Agendapunt 07. Klimaatadaptatiestrategie Zeeland 2021-2026

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Afspraken: • We stellen een gezamenlijk fonds op om recreatieve zandsuppleties mogelijk te maken, aanvullend op zandsuppletie in het belang van waterveiligheid

47

48

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

5. Communicatie en bewustwording: verder werken aan draagvlak Klimaatverandering staat hoog op de Zeeuwse agenda. In tegenstelling tot 10 jaar geleden zijn er nog maar weinig inwoners van Zeeland die het onderwerp ter discussie stellen. De extreme droogte en ongewoon hevige regenval in de afgelopen jaren maken tastbaar dat het klimaat ook bij ons in Zeeland verandert. Veel inwoners maken zich zelfs zorgen over het veranderende klimaat. Een breed klimaatbewustzijn betekent echter niet automatisch dat de betrokkenheid bij klimaatadaptatie groot is. Bekend is dat bewustwording doorgaans niet automatisch leidt tot gedragsverandering. Bewustwording omzetten naar gedragsverandering kost tijd. We zijn ons hiervan bewust en nemen daarom ook de tijd om dit te realiseren. De grote diversiteit aan nieuwsberichten over klimaatverandering, de oorzaken ervan en wat we ertegen moeten doen kunnen zorgen voor verwarring. Binnen deze strategie nemen we deze verwarring weg door klimaatverandering dicht bij de Zeeuwen te houden en duidelijk te maken dat kleine maatregelen al bijdragen aan het klimaatbestendig inrichten van Zeeland. Juist die paar tegels uit de tuin dragen eraan bij dat je op straat en in jouw buurt droge voeten houdt tijdens een hevige regenbui. De betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties is daarom extra belangrijk.

Alle inspanningen – groot en klein - van ons samen leiden uiteindelijk tot het doel dat Zeeland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht.

We stralen een dringende boodschap uit, maar benadrukken dat de opgave volop kansen biedt voor het verbeteren van ons woon- en leefklimaat. De boodschap inspireert, is uitnodigend en bevat goede voorbeelden van binnen en buiten onze provincie. Om de komende jaren te blijven werken aan het uitdragen van deze boodschap is een werkgroep communicatie opgericht. Communicatieadviseurs van provincie, gemeenten, waterschap, NME-centra en IVN werken gezamenlijk aan het opstellen en uitwerken van de communicatiestrategie onder de KasZ. We verkennen daarbij ook de meekoppelkansen met andere maatschappelijke opgaven.

Afspraken: • De komende 6 jaar zijn communicatie en het creëren van draagvlak een belangrijk speerpunt binnen de KasZ. Provincie, waterschap en gemeenten dragen gezamenlijk actief dezelfde boodschap uit • We (provincie, waterschap en gemeenten) continueren de goede regionale samenwerking op het gebied van communicatie en klimaatadaptatie • In 2021 werken we de gezamenlijke communicatiestrategie verder uit. De strategie is zowel intern (eigen organisaties) als extern (inwoners, bedrijven, instellingen en organisaties) gericht

Naast het nemen van fysieke maatregelen in onze omgeving is het belangrijk dat wij tijdens extreem weer naar elkaar om kijken. Hitte is gevaarlijk voor kwetsbare mensen, zoals ouderen en mensen met een chronische ziekte. Bij extreem weer is ook niet iedereen in staat een veilige plek op te zoeken. Zorgen voor elkaar is in dit veranderende klimaat belangrijker dan ooit. Samenwerking communicatie en bewustwording In voorbereiding op deze strategie is gestart met de campagne ‘Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee’. Voor deze campagne is een stempel ontwikkeld die gebruikt kan worden als watermerk bij projecten die bijdragen aan het klimaatbestendig inrichten van onze provincie. Alle Zeeuwse overheden en organisaties kunnen deze stempel gebruiken bij hun eigen communicatiemiddelen om te laten zien dat het bijdraagt aan dit doel. Op die manier ontstaat op termijn een Zeeuws overzicht van grote en kleine projecten die allen bijdragen aan het verminderen van de gevolgen van klimaatverandering. De bestaande campagne wordt ondersteund door de website www.zeelandverandertmee.nl. Deze website is gevuld met tips en voorbeelden uit de regio. Zeeuwen kunnen hier inspiratie opdoen voor het vergroenen van hun tuin, maar ook informatie vinden over initiatieven in de regio.

De communicatie rondom dit thema wordt gezamenlijk door alle Zeeuwse overheden opgepakt en uitgewerkt, zodat we één gezamenlijke boodschap uitdragen. Individuele organisaties zijn vrij om hier hun eigen draai aan te geven, zodat het goed past binnen hun eigen organisatie. Eénduidige communicatie en herkenbare elementen helpen om de boodschap krachtig over te laten komen.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

49

50

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

6. Uitvoering en organisatie: samen aan de slag 6.1. Uitvoeringsagenda: flexibel maar doelbewust

6.2. Voortzetting Zeeuwse samenwerking klimaatadaptatie

Visies en ambities zijn waardevol maar hebben zonder uitvoeringsagenda beperkte slagkracht. Daarom zijn de opgenomen ambities en afspraken vertaald in een gezamenlijke uitvoeringsagenda. Hiermee wordt ook de volgende stap van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie na het opstellen van de strategie gevolgd. De uitvoeringsagenda is een concretisering van maatregelen die voortvloeien uit de afspraken die in de KasZ zijn opgenomen.

Belangrijk uitgangspunt van de KasZ is samenwerking en een lange termijn aanpak. Een aanpak met de nodige onzekerheden en veel nieuwe ontwikkelingen. De KasZ is daarom niet alleen inhoud en een beleidsdocument, maar vooral ook een samenwerkingsverband. Met de vaststelling van de KasZ zijn we dan ook niet klaar. Voor het realiseren van in de KasZ geformuleerde ambities hebben we, de gezamenlijke overheden en de Zeeuwse samenleving, elkaar hard nodig. Voortzetting van de goede samenwerking is essentieel. De KasZ is dan ook het begin van een traject, waarbij de Zeeuwse overheden samen met de Zeeuwen op weg gaan naar een klimaatbestendig en waterrobuust Zeeland in 2050.

De strategie wordt stapsgewijs gerealiseerd. Met kleine stappen, die voor elke periode van zes jaar worden gepland, gaan we het einddoel realiseren. De uitvoeringsagenda helpt ons om beheersbaar en met de juiste prioriteiten, gezamenlijk aan onze ambitie te werken. De uitvoeringsagenda geeft inzicht in wat, wie, wanneer en met welke inzet de afspraken en acties in de KasZ worden uitgevoerd. Ondanks het planmatige karakter van de uitvoeringsagenda is er ruimte om flexibel en effectief in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. De afgelopen jaren is veel kennis opgedaan op het gebied van klimaatadaptatie in Zeeland, maar we weten zeker nog niet alles. Er is nog steeds behoefte aan het beter in beeld brengen van de opgave, basiskennis over hoe problematiek ontstaat en kennis over de ondergrond. In de uitvoeringsagenda van de KasZ zijn daarom ook onderzoeksvragen opgenomen. Die zijn gericht op het vergroten van de gebiedskennis en van de klimaateffecten in relatie tot Zeeland. Daarnaast worden pilots uitgevoerd op het gebied van een integrale aanpak van de klimaatopgave. We monitoren actief. Jaarlijks wordt de uitvoeringsagenda geëvalueerd; hierbij wordt heel concreet een periode van drie jaar vooruitgekeken. Dit met het doel de voortgang te bewaken, knelpunten te signaleren, maar ook om de gezamenlijke energie vast te houden.

Ook is er ruimte voor nieuwe inzichten, kennis en ervaringen. We staan immers aan de start van klimaatadaptatie en nog lang niet alles is uitgekristalliseerd. Met deze doelen voor ogen wordt een communicatief sterk en pakkend jaarverslag opgesteld. Eén keer in de zes jaar verschijnt een nieuwe uitvoeringsagenda en waar nodig herziening van de KasZ. De Uitvoeringsagenda bevat alle acties die voortvloeien uit de afspraken uit de voorgaande hoofdstukken. Het is een separaat document, maar is onlosmakelijk verbonden met de KasZ.

Afspraken: • We stellen een gezamenlijke uitvoeringsagenda vast en stellen de benodigde middelen beschikbaar • We evalueren het uitvoeringsagenda jaarlijks en stellen deze bij waar dat nodig is • We evalueren de strategie elke 6 jaar

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Naar aanleiding van de brede bestuursopdracht om te komen tot een gezamenlijke KasZ is een efficiënte overleg- en organisatiestructuur opgetuigd. Deze vormt de basis voor de verdere samenwerking. Een ambtelijk en bestuurlijk kernteam hebben hierbinnen als “aanjager, verbinder en beheerder” een prominente plaats. Een breed, enthousiast en actief ambtelijk platform levert een belangrijke bijdrage aan het uitdragen en de Zeeuws brede borging van de ambities uit de KasZ. De samenwerking vraagt de komende jaren om onderhoud, voortzetting, verdieping en het vasthouden van de gezamenlijke energie. Met dit doel voor ogen is de uitvoeringsagenda nadrukkelijk verbonden aan de KasZ. Maar minstens zo belangrijk is dat we elkaar rondom het thema klimaatadaptatie ambtelijk en bestuurlijk makkelijk vinden, inspireren en enthousiasmeren. We kunnen veel van elkaar en van anderen leren. Zo houden we elkaar betrokken bij de opgaven en houden we de uitvoeringsagenda actueel. Er zijn veel dingen die met simpele afspraken over hoe we samenwerken efficiënt kunnen uitvoeren. Denk daarbij bijvoorbeeld aan: • Werk zoveel mogelijk volgens één en dezelfde methodieken, dat werkt efficiënter en maakt zaken vergelijkbaar; • Sluit bij nieuwe zaken aan bij de systematiek die al binnen Zeeland wordt gebruikt.

Dat voorkomt wildgroei; • Stel beschikbaar wat je in huis hebt, dat maakt een Zeeuws brede aanpak en analyse mogelijk • Werk samen en verken de gezamenlijke behoefte, dat scheelt geld. Inzet is ook om de samenwerking verder te verbreden. Klimaatverandering en daarmee de KasZ is immers een zaak voor de gehele Zeeuwse samenleving. Met het opstellen van de KasZ hebben we hiervoor een stevige basis gelegd. De KasZ is in belangrijke mate tot stand gekomen met behulp van de bijdrage en inbreng van maatschappelijk organisaties. Daarnaast is ook verbreding op het gebied van kennis en onderzoek. Nauwere samenwerking wordt daarom gezocht met o.a. de Hogeschool Zeeland, University College Roosevelt en het ZB Planbureau. Ook de ontwikkelingen op het gebied van het Delta Kenniscentrum en de Zeeuwse Data-alliantie sluiten goed aan bij de kennisvraagstukken vanuit de KasZ. Het netwerk rondom klimaatverandering is versterkt en reikt verder dan alleen de betrokken overheden.

51

Figuur 16

Overleg Zeeuwse Overheden (OZO)

Samenwerkingsstructuur Klimaatadaptatie Zeeland

Management

(O.a. secretarissen overleg, Platform Openbare Ruimte, etc.)

Bestuurlijk kernteam

Staf en coördinatie

Uitzetten brede acties (communicatie, afwegingskader, uitv. agenda, onderzoek, voortgang, ondersteuning BKT)

Ambassadeurs • minimaal één per organisatie • Is het platform KA

Opzetten van intern KA-spoor: • Lokale strategie • Uitvoering lokale maatregelenpakket • Implementatie in eigen organisatie

• Bewustwording • Draagvlak • Implementatie afspraken KasZ

Uitvoeren uitvoeringsagenda:

Specialisten

• per actie is een verantwoordelijk trekker aangewezen • Acties kunnen gebundeld worden en ondergebracht worden bij bestaande gremia

6.3. Kosten en baten klimaatadaptatie In de strategie is uitgebreid omschreven welke afspraken gemaakt worden om ervoor te zorgen dat Zeeland goed is voorbereid op de weersextremen van het veranderende klimaat. Uiteraard komt de vraag naar voren welke kosten dit met zich meebrengt. 6.3.1. Niets doen zorgt voor veel schade Om de juiste afweging te kunnen maken bij het opstellen van de strategie is het van belang om inzicht te hebben in de veranderingen die op ons af gaan komen. Inhoudelijk is daar in de hoofdstukken 2 en 4 al uitgebreid op ingegaan. Daarnaast is het ook van belang om inzicht te hebben welke schade ofwel kosten het veranderende klimaat tot gevolg zal hebben als we geen aanpassingen in het beleid doorvoeren. Het veranderende klimaat komt in verschillende manieren tot uiting en heeft effect op alle onderdelen van de samenleving. Daardoor is het onmogelijk om over de volle breedte van de strategie exacte cijfers van de verwachte schade door klimaatadaptatie te bepalen. Toch is het voor het maken van de juiste keuzes noodzakelijk om daar wel goede een indicatie van te hebben. Droogte, wateroverlast en hitte Om in de informatiebehoefte voor optredende schade door klimaatverandering te kunnen voorzien is vanuit het landelijke Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie de tool ‘Klimaatschadeschatter’ ontwikkeld.

Op basis van deze tool is voor de thema’s droogte, hitte en waterloverlast de schade die het veranderende klimaat in regio Zeeland tot gevolg zal hebben inzichtelijk gemaakt. Hiermee geeft de tool een grove indicatie van wat er op ons af komt en helpt ons daarmee bij het maken van

52

Doorvertaling naar achterban:

Belangenorganisaties

Vanuit aangesloten organisaties

beleid. Onderstaande tabel laat deze indicatie opgenomen voor het laagste (GL) en het hoogste (WH) KNMI-klimaatscenario. In bijlage IV is een nadere specificering van de in deze paragraaf genoemde kosten opgenomen.

Scenario GL

Scenario WH

Droogte

€ 4.160.441.597

€ 4.302.451.265

Wateroverlast

€ 1.194.606.130

€ 1.791.909.199

€ 31.812.275

€ 166.083.603

Hitte

Tabel 1: totale economische schade in periode 2020-2050 (slachtoffers en menselijk- en dierlijk leed is hierin niet meegenomen)

Overstroming Voor het onderdeel overstromingen geeft de klimaatschadeschatter voor onze regio onvoldoende inzicht. Daarnaast is voor een deel van Zeeland daar ook gedetailleerdere informatie over beschikbaar. Hoewel dit enkel voor de regio Reimerswaal is uitgevoerd, wordt dit representatiever geacht dan de klimaatschadeschatter. Afhankelijk van de locatie van de overstroming geldt in veel gevallen dat dat de effecten van een overstroming niet alleen beperkt tot het gebied zelf. Ook de rest van de regio heeft hier hinder van. Op basis van indicatieve berekeningen is gebleken dat bij een overstroming in de gemeente Reimerswaal er schade kan optreden variërend tussen de €465.000 bij een overlastperiode van 4 dagen tot €1.890.000 bij

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

een overlastperiode van 90 dagen. De schade door het mislopen van economische activiteiten in Zeeland kan oplopen tot €2.760.000 per dag bij een overlastperiode van 90 dagen. Daarnaast zijn er nog veel gevolgen voor mensen die niet naar hun werk kunnen, infrastructuur die onbegaanbaar is en bedrijven die hun activiteiten niet kunnen uitvoeren. De gevolgen van klimaatverandering zijn aanzienlijk. Afhankelijk van de snelheid waarin klimaatverandering plaatsvindt kan de schade oplopen tot ruim €6 miljard voor de thema’s droogte, hitte en wateroverlast. Dit is een voorzichtige inschatting van de kosten, op basis van ernstige klimaatverandering. De gevolgen van droogte leveren verreweg de meeste schade op. Met name de schade aan landbouw en woningen is erg groot. Bij de beide analyses moet er rekening mee worden gehouden dat deze cijfers zich beperken tot de economische kosten. Er wordt nog geen rekening gehouden met eventuele slachtoffers en menselijken dierlijk leed. In bijlage II is een nadere specificering van de in deze paragraaf genoemde kosten opgenomen. 6.3.2. Aan de slag Het doel van de KasZ is primair om op een slimme manier te anticiperen op schades en maatschappelijk ontwrichting te voorkomen. Het voordeel is dat het ook niet noodzakelijk is om morgen volledig klimaatbestendig te zijn. Het klimaat verandert sneller dan verwacht, maar het gaat wel geleidelijk.

In de KasZ richten we ons op 2050 en er is daarmee tijd beschikbaar om klimaatadaptief te worden. Er is tijd om over te stappen naar een klimaatbestendige manier van werken en de noodzakelijke aanpassingen mee te nemen bij natuurlijke momenten. Denk daarbij aan onderhoud en nieuwe ontwikkelingen. In veel gevallen past een klimaatadaptieve werkwijze ook binnen de normale kosten en zijn bestaande budgetten toereikend. Wel is het belangrijk dat klimaatadaptief inrichten voor een deel ook een nieuwe manier van werken is. Dit moeten we samen in de vingers krijgen en hiervoor zal ook het nodige nog nader uitgewerkt moeten worden. Nieuwe technieken en de hoeveelheid aan gegevens die tegenwoordig beschikbaar zijn, kunnen daar in bijdragen. Het zal niet in alle gevallen lukken om met bestaande processen mee te bewegen. Er zullen fysieke problemen zijn die niet kunnen wachten op een natuurlijk moment en dus eerder uitgevoerd moeten worden. Per situatie zal de afweging moeten worden gemaakt hoe dit plaats moet vinden en welke investeringen daarbij zullen horen. Ook hebben we geconstateerd dat er transities in bijvoorbeeld de landbouw, natuur of recreatie nodig zijn. Binnen de samenwerking wordt ook heel nadrukkelijk gekeken naar andere mogelijkheden om middelen aan te boren die ons helpen Zeeland klimaatbestendig te maken.

Het gaat dan om koppelkansen met andere beleidsdoelen, zoals het landelijk gebied, natuur, stedenbeleid, economie, mobiliteit, energie en klimaat. Voor die beleidsdoelen zijn in de meeste gevallen al financiële middelen gereserveerd. Door deze te combineren kan met bestaande middelen het benodigde budget voor de maatregelen beschikbaar komen. 6.3.3. Maatschappelijke kosten-baten analyse In 2019 is door verschillende adviesbureaus een Maatschappelijke kosten-batentool (MKBA-tool) voor klimaatadaptatiemaatregelen ontwikkeld. Deze verkenning maakt duidelijk hoe kosten en baten van klimaatadaptatiemaatregelen in beeld te brengen zijn om besluitvorming te ondersteunen. We kunnen gebruik maken van deze of een gelijkwaardige tool (zoals TEEB-stad) bij het opstellen van een programma van eisen voor stedelijke gebiedsontwikkeling

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

en het beheer van de buitenruimte. Zo geeft meer groen in de wijk niet alleen vermindering van wateroverlast en hittestress, maar kan het ook een bijdrage leveren aan verbetering van gezondheid, vermindering van fijnstof en verlaging van de geluidsbelasting. Verder draagt groen bij aan een verbetering van de biodiversiteit en biedt het ruimte om te recreëren en te ontspannen. Om de effecten van de verschillende beleidskeuzes vooraf in beeld te brengen kan een maatschappelijke kosten-batenanalyse hulp bieden. 6.3.4. Subsidies en andere financieringsbronnen De komende periode komen er verschillende subsidiestromen in het kader van klimaatadaptatie beschikbaar. Deze zijn bedoeld om de omschakeling naar klimaatadaptief handelen te bevorderen en de nu al noodzakelijke maatregelen versneld uit te kunnen voeren. De meest prominente subsidie is de landelijke Impulsregeling klimaatadaptatie. Vanaf 1 januari 2021 kunnen gemeenten, provincies en waterschappen daar gebruik van maken. Via die regeling kunnen ze een bijdrage van het Rijk krijgen voor de uitvoering van klimaatadaptatiemaatregelen. Landelijk is 200 miljoen euro cofinanciering beschikbaar voor klimaatadaptieve maatregelen. Voor de uitvoering van maatregelen in Zeeland is - op basis van oppervlakte en inwoners - een bedrag van 7,6 miljoen euro beschikbaar. De regeling voorziet in maximaal 33% subsidie.

Dat houdt in dat 67% ofwel circa 15,2 miljoen euro uit eigen middelen bekostigd moet worden. Voorwaarde is dat enkel door werkregio’s aanvragen ingediend kunnen worden. Het samenwerkingsverband in Zeeland is aangemerkt als werkregio. Het bedrag kan gebruikt worden om adaptatiemaatregelen versneld uit te voeren, om al geplande ruimtelijke maatregelen uit te breiden met adaptatiemaatregelen, of om nieuwe adaptatiemaatregelen op te pakken. De klimaatadaptatiemaatregelen dienen waar mogelijk meerdere Ruimtelijke Adaptatie-doelen, te weten wateroverlast, droogte, hittestress, gevolgenbeperking bij overstromingen. Fysieke maatregelen versterken bij voorkeur ook andere doelstellingen, bijvoorbeeld op het vlak van waterkwaliteit, vergroening, natuur/ biodiversiteit, energietransitie en volksgezondheid. Wij als werkregio Zeeland zullen ook gebruik gaan maken van de regeling. De werkregio hoeft niet in één keer een aanvraag te doen voor het hele maatregelpakket, maar kan de aanvraag tot en met 2023 verdelen over maximaal drie jaar. Daarbij kan één keer per jaar een bijdrage worden aangevraagd, totdat het maximumbudget van de werkregio bereikt is. In 2027 moet de uitvoering van de maatregelpakketten klaar zijn. De werkregio Zeeland zal tegelijk met het vaststellen van de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland het eerste maatregelpakket als onderdeel van de uitvoeringsagenda vaststellen.

Het maatregelpakket is gebaseerd op alle lokale klimaatstresstesten en de regionale klimaatstresstest. De stresstesten hebben via de regionale risicodialoog geresulteerd in de voorliggende Klimaatadaptatiestrategie Zeeland. Door de gezamenlijk bestuurlijke vaststelling wordt voldaan aan de indieningsvereiste van regionaal bestuurlijk commitment. Ook kan worden ingezet op andere nationale of Europese programma’s. Zo is een aanvraag voor Interreg in de maak voor klimaatadaptieve maatregelen in combinatie met biodiversiteit op bedrijventerreinen. Ook op het gebied van subsidies aanvragen, wordt onderlinge samenwerking gezocht en gebruik gemaakt van ieders expertise.

53

6.4. Gebiedsgerichte aanpak Het duurzaam inrichten van het stedelijke en het landelijke gebied wordt steeds complexer. De gebieden worden gekenmerkt door een groot aantal opgaven, zoals de stikstofproblematiek, de energietransitie en de omschakeling naar een circulaire volhoudbare landbouw. Voor wonen, werken, recreëren, energieopwekking, natuur, landbouw en water is ruimte nodig. De ruimte is echter schaars. Ook klimaatadaptatie legt een claim op de schaarse ruimte. Duidelijk is dat in veel gebieden meerdere opgaven en belangen samenkomen. In hoofdstuk 4 hebben we geconstateerd dat in het landelijk gebied bij de functies landbouw en natuur veel opgaven en oplossingen nauw met elkaar verbonden zijn. In gebieden waar veel opgaven samenkomen, ligt het niet voor de hand om te kiezen voor sectorale oplossingen. Oplossing van een sectoraal knelpunt kan tot verdringing van andere belangen leiden. Sectorale oplossingen zullen om die reden ook zelden op een breed draagvlak onder de bevolking kunnen rekenen. Om een voorbeeld te gebruiken: als het schaarse zoete water uitsluitend zou worden gebruikt voor de natuur zal dit ten koste gaan van de landbouw. Een betere benadering is een integrale oplossing te bedenken, die draagvlak heeft alle betrokken partijen.

Een gebiedsgerichte aanpak is voor Zeeland niet nieuw. Vanaf 2000 en verder is “ontwikkelingsplanologie” in Zeeland met veel succes is toegepast. Denk aan de gebiedsgerichte projecten voor Walcheren, de Kop van Schouwen en West Zeeuws-Vlaanderen, waarbij complexe opgaven als de regionale verkeersontsluiting, de aanpak van de Zwakke Schakels, de landinrichting voor de landbouw, de kwaliteitsverbetering van de verblijfsrecreatie, de inrichting van nieuwe natuurgebieden etc. zijn aangepakt. Dit resulteerde in fraaie voorbeelden als de jachthaven Cadzand-Bad, Waterdunen, de verplaatsing van campings uit natuurontwikkelingsgebieden en het transferium in Renesse

Gebieden in Zeeland die zich lenen voor een integrale gebiedsgerichte aanpak zijn: • Kustgebieden, waar opgaven spelen op het gebied van stikstof (Het Zwin, De Manteling, Kop van Schouwen), de kwaliteitsverbetering van de recreatie (vanuit de Zeeuwse Kustvisie), mogelijke nieuwe opgaven vanuit waterveiligheid (nieuwe normen, zeespiegelstijging), natuur (biodiversiteit, Natura 2000), zoet water (verzilting), de energietransitie (aanlanding kabels windparken, vrij uitzicht, windmolens), etc. • Het landelijk gebied, waar opgaven spelen als de transitie van de landbouw (volhoudbare landbouw), zoet water (voor zowel landbouw als natuur), verzilting (zeespiegelstijging), energietransitie (zonneparken), biodiversiteit, etc. • De grote wateren, waar opgaven spelen op het gebied van recreatie (Veerse Meer), zeespiegelstijging en waterveiligheid (stormvloedkering), biodiversiteit, visserij, etc. Integrale gebiedsgerichte projecten zijn (investerings-)projecten, waarbij binnen een duidelijk begrensd gebied diverse transities in hun onderlinge samenhang ingevuld moeten worden. Het vertrekpunt voor planvorming bij een gebiedsgerichte aanpak is niet een door overheden geformuleerde concrete beleidsopgave. De aanpak komt voort uit alle opgaven en wensen die in een gebied spelen.

Klimaatadaptatie kan directe aanleiding vormen voor een gebiedsgerichte aanpak of hier “slechts” een onderdeel van zijn. Bij een gebiedsgerichte aanpak is het van belang dat alle

54

stakeholders perspectief hebben op goede oplossingen. Dat creëert draagvlak voor het integrale gebiedsplan. Verder is het zo dat programma’s vaak in dezelfde gebieden spelen, dezelfde sectoren raken en daarom beter in samenhang kunnen worden uitgewerkt en afgewogen. Het ligt dan ook voor de hand om integraal alle doelen die spelen in een bepaald gebied mee te nemen. Dit kunnen doelen zijn uit diverse opgaven zoals: • Natuurherstel en stikstofreductie en toevoegen van natuurinclusief areaal (ruimtelijke pijler van de structurele aanpak stikstof) • Plannen met betrekking tot klimaatadaptatie (verdroging en vernatting tegengaan) • Klimaatakkoord (verminderen CO2-uitstoot) met als thema’s industrie, elektriciteit, gebouwde omgeving, mobiliteit en landbouw en landgebruik) • Circulaire economie • Landbouwvisie, ontwikkeling richting volhoudbare landbouw. Om de opgaven in een gebied te kennen is samenwerking nodig. Niet alleen tussen (semi-) overheden, maar ook met belangenen private organisaties en individuele bewoners. Stakeholders worden daarom vroegtijdig bij een gebiedsgerichte aanpak betrokken. Samenwerking vindt plaats in een open setting, waarbij gelijkwaardigheid een belangrijk uitgangspunt is. Een kenmerk is dat partijen zich verdiepen in de opgaven en belangen van andere gebiedspartijen.

De samenwerking wordt niet op voorhand beperkt door sectoraal beleid of sectorale financieringsbronnen. Een gebiedsaanpak is echter niet vrijblijvend. Zeeland staat voor grote maatschappelijke opgaven die op zowel korte als middellange termijn om concrete actie en uitvoering vragen. Voorbeelden zijn de stikstof aanpak enerzijds en zeespiegelstijging anderzijds. De planvorming begint daarom met enkele concrete beleidsopgaven met bijbehorende tijdshorizon. De grote verschillen in partijen, belangen en opgaven per gebied vragen om maatwerk. De overheid kan een belangrijke faciliterende rol spelen bij het opstarten en uitvoeren van gebiedsgerichte projecten. Belangrijk is dat partijen zich committeren aan dit project, om de uitvoering te garanderen. Cruciaal is dat er binnen een gebiedsgericht project regie wordt gevoerd, bijvoorbeeld door een stuurgroep bestaande uit vertegenwoordigers van de stakeholders.

6.5. Afwegingskader klimaatadaptatie Uit verschillende paragrafen van hoofdstuk 4 komt de zoektocht om een uniform Zeeuws afwegings-, toetsingskader of ambitieladder te ontwikkelen dat toepasbaar is bij ingrepen en ontwikkelingen in Zeeland. Het uitgangspunt is immers dat deze klimaatadaptief zijn en daarnaast bijdragen aan het klimaatadaptief maken van het omliggende gebied. Een dergelijke methodiek in de volle breedte van Klimaatadaptatie bestaat nog niet en wordt daarom in deze eerste planperiode van de strategie ontwikkeld. Het is noodzakelijk om bij elke nieuwe ontwikkeling, herstructurering of groot onderhoud een afweging te maken in welke mate deze klimaatadaptief wordt uitgevoerd. Uitgangspunt is dat dit gebeurt vanuit de (wettelijke) verantwoordelijkheden en autonomie van de verschillende Zeeuwse overheden. Passend bij deze verantwoordelijkheden en rollen, beschikken de Zeeuwse overheden over een ruim aantal instrumenten voor ontwikkelingen, herstructurering en onderhoud. Deze bestaande instrumentenkoffer dient zoveel als mogelijk als basis voor het op te stellen afwegingskader, maar zal ook verder uitgebreid moeten worden.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Elk gebied, object of inrichting vraagt om een andere bescherming tegen klimaateffecten. Dit vormt samen met de huidige situatie de basis voor het bepalen van de klimaatopgave voor een gebied, object of inrichting. Dit vraagt om een methodiek die ruimte biedt aan verschillende niveaus en bijbehorende ambities van klimaatbestendigheid. Hierdoor ontstaat beleidsvrijheid per organisatie om ambitie te bepalen en hoe daar invulling aan wordt gegeven. Bij de methodiek wordt ingezet op een gezamenlijk Zeeuws minimum: een ondergrens dat klimaatadaptief handelen de norm is. Zo leidt een afweging tot een klimaatbestendige (ver)bouw of aanleg niet altijd automatisch tot hogere kosten. Denk aan bouwen van slaapkamers in verzorgingstehuizen aan de schaduwkant of het plaatsen van installaties op de eerste verdieping. Een ander voorbeeld is het herinrichten van het openbaar terrein met ruimte voor tijdelijke waterberging en oppervlakkige afvoer in plaats van het vergroten van de rioolbuis. Een ondergrens is daarbij het voorkomen van maatschappelijke ontwrichting. In deze situaties – waar gevolgen de gemeentegrenzen overstijgen – vraagt de te ontwikkelen methodiek een rol van de Veiligheidsregio, waterschap en/of provincie. Het uitwerken en uitvoeren van bovengenoemde vergt veel informatie en gereedschappen. Deze zijn voor een deel al beschikbaar.

Daarnaast zal ook de ontbrekende kennis ontwikkeld moeten worden. Door op Zeeuws niveau dezelfde informatie en gereedschappen te gebruiken, ontstaat er een basis voor een goede samenwerking binnen de KasZ. Onderdelen voor de gereedschapskist zijn onder andere: • Basisinformatie: Een overzicht van de informatiebronnen die als standaard worden gebruikt binnen Zeeland (kaarten, klimaatscenario’s, andere datasets); • Klimaatscenario’s die als uitgangspunt worden gebruikt; • Reken- en toetsingsmethodieken; welke methoden worden binnen Zeeland gebruikt om te toetsen op gebied van klimaatbestendigheid; • Gebruik maken van nieuwe technieken en de veelheid aan data die tegenwoordig beschikbaar is (data-driven werken). • Een onderbouwing van wat wordt verstaan onder klimaatbestendig of mate van klimaatbestendigheid. Dit varieert per situatie op zowel de klimaatthema’s als per sector; • Afwegingskader voor het kiezen van de juiste maatregelen. Dit zijn hulpmiddelen voor de afweging van de oplossingsmaatregelen om te komen tot een klimaatbestendige inrichting.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

De gereedschapskist is op dit moment nog onvoldoende gevuld. Deze planperiode wordt gebruikt voor het aanvullen van de gereedschapskist en het ontwikkelen van een gezamenlijk afwegingskader klimaatadaptatie. Bij dergelijke instrumenten is het ook van belang dat deze worden toegepast. De mate van afdwingbaarheid speelt daarbij een belangrijke rol. Bij de ontwikkeling wordt dit aspect nadrukkelijk meegenomen en wordt indien nodig ter vaststelling voorgelegd aan het daartoe bevoegde gezag. Omdat de inzichten in klimaatverandering regelmatig veranderen door nieuwe wetenschappelijke inzichten, wordt dit afwegingskader klimaatadaptatie voortdurend geëvalueerd en indien nodig aangepast aan de nieuwst inzichten en voorspellingen.

6.6. Verantwoording Monitoring De uitvoeringsagenda beschrijft in detail welke acties we gaan uitvoeren. De periode waarin de actie wordt uitgevoerd, de gevraagde personele inzet en de kosten die erbij komen kijken worden in de uitvoeringsagenda beschreven. Daarnaast worden hier per actie indicatoren aangegeven waaraan de voortgang van de projecten kan worden gemonitord. Evaluatie De KasZ geldt voor een periode van zes jaar. Voor het einde van deze zesjarige periode zal de KasZ geëvalueerd worden. De conclusies en aanbevelingen uit de evaluatie zijn de basis voor het opstellen van de KasZ 2.0. In 2023 zal een tussentijdse evaluatie plaatsvinden. Indien nodig kan vroegtijdig worden bijgestuurd. Rapportage Het is belangrijk dat de uitvoering van de KasZ actueel blijft. We kijken in de uitvoeringsagenda drie jaar vooruit, maar we actualiseren de acties (waar nodig) jaarlijks. Door bewust drie jaar vooruit te kijken, kan er op tijd worden ingespeeld op benodigd budget of benodigde capaciteit voor de uitvoering van de acties. Ieder jaar zal er een rapportage opgesteld worden over de uitvoering van de KasZ. Deze rapportage wordt voorgelegd aan het OZO Klimaat, Energie en mMilieu en aan de Deltacommissaris.

55

Bijlage I: Aanvullende dwarsdoorsnedes thema landbouw

Toekomstbeeld thema landbouw met aanvoer

56

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Huidige situatie thema landbouw met aanvoer

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

57

Bijlage II: Kosten van niets doen Inleiding

Klimaatverandering raakt ons allemaal. Ook als we nu stoppen met het uitstoten van broeikasgassen duurt het enkele jaren voordat het proces van klimaatverandering gestopt is. Het is daarom noodzakelijk om maatregelen te nemen om de gevolgen van klimaatverandering zo veel mogelijk te beperken. Climate Adaptatie Services en het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie hebben samen een klimaatschadeschatter opgezet. In dit model is voor verschillende scenario’s berekend welke schade er in Nederland tot 2050 optreedt als we geen actie ondernemen om de gevolgen van klimaatverandering te beperken. Ook hebben ze dit apart voor Zeeland berekend. Hierbij is wel gebruik gemaakt van het landelijke rekenmodel achter de tool en zijn geen aanpassingen gedaan voor de Zeeuwse situatie. Ook zijn niet alle gevolgen van klimaatverandering meegenomen in de rekentool. Hieronder noemen we de gevolgen die de klimaatschadeschatter opneemt in de berekeningen. De hieronder getoonde cijfers zijn daarom een grove indicatie van wat er op ons af komt en helpen overheden beslissingen te nemen over te nemen maatregelen. Er is uit van twee scenario’s: WH: sterke temperatuurstijging (warm), hoge waarde verandering luchtstromen GL: gematigde temperatuurstijging, lage waarde verandering luchtstromen De getoonde bedragen zijn het totaal van de schade die in de periode 2018 tot 2050 ontstaat.

Achter de schadebedragen staat tussen haakjes bij welk scenario de berekening hoort. Hieronder leggen we uit wat deze scenario’s betekenen voor de thema’s wateroverlast, hitte en droogte.

Droogte

Het thema droogte is berekend aan de hand van de volgende gevolgen:

Schade aan funderingen Schade aan wegen en rioleringen Schade aan publiek groen Schade aan landbouw, met kans voor beregening Inzet brandweer door natuurbranden Totaal

GL

WH

€ 1.183.126.800 € 498.628.913 € 351.938 € 2.475.502.665 € 2.831.281 € 4.160.441.597

€ 1.272.947.000 € 539.489.547 € 533.406 € 2.485.140.121 € 4.341.191 € 4.302.451.265

Wateroverlast

Het thema wateroverlast is berekend aan de hand van de volgende gevolgen:

Indirecte schade aan panden (inkomstendelving door waterschade, bijv. lagere verkoopprijs) Directe schade aan panden Schade door hagel Totaal

GL

WH

€194.700.000 €838.977.744 €160.928.388 € 1.194.606.132

€292.050.000 €1.258.466.617 €241.392.582 € 1.791.909.199

GL

WH

Geen inschatting €830.361 €28.085.498 €2.896.416 € 31.812.275

€55.644.812 €2.748.065 €96.105.062 €11.585.664 € 166.083.603

Hitte

Het thema hitte is berekend aan de hand van de volgende gevolgen:

Afname arbeidsproductiviteit Toename ziekenhuisopnamen Toename in sterftegevallen Bestrijding eikenprocessierups Totaal

58

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Overstromingen

In het kader van het project FRAMES is uitgerekend wat de directe en indirecte schade van een overstroming zou zijn als er een dijkdoorbraak plaatsvindt in de gemeente Reimerswaal. Na een overstroming in deze gemeente is de indirecte schade aan netwerken, zoals wegen, gas- en elektriciteitsnetwerken en drinkwater groot. Afhankelijk van de locatie van de dijkdoorbraak wordt die schade geschat tussen €17.300.000 en €76.100.000. Omdat Reimerswaal een belangrijke toegangspoort is voor Zeeland is de schade bij een overstroming niet alleen beperkt tot Reimerswaal zelf. Ook de rest van Zeeland heeft hier hinder van. Huishoudens in Zeeland, buitenom Reimerswaal, lopen een schade op tussen de €464.399 bij een overlastperiode van 4 dagen tot €1.890.432 bij een overlastperiode van 90 dagen. De schade door het mislopen van economische activiteiten in Zeeland kan oplopen tot €2.760.000 per dag bij een overlastperiode van 90 dagen. Daarnaast zijn er nog veel gevolgen voor mensen die niet naar hun werk kunnen, infrastructuur die onbegaanbaar is en bedrijven die hun activiteiten niet kunnen uitvoeren. Dit onderzoek is enkel uitgevoerd voor de gemeente Reimerswaal, dat als gemeente ook meteen één van de acht dijkringen vormt in Zeeland. Dit geeft een indicatie wat de gevolgen zijn als er in meerdere dijkringen een dijkdoorbraak plaatsvindt.

Wel loopt er door Reimerswaal belangrijke boven- en ondergrondse infrastructuur die ervoor kan zorgen dat de gevolgen van een overstroming niet beperkt blijven tot de dijkring waar Reimerswaal zich in bevindt, maar dat ook de rest van Zeeland grote nadelige gevolgen ondervindt van een overstroming binnen deze dijkring.

Conclusie

De gevolgen van klimaatverandering zijn aanzienlijk. Afhankelijk van de snelheid waarin klimaatverandering plaatsvindt kan de schade oplopen tot ruim €6 miljard voor de thema’s droogte, hitte en wateroverlast. Dit is een voorzichtige inschatting van de kosten, op basis van ernstige klimaatverandering. De gevolgen van droogte leveren verreweg de meeste schade op. Met name de schade aan landbouw en woningen is erg groot. De gevolgen van een dijkdoorbraak als gevolg van zeespiegelstijging zijn moeilijk in te schatten voor heel Zeeland. Het onderzoek naar enkel de gevolgen bij een dijkdoorbraak in Reimerswaal laten al zien dat de gevolgen in dat geval voor heel de provincie groot zijn en we lang last kunnen houden van de gevolgen van een dijkdoorbraak. Tot slot beperkt deze analyse zich tot economische kosten

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

59

Bijlage III: Infographic Klimaatadaptatiestrategie Zeeland

60

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

COLOFON Uitgave: Kernteam Klimaatadaptatie Tekst: Kernteam Klimaatadaptatie Input: Zeeuwse overheden en maatschappelijke organisaties In opdracht van: OZO themaoverleg klimaat, energie en milieu Datum: Juni 2021

‘Zeeland verandert mee’ is een initiatief van de Samenwerking Klimaatadaptatie Zeeland