7. Presentatie raad 7 okt 2021 2

Verduurzamen gemeentelijk vastgoed Heroverweging doelstelling en participatieaanpak Beeldvormende raad 7 oktober 2021

Programma • Terugblik • Heroverweging doelstelling – – – – – – –

Doelstelling Fasering en aanpak Inventarisatie (beknopt) Financiële toets doelstellingen Financieringswijze Heroverweging doelstelling Visieontwikkeling (beknopt > volgende raadsvoorstel uitgebreider)

• Participatieaanpak • Vervolg Vooraf gestelde vragen worden behandeld Vragen bij voorkeur aan het einde

Terugblik • 3 dec 2020 presentatie raadscommissie • 8 dec 2020 raadsmemo • 17 dec 2020 kredieten beschikbaar gesteld – 2020 € 60.000 – 2021 € 155.000

• 1 juni 2021 college besluit – Participatieaanpak vastgesteld – VO uit scope genomen (opstellen IHP-VO/ wetgeving IHP in de maak)

• 21 sept 2021 landelijke miljoenennota – € 525 milj voor drie jaar voor verduurzamen maatschappelijk vastgoed

Doelstelling Goes, klimaatprogramma 2019-2022: - Nieuwbouw gemeentelijk vastgoed energieneutraal - In 2035 gemeentelijke gebouwen energieneutraal Wanneer technisch niet haalbaar > compensatie benodigde energie door opwekken duurzame energie op andere locatie

Doelstelling Landelijk, klimaatakkoord 2019: - 50% CO2-reductie in 2030 t.o.v. 1990 en CO2-arme utiliteitsbouw in 2050 - In 2025 landelijke evaluatie > dwingende normering?

Doelstelling Regionaal, regionale energiestrategie Zeeland: - Publieke vastgoed in 2040 energieneutraal

Doelstelling 5 jaar aangescherpt in periode dat regionaal/ landelijk uitgingen van 2040 (later landelijk gewijzigd naar 2050) Ambitieuze en complexe doelstelling Haalbaarheid onderzocht o.b.v. rekenmodel VNG -

Landelijke kengetallen Goese uitgangspunten en gegevens

Alternatieve doelstellingen: - Doelstelling 2: 5 jaar scherper dan landelijk 95% CO2 reductie in 2045 - Doelstelling 3: Doelstelling landelijk 95% CO2 reductie in 2050

Nevendoelen: -

Klimaatadaptatie Circulair bouwen

- Vanaf 1 januari 2019 Bijna energieneutraal bouwen (BENG) - Vanaf 1 januari 2023 kantoren minimaal energielabel C - Gebouwen >250 m2 en publiek toegankelijk - Energielabel verplicht -

Eind 2021 energie labels voor 33 gebouwen

- Maatregelen terugverdientijd < 5 jaar - verplicht uitvoeren - Nieuwe energieprestatienorm - Nieuwe wetgeving in de maak: -

Renovatie van onderwijsgebouwen Aanpassing/ versoepeling investeringsverbod wet primair onderwijs

- Waardeverbetering huisvestigingskwaliteit - Verlaging exploitatiekosten - Prettiger verblijf- en werkklimaat - Verlenging levensduur gebouw - Imagoverbetering en voorbeeldfunctie

Projectmatig & risico gestuurd Kennisdelen > voorbeeld onderwijsprojecten -

MFA ‘t Saamdeel in Kapelle Odyzee in Goes IKC Kloetinge

Gemeentelijke routekaart op basis van -

Landelijke routekaart onderwijs Landelijke routekaart maatschappelijk vastgoed Landelijke routekaart monumenten

Brede school Ouverture, 2003/ 2020 - Warmtepomp, bodemenergie, warmterugwinning, zonnepanelen

Stadskantoor, 2005/ 2014 - Warmtepomp, bodemenergie, warmteterugwinning, grijswater, zonnepanelen

Nieuwbouw Odyzee school, 2011 - Energie neutraal, afwijkende financieringsconstructie Nieuwbouw MFA Mannee ‘De Krul’, 2013 - Warmtepomp, bodemenergie, warmteterugwinning, zonneboiler Nieuwbouw Pontes Oranjeweg 90 - Warmteterugwinning, zonnepanelen De mythe, 2020 - Zonnepanelen Nieuwbouw IKC Kloetinge, 2020 - Bijna energie neutraal en gasloos, met zonnepanelen, warmtepomp, bodemenergie, ledverlichting

1. Gemeentelijke gebouwen in eigendom gemeente, excl. onderwijs - Verantwoordelijkheid primair gemeente, secundair huurders c.q. gebruikers 2. Gebouwen binnen de invloedsfeer gemeente, excl. onderwijs - Gebouwen van organisatie met een financiële relatie met de gemeente in verhouding met verduurzamingsopgave - Gebouwen die worden gehuurd

- Verantwoordelijkheid primair externe organisatie en gebouweigenaar,

secundair gemeente

3. Onderwijsgebouwen - Verantwoordelijkheid gemeente en schoolbesturen

- Inventarisatie, financiële toets doelstelling en visieontwikkeling (Q1 2021) - Informeren college van B&W (Q2 2021 - Informeren gemeenteraad (Q3 2021) - Opstellen 33 energie labels (Q4 2021) - Opstellen Duurzaam Integraal Huisvesting Plan Voortgezet Onderwijs (IHP-VO) (Q1-2022) en energie labels scholen - Energieverbruiken inventariseren (Q2 – Q4 2021) - Verduurzamen Meer Jaren Onderhoud Programma (D-MJOP) (Q3 2021 – Q4 2022): - excl. onderwijsgebouwen

- Participatietraject – visieontwikkeling en heroverweging doelstelling (Q4 2021): - Inwoners - Huurders - Schoolbesturen

- Vaststellen vernieuwde doelstelling/ routekaart raad (Q1 2022) - Nadere inventarisatie (Q4 2021) - Opstellen vierjarig uitvoeringsprogramma (Q4 2021 – Q1 2022) -

excl. Onderwijsgebouwen

- Ontwikkeling Duurzaam Integraal Huisvesting Plan Primair Onderwijs (D-IHP-PO) (planning afhankelijk van wetgeving) -

Gezamenlijk gemeente met schoolbesturen

Toekomst - Elke 4 jaar: -

Herijking routekaart, D-IHP, D-MJOP en uitvoeringsprogramma

- Jaarlijks: -

Energieverbruik monitoren, delen en acties ondernemen

Stap 1 – Inventarisatie (1)

Landelijk

Goes

Landelijk

Goes

Landelijk

Goes

Rekenmodel Vereniging Nederlandse Gemeenten (TwijnstraGudde) -

Maatregelenmix Modelmatige benadering Landelijke kengetallen Gegevens Goes Meerkosten bij nieuwbouw €140/m2 Kosten bij renovatie €595/m2 Kosten bij aardgasvrij maken €161/m2

BTW impact wordt deels nog inzichtelijk gemaakt > werkt kostenverlagend

-

Incl. circulariteit- en klimaatadaptatietoeslag Excl. interne- en externe engineeringskosten Voorgezet onderwijs nog uit scope halen > ontwikkeling IHP-VO Vernieuwde rekentool VNG

Onderhoudsvoorziening DMJOP > landelijke 15% dekking (Goes n.t.b.) -

Gemeente Schoolbesturen huurders

Terugverdienen Voorstel: 75% van lagere energierekening > 15% dekking -

Medewerking huurders, gebruikers en schoolbesturen (25% prikkel) Eigen gebouwen en eigen gebruikers 100% van lagere energierekening

Subsidieregelingen -

Beperkte mogelijkheden voor gemeente Voor bedrijven en instellingen meer mogelijkheden Ventilatie schoolgebouwen 30% van kosten

Rijksbijdrage schoolgebouwen? -

Lobby VNG

Eventueel aanvullende dekking overige gebouwverbeteringen

Aanvullende dekking gemeente voor onrendabele top: - Bruto vloeroppervlakte gebouwenbestand verlagen door: - Verkoop? - Sloop? - Gebouwen slimmer inzetten > meer functioneel gebruik > gebruikers samenbrengen in gebouwen? - Kerntaken afstoten? - …?

- Huren verhogen? > verhoging van subsidies? - Commerciële verhuur toevoegen? - Bezuinigen op het flexibele deel van de gemeentelijke begroting? - De totale gemeentelijke begroting bedraagt ca. 128 miljoen - Op welke begroting onderdelen kan worden bezuinigd?

- Een gemeentelijke belasting(en) verhogen? - Andere dekking…?

Wettelijke verantwoordelijkheid -

Gemeente nieuwbouw en uitbreiding Schoolbesturen onderhoud Principe gebouw in eigendom schoolbestuur Gebouw niet meer nuttig voor schoolbestuur > eigendom naar gemeente

Voorbereiding nieuwe wetgeving -

Gezamenlijke verantwoordelijkheid voor kwaliteit gebouw Toevoeging begrip renovatie > levensduurverlening IHP

Landelijke verduurzamingsopgave en verouderd bestand -

€700 miljoen/jr > €21 miljard over 30 jr Lobby VNG

IBO onderzoek rijk -

Kwaliteit schoolgebouwen blijft achter bij maatschappelijke verwachtingen Voldoet op plekken niet aan wettelijk eisen (ventilatie) Tegenstrijdige wetgeving voor financiering Huidig verduurzamingstempo te laag

Verkoop Sloop & verkoop Vervanging en nieuwbouw Duurzame renovatie Aardgasvrij maken

Hoofduitgangspunt

Gemeente Goes verduurzaamt het gemeentelijk vastgoed met een Slimme selectie door kosten efficiëntie

Beïnvloedingsfactoren -

Doelmatige inzet gebouwen

-

Doelmatige inzet budgetten

-

Wijze van financiering & samenwerking huurders, gebruikers en eigenaren

-

Doelmatige opwekking energie

-

Passende en doelmatige organisatie

-

Uitvoering geven aan wettelijke verplichting

Doelmatige inzet gebouwen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Accommodatiebeleid & maatschappelijke trends Goed financieel- en maatschappelijk rendement Verkoop gebouwen die niet bijdragen aan maatschappelijke doelstellingen Minder oppervlak door multifunctioneel gebruik Flexibele gebouwen Katalysator voor gebouw kwaliteitsverbetering Doelstelling over gehele gebouwenbestand Behoud van monumenten en hoge culturele en maatschappelijke waarde

Doelmatige inzet budgetten 1. 2. 3. 4.

Laaghangend fruit eerst Prioriteit aan hoogste besparing per euro Focus op kernvastgoed Vervanging of renovatie hangt af van: - Bouwjaar en kwaliteit casco - Functionaliteit, comfortniveau en gezondheidsniveau - Huurders/ gebruikers tevredenheid - Boekwaarde en exploitatiewaarde

5. Natuurlijke vervangingsmomenten 6. Energiebesparing staat boven energie label stap 7. Gebouw één keer aanraken, afwijken alleen - Geen desinvestering in relatie D-MJOP - Maatregel terugverdient binnen technische levensduur

8. Aansluiten op wijkgerichte warmtetransitie visie

Wijze van financiering & samenwerking 1. Draagvlak/ overeenstemming huurders, gebruikers, eigenaren en schoolbesturen 2. Onderwijsgebouwen gezamenlijke verantwoording gemeente & schoolbesturen 3. Onderhoudsvoorziening (D-MJOP) - Gemeente - Schoolbesturen - Huurders/ gebruikers

4. Terugverdienen - 75% van lagere jaarlijkse energierekening (overige 25% prikkel voor huurder/gebruiker/ schoolbestuur) - Eigen gebouwen en eigen gebruikers 100% van lagere energierekening

5. Rijksbijdragen - Onderwijsgebouwen

6. Vast afschrijftermijnen o.b.v. levensduur (niet o.b.v. terugverdientijd) - 20 jaar renovatie - 10 jaar beperkte levensduur

7. Programmatische aanpak maakt egaliseren mogelijk 8. Subsidie mogelijkheden onderzoeken - Voor gemeenten beperkte mogelijkheden - Voor bedrijven en instellingen meer mogelijkheden

9. Aanvullende dekking gemeente voor onrendabele top 10. Eventueel aanvullende dekking overige gebouwverbeteringen

Doelmatige opwekking energie 1. Maximaal energie opwekken per gebouw - Overcapaciteit inzetten voor compensatie van andere gebouwen - Geen energie opwekken wat niet tot doel heeft om energieverbruik gemeentelijke gebouwen af te dekken (postcoderoosprojecten)

2. Compensatie van energie opwekken op andere locaties dan de gemeentelijke gebouwen, alleen als dit niet de verduurzamingsopgave van derden niet in de weg staat

Passende en doelmatige organisatie 1. De organisatie passend maken aan de opgave 2. Implementeer energiebeheer en monitoring in en voer acties hieruit voortkomend uit

Uitvoering geven aan wettelijke verplichting 1. Maatregelen terugverdientijd <5 jaar binnen 4 jaar uitvoeren met een instandhoudingstermijn van >10 jaar (>50.000kWh en/of 25.000m3) - Bij conflict met andere uitgangspunten dan integrale afweging - Terugverdientijd enkele jaren >5 jaar dan ook integrale afweging

2. Kantoren in 2023 minimaal energielabel C 3. Energie label plicht publiek toegankelijke gebouwen >250 m2 - Gebruiken bij uitvoeringsprogramma

Samenwerking, communicatie & kennisdelen - Samenwerking, aandacht voor elkaar belangen en draagvlak creëren - Reëel verwachtingsbeeld - Uitgevoerde projecten communiceren > Voorbeeld projecten

Trias Energetica 1. Beperk energievraag 2. Energiezuinige duurzame technieken reststromen 3. Energiezuinige duurzame technieken hernieuwbare bronnen 4. Efficiënt gebruik energiebronnen (Vermijden)

Raakvlak Wijkgerichte warmtetransitie visie - Warmtepompen op - Lucht - Gesloten bodembronnen

- Warmtenetten met - Geothermie - Restwarmte - Aquathermie

- Waterstof (beperkt potentieel)

Aanbesteding- en contractvorm - Mogelijkheid toekomstige functieveranderingen, uitbreidingen, vervangingen - Meerjarige verantwoordelijkheid installateur - Mogelijkheid regionale bedrijven

Innovatie - Ontwikkelingen worden gevolgd

Klimaatadaptatie - Beter bestand tegen veranderend klimaat - Beperk externe- en interne warmtelast - Gebruik duurzame koelinstallaties - Realiseer koele en regenwater opneembare buitenruimte

Circulair bouwen - Circulaire mogelijkheden in uitvoeringsprogramma onderzoeken - Verantwoorden herkomst: Nieuw, Recyclet (>18 jr), Hergebruik (<18 jr), Biobased - Losmaakbaarheid - Eisen op producten/of elementniveau - Verdienmodel > hogere restwaarde gebouw

Doelen -

Inwoners, huurders en schoolbesturen informeren, betrekken en adviesrol voor college en raad Samenwerken met de schoolbesturen

Overleg -

Werkgroep primair- en speciaal onderwijs gestart Werkgroep voorgezet onderwijs gestart Klankbordgroep inwoners en huurders > 2de oproep deze week

Vragen eerste fase (Routekaart) -

Welke doelstelling past Goes? Scopegroep geen eigendom, geen onderwijs (inwoners) Welke visie uitgangspunten? Hoe gaan we het betalen?

Uitkomst - Routekaart met advies aanbieden aan gemeenteraad en schoolbesturen

Vragen tweede fase (uitvoeringsprogramma) -

Wijze van slimme selectie Wijze van uitvoeringaanpak Wijze van prioritering

Uitkomst - Routekaart met advies aanbieden aan gemeenteraad en schoolbesturen

Actuele verduurzamingsprojecten (input uitvoeringsprogramma) Eigendom, geen onderwijs – – –

– –

Zonnepanalen op Brandweerkazerne Goes (uitgevoerd) Huisvestingsonderzoek wijkvoorziening Jan Ligthart (maatschappelijke voorzieningen geïnventariseerd, plan Goes voor elkaar 2022) Dak vervanging/isolatie: • - Museum Goes (definitiefase) • - Soepuus Goes (gereed in Q2 2022) Haalbaarheidshuisvestingonderzoek Ambachtscentrum en twee scoutingverenigingen (Verduurzamingsonderzoek uitgevoerd, eind 2021 collegevoorstel) Nieuwbouw brandweergarage Goes-West (studiefase)

Geen eigendom, geen onderwijs –

Verduurzaming installaties sportcentrum Omnium (gereed in Q2 2022) Verduurzaming bouwkundige schil (onderzoek 2022/2023)

Onderwijs – –

Onderzoek verduurzaming basisschool De Poeljeugd ‘s-Heer Hendrikskinderen Vervanging basisschool ‘s-Heer Arendskerke (definitiefase)

Indien nodig voor doelstellingritme aanvullen met: – – – – –

No-regret verduurzamingsmaatregelen korte terugverdientijd No-regret verduurzamingsmaatregelen uit D-MJOP Andere gebouwen op nominatie vervangen, slopen, renoveren en/of verbouwen Gebouwen grootste energieslurpers Grootste gebouwen

Aandacht voor: – –

Monitoring Stimuleren koplopers

Volgend aan wijkgerichte warmtetransitie –

Landelijke beeld: vaststelling visie en voortgang uitvoering onzeker (raadsvoorstel Q4 2021)

1ste kwartaal 2022 Raadsvoorstel vaststellen Routekaart met: -

Adviezen participatietraject Vernieuwde doelstelling Scope omvang (drie groepen) Verduurzamingsvisie Klimaatadaptatiebeleid Circulariteitbeleid Financieringsvoorstel

2de kwartaal 2022 Raadsvoorstel vaststellen uitvoeringsprogramma met: - Adviezen participatietraject

2022 Raadsvoorstel vaststellen Duurzaam Integraal Huisvesting Plan Voortgezet Onderwijs (IHP-VO) 2022 Raadsvoorstel Duurzaam Meer Jaren Onderhoud Programma (DMJOP)