat natuur niet toegankelijk is voor bezoekers. Een algemene verkenning van de knelpunten, oorzaken en mogelijke oplossingsrichtingen voor de verslechtering van het watersysteem en de waterkwaliteit heeft geleid tot een doeltreffend maatregelenpakket. Ook is inzichtelijk geworden welke nadere maatregelen voor herstel en versterking van natuur en landschap voor de langere termijn noodzakelijk zijn, zoals bijvoorbeeld natuurlijker peilbeheer. Er is hiervoor gezocht naar een balans tussen functies in het gebied. De ecologische waarde van het Natuur Netwerk Zeeland is verhoogd door o.a. een goed beheer, ook voor de bossen. Er is een rijke diversiteit aan planten en dieren aanwezig en er is onderzoek gedaan naar de voor- en nadelen om belangrijke leefgebieden rond het Veerse Meer te beschermen onder de Habitatrichtlijn.
Bosverjonging heeft plaats gevonden, met aandacht voor mantel- en zoomvegetaties binnen de huidige natuurgebieden. Er valt qua biodiversiteit van plant en dier meer te beleven. 3.2.2
Opgaven 2020-2030
Hoewel zowel het water als het land van grote betekenis zijn voor de natuur van het Veerse Meer, is deze typologie vooral gericht op het land, op de natuur boven water. De eilanden in het Veerse Meer maken, samen met de oeverlanden Middelplaten en Kwistenburg, onderdeel uit van het Natura 2000-gebied (Europese Vogelrichtlijn (zie figuur 3). De overige gebieden, zoals de Schotsman en het Veerse bos en kreken als De Piet en de Lemmer, zijn niet aangewezen als Natura 2000-gebied, maar zijn van wezenlijk belang voor de ecologie van dit gebied als geheel en zijn onderdeel van het Natuur Netwerk Zeeland (NNZ) (zie figuur 4). Nieuwe natuur, zoals aangegeven in figuur 4, zijn gebieden binnen het Natuur Netwerk Zeeland die beoogd zijn om te ontwikkelen als natuur. De verwerving en/of inrichting hiervan kan door terrein beherende organisatie, de Provincie of particulieren gebeuren. Voor verwerving, afwaardering van de grond en inrichting zijn subsidies beschikbaar. Kijk hierbij ook naar het binnendijkse natuurnetwerk in relatie tot het Natura 2000-gebied.
25
Figuur 3: Begrenzing Natura 2000 Veerse Meer13.
Figuur 4: Natuurnetwerk Zeeland, groen = bestaande natuur; geel = nieuwe natuur14. 13
kaarten.zeeland.nl
14
Idem
26
Het Veerse Meer is aangewezen als Vogelrichtlijngebied voor drie broedvogelsoorten (aalscholver, lepelaar, kleine mantelmeeuw) en 20 niet-broedvogelsoorten. De meeste doelsoorten laten in de afgelopen 20 jaar een negatieve trend zien. Bij een groot deel van de vogelsoorten worden de doelaantallen niet gehaald. De oorzaken hiervan zijn niet of deels bekend. Meerdere aspecten gelijktijdig lijken een grote rol te spelen, maar nader onderzoek is nodig om de oorzaak-effect relaties voldoende in kaart te krijgen. Bovendien schieten de leefgebieden in het gebied t.b.v. foerageren en broeden van vogels te kort. Een betere bescherming van de leefgebieden is wettelijk noodzakelijk. Daarom wordt een onderzoek naar de haalbaarheid en voor- en nadelen van de aanwijzing van delen van het Veerse Meer als habitatrichtlijngebied ingesteld. In afwachting van het onderzoek lijkt het raadzaam al in te zetten op het voorkomen en verminderen van de verstoring door recreatie; het zogenaamde voorzorgsprincipe. Dit kan leiden tot meer rust en dus energiebesparing voor vogels. Dit kan bijvoorbeeld door het aanwijzen van zgn. flexibele rustgebieden op het water (o.a. ter voorkoming van het overspoelen van nesten door golven in het broedseizoen) (zie figuur 5) met aangepast gebruik van tijdelijke aard. Denk aan zgn. winterrust-/broedrustregelingen.
Ook goede voorlichting onder gebruikers van het Meer is hierbij van meerwaarde, zodat meer bewustwording ontstaat. (vb. over wanneer en waar broedkolonies van doelsoorten zich bevinden). Daarnaast moet er ook wat te beleven vallen; er is aandacht voor de beleving van wat het Veerse Meer vooral vanaf de dijken te bieden heeft aan natuur. Een belangrijke opgave ten behoeve van natuur is het inzetten op een natuurlijker watersysteem, een betere waterkwaliteit en een beter voedselaanbod. Hierin zal een optimum gezocht moeten worden tussen de wensen vanuit landbouw, recreatie en de natuur. Naast de vogels zijn de duinvalleivegetaties (zoetwatervegetaties) met o.a. orchideeën en Parnassia van bijzondere waarde. Deze duinvalleivegetaties vindt men o.a. op de Schotsman. Belangrijk is om deze te behouden en te beschermen in de toekomst. Dat geldt ook voor aangetroffen actieve zeggeveenvorming in hetzelfde gebied. De voormalige zandplaten zijn in de jaren 1960 voor een deel ingeplant met bos vanuit een recreatief en een natuuroogpunt. Alhoewel de herziening op het Natura 2000-beheerplan nog niet in zicht is, wordt al wel jaarlijks gemonitord. Hieruit volgen conclusies t.a.v. de winter- en zomerperiode van broedvogels en foeragerende vogels. In onderstaande kaart zijn deze opgenomen. Foeragerende en rustende vogels in de winterperiode zijn op land en op het water weergegeven.
Broedgebieden op land zijn apart aangegeven omdat dit beschermde vogelsoorten betreft. Met name in de winterperiode vormen de foeragerende vogels ook een bijzonder perspectief voor vogelaars en natuurliefhebbers. Het zou van meerwaarde zijn voor het gebied om te kijken naar kansen voor beleving van natuur en landschap in combinatie met cultuurhistorie, zonder verstoring van natuurwaarden.
27
Figuur 5: Rustgebieden: de legenda gaat over de bestaande rustgebieden in de winterperiode, voortkomende uit de Natura 2000-beheerplan. De rode pijlen geven mogelijkheden aan waar flexibele toegankelijkheid zou kunnen bijdragen aan verminderde verstoring. Dit wordt vanuit het uitvoeringsprogramma verder uitgewerkt. Bestaand beroepsverkeer is in de Natura 2000 uitgezonderd en valt onder bestaand gebruik. Op oevers en eilanden komen vogelrichtlijnsoorten voor die vanuit het voorzorgsprincipe beschermd moeten worden.
3.2.3
Principes
De volgende algemene principes, vastgesteld in Fase 1 van de Gebiedsvisie, zijn van toepassing op deze gebiedstypologie.
Behoud, bescherm en versterk natuurkwaliteiten en landschapswaarden.
Behoud oorspronkelijke ontwerpprincipes voor optimale beleving.
Ontwikkelingen dragen bij aan de Natura 2000-doelen en versterken waar mogelijk het Natuur Netwerk Zeeland.
Verbeter de huidige waterkwaliteit.
Binnen de huidige contouren van het Veerse Meer mag niet in en op het water gebouwd worden.
De hoogte van de bebouwing mag het open Deltalandschap van het Veerse Meer gebied niet verstoren.
Sta geen permanente nieuwvestiging buiten aandachtsgebieden toe en sluit bij voorkeur aan op de bestaande bebouwingscontouren.
Anticipeer op klimaatadaptatie.
3.2.4
Kansen
Minder verstoring door aanwijzen flexibele rustgebieden op het water.
Evaluatie huidig beheerplan en opstellen nieuw beheerplan ten behoeve van herstel en versterking van Natura 2000-doelstellingen.
De onderzoek agenda en de wijziging van het Natura 2000-beheerplan bieden inzicht in het maken van een lange termijnperspectief 2050 waarin ambities helder in te nemen maatregelen en kansen voor de verschillende sectoren kunnen worden vertaald.
28
Kwaliteitsslag in aanplanting (natuurlijke verjonging), met name in natuurdoeltype 16.04 (vochtig bos met productie) aan de Walcherse zijde van het meer. Kansen liggen in meer diverse bossen met meer biodiversiteit door verdunning en eventueel nieuwe aanplant.
Op plekken van zoetwaterbellen nagaan of de aanleg van natuurbos kan helpen om verdamping tegen te gaan.
Toevoegen opgaand groen op strategische plekken, bijvoorbeeld voor zichtlijn ‘open agrarisch gebied randen van het Veerse Meer’.
Vergroening parkeerterreinen door minder of geen asfaltering en parkeren op het gras.
Kwaliteitsslag bij Middelplaten(oevers).
Vanuit natuurperspectief biedt de Goudplaat kansen om Natuurnetwerk Zeeland af te ronden. Dit kan alleen met vrijwillige medewerking van de betreffende ondernemers.
Meer biodiversiteit trekt een natuurminnend publiek aan wat goed is voor de verbreding van het toeristischrecreatief aanbod.
3.2.5
Risico's
Het niet behalen van de Natura 2000-doelstellingen voor vogelsoorten komt voort uit een complexe combinatie van factoren. Oorzaak-effect relaties zijn lastig te duiden.
Onderzoek naar de oorzaken van het niet behalen van de Natura 2000-doelen voor vogelsoorten worden steeds uitgesteld of niet gedaan, waardoor maatregelen op zich laten wachten.
Te kleine winterrustgebieden op het water bieden vogels onvoldoende rust.
Jaarrond zeilwedstrijden en evenementen schuren mogelijk met winterrustgebieden i.v.m. het wegvliegen van rustende vogels.
Vanuit landbouwperspectief is de wens er nadrukkelijk om landbouwgrond te behouden, omwille van de goede kwaliteit en eventuele aanwezigheid van een zoetwaterbel.
3.2.6
Acties
Zie hoofdstuk 7. Actieprogramma.
29
3.3
Open agrarisch gebied
3.3.1
Perspectief 2030
Het Veerse Meer is omgeven door een open agrarisch gebied waar voedselproductie de hoofdactiviteit is, geborgd door vitale bedrijven. Agrarische gebieden zorgen voor de weidse zichtvelden die als landschapskwaliteit zijn gewaardeerd, onderbroken door Agroforestry of (voedsel)bossen, waar ondernemers hiertoe rendabele kansen zagen. Agrarische gebieden worden afgewisseld met dorpen, dijken en natuur en ze zijn dooraderd met wegen die diverse mobiliteitsvormen faciliteren, afgestemd op het aantal en de grootte van de moderne landbouwmachines. Inwoners en gasten kunnen er het hele jaar door al wandelend en fietsend veilig genieten van de op het veld staande gewassen, bloemrijke bermen, dijkbeplanting, weidsheid, stilte en rust. Cultuurhistorische elementen, zoals restanten van kreken en verkaveling, zijn zichtbaar in het landschap en vergroten de beleving ervan. De landbouw wordt steeds duurzamer. Pilots geven inzicht of en hoe kringlopen dichter bij huis met meer oog voor o.a. de bodem (bodemleven en –structuur) gesloten kunnen worden (in meer of mindere mate). Voor zover mogelijk zijn keuzes gemaakt voor meer zouttolerante gewassen. De natuurwaarden zijn vergroot, wat merkbaar is aan de diversiteit van fauna en flora. Een plan voor de regio zorgt voor voldoende zoetwateropslag om de voedselproductie op peil te houden.
De landbouwgemeenschap kijkt blijvend vooruit en experimenteert, op zoek naar een passende en duurzamere bedrijfsvoering, met ruimte voor nieuwe economische dragers (NED), ingebed in het open karakter van het gebied. 3.3.2
Opgaven 2020-2030
De karakteristieke openheid van het agrarische landschap rondom het Veerse Meer – in contrast met de verdichte kernen en recreatiezones - draagt bij aan het ervaren van rust, stilte, ruimte en donkerte, en daarmee aan de recreatieve aantrekkingskracht van het Veerse Meer. Het agrarisch gebruik is een belangrijke drager van deze karakteristieke openheid. Het kenmerkt zich door een grote verscheidenheid, waarbij het contract tussen oud en nieuw land een belangrijk cultuurhistorisch kenmerk is. Door nieuwe (o.m. verblijfsrecreatieve) ontwikkelingen dicht op de oever en het verdwijnen van groenstructuren staat het behoud van het karakteristieke beeld en de openheid in deze gebieden soms onder druk. Het is een van de kernopgaven in het gebied om deze ruimtelijke kwaliteiten te behouden en waar mogelijk te versterken. De landbouw die overwegend uit akkerbouwbedrijven bestaat, beschikt over uitstekende gronden voor voedselproductie. Deze sector wordt echter - net als de rest van de maatschappij - geconfronteerd met klimaatverandering, de landbouwtransitie, stikstofproblematiek, hogere productiekosten, toenemende grondprijzen en investeringen in een meer duurzame bedrijfsvoering. Langs de ene kant vergt het behoud en de versterking van de vitaliteit van het landelijk gebied toekomstgerichte en –bestendige landbouw, met oog voor landschap en biodiversiteit.
Ontwikkelingen kunnen waar mogelijk vanuit deze Gebiedsvisie worden ondersteund en gestimuleerd, hoewel deze opgave het schaalniveau ervan overstijgt. Hiervoor wordt uitgegaan van het ambitiedocument en uitvoeringsprogramma landelijk gebied dat door overheden en sector in gezamenlijkheid is opgesteld. Langs de andere kant ligt er ook een opgave voor het genereren van extra inkomsten door gebruik te maken van Nieuwe Economische Dragers (NED). Mogelijk kunnen koppelingen met bijvoorbeeld (agrarisch)