2026-017 Nota van Antwoord op ontwerp NPRD
Tekst van het document
Nota van Antwoord Ontwerp Nationaal Programma Ruimte voor Defensie
Datum Status
19 december 2025 Definitief
Definitief | 19-12-2025
Colofon
Ministerie van Defensie Locatie
Den Haag - Plein-Kalvermarktc. Kalvermarkt 32 's-Gravenhage
Postadres
Postbus 20701 2500 ES 'S-GRAVENHAGE MPC 58B
Pagina 2 van 863
Definitief | 19-12-2025
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave 3 1
Inleiding en leeswijzer 6
2
Overzicht van ontvangen zienswijzen 7
3 3.1 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3
Hoofdlijnen uit de ontvangen zienswijzen 10 Algemeen 10 Tien behoeften met de meeste reacties 11 Behoefte 11: laagvlieggebieden helikopters 11 Behoefte 8: toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit, Lelystad Airport 11 Locatiespecifieke behoefte 13: vergroting van oefengebied OT de Haar, gemeente Midden-Drenthe 12 Behoefte 12: helikopterlandingsplaatsen 12 Locatiespecifieke behoeften 18 & 19: uitbreiden Artillerie Schietkamp (ASK) en uitbreiden met 120mm mortierschieten, gemeente Elburg 13 Behoefte 1: versterken en concentreren ondersteunende eenheden, gemeente Zeewolde 14 Locatiespecifieke behoefte 43: ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide, gemeente Cranendonck/Weert 14 Behoefte 2: extra locatie grootschalige munitieopslag, gemeente Staphorst 15 Behoefte 10: stationering en corridors onbemande cargo drones 16 Behoefte 3: nieuwe munitieopslag Snel Inzetbare Capaciteit (SIC), gemeente Kollumerwaard 17
3.2.4 3.2.5 3.2.6 3.2.7 3.2.8 3.2.9 3.2.10
4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
Doorwerking van de zienswijzen op het definitieve NPRD 18 Aanpassing van de voorkeurslocaties uit het Ontwerp-NPRD 18 De ruimtelijke impact van het NPRD 20 Verzoek om verdere betrokkenheid en inspraak 21 Beantwoording zienswijzen over wijze van compensatie 22 Verzoeken om (vervolg)onderzoek naar specifieke thema’s of locaties 23
5 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.1.5 5.1.6 5.1.7 5.1.8 5.1.9 5.1.10 5.1.11 5.1.12 5.1.13 5.2
Beantwoording zienswijzen 25 Beantwoording zienswijzen bovenregionale behoeften 25 I Versterken en concentreren ondersteunende eenheden 25 II Extra locatie grootschalige munitieopslag 69 III Nieuwe munitieopslag Snel Inzetbare Capaciteit (SIC) 112 IV Geen nieuw terrein voor oefenen met explosieven 128 V Oefenen in stedelijk gebied 131 VI Amfibisch oefenterrein 141 VII Host Nation Support 150 VIII Toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit 153 IX Onbemande maritieme helikopters 269 X Stationering en corridors drones voor cargo 271 XI Laagvlieggebieden helikopters 292 XII Helikopterlandingsplaatsen 391 XIII Korte smalle onverharde landingsbaan tactisch luchttransport 445 Beantwoording zienswijzen locatiespecifieke behoeften 455
Pagina 3 van 863
Definitief | 19-12-2025
5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5 5.2.6 5.2.7 5.2.8 5.2.9 5.2.10 5.2.11 5.2.12 5.2.13 5.2.14 5.2.15 5.2.16 5.2.17 5.2.18 5.2.19 5.2.20 5.2.21 5.2.22 5.2.23 5.2.24 5.2.25 5.2.26 5.2.27 5.2.28 5.2.29 5.2.30 5.2.31 5.2.32 5.2.33 5.2.34 5.2.35
1 Uitbreiding oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen op, in en boven het water EHD-42. 455 2 Uitbreiding oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen op, in, boven het water en naar EHD-41. 460 3 Schieten met Apache en MQ-9 op Vliehors Range 465 4 Herziening/aanpassingen onveilige zone; nu deels nog gebaseerd op voormalige cavalerie schietkamp Vliehors 467 5 Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Leeuwarden 468 6 Beperkingengebied rondom Vliegbasis Leeuwarden (outer horizontal surface) en corridors - Juridische borging 479 7 Uitbreiden Schietbaan Marnewaard t.b.v. schieten dynamisch met voertuigen. 479 8 EHR 8 uitbreiden en gereed maken oefenen met onbemande vaartuigen op en in het water. 481 9 Leerfaciliteit alternatieve brandstoffen, Den Helder, gemeente Den Helder. 482 10 Beperkingengebied rondom MVK de Kooy (outer horizontal surface) en corridors Juridische borging 482 11 Breezanddijk groei beproevingen IJsselmeer 484 12 Uitbreiding kazerne Heerenveen 488 13 Vergroting van oefengebied De Haar 488 14 Petten groei beproevingen Noordzee 540 15 Verplaatsen raccordement t.b.v. voertuigen 43.
Gemechaniseerde Brigade Zoekgebied ‘Groot Havelte’ 541 16 Uitbreiding faciliteiten voor schieten (Koninklijke Marechaussee) Schiphol 541 17 Uitbreiding raccordement ’t Harde 541 18 Uitbreiden Artillerie Schietkamp (ASK) (brede strook, Wezeperberg en Z-zijde) 543 19 Artillerie Schietkamp (ASK) uitbreiden met 120 mm mortierschieten 575 20 Geplande opschaling Koninklijke Marechaussee Randstad Den Haag, Maaldrift uitbreiden 587 21 Uitbreiding raccordement Vlasakkers 592 22 Huisvestingen inclusief faciliteiten militaire politie Koninklijke Marechaussee 594 23 Uitbreiden live firing mogelijkheden helikopters op ISK ten behoeve van niveau 3 en 4-oefeningen CLAS 596 24 Uitbreiding milieu en geluidsruimte ISK 598 25 Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NATO-normering depot Defensie Pijpleiding Organisatie Markelo 601 26 Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NATO-normering depot Defensie Pijpleiding Organisatie Klaphek 605 27 Extra ruimte helikopter activiteiten op MTL Deelen om Vliegbasis Gilze-Rijen te ontlasten (reductie 10%) 606 28 Beperkingengebied rondom MTL Deelen (outer horizontal surface) en corridors Juridische borging 621 29 Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NATO-normering depot Defensie Pijpleiding Organisatie Poortugaal 625 30 Uitbreiding milieuruimte t.b.v.
activiteiten Vliegbasis Volkel 636 31 Beperkingengebied rondom vliegbasis Volkel (outer horizontal surface) en corridors - Juridische borging 637 32 Schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht (KMSL) Vliegbasis Woensdrecht 638 33 Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Woensdrecht 638 34 Beperkingengebied vliegbasis Woensdrecht (outer horizontal surface) en corridors - Juridische borging 643 35 Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Gilze-Rijen, gemeente Gilze en Rijen. 650
Pagina 4 van 863
Definitief | 19-12-2025
5.2.36
5.2.45
36 Beperkingengebied rondom vliegbasis Gilze-Rijen (outer horizontal surface) en corridors - Juridische borging 659 37 Fysieke en geluidsruimte op oefenterrein (OT) Oirschotse Heide uitbreiden (200 ha) 664 38 Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten op RVS-kazerne Oirschot 679 39 Uitbreiding raccordement Acht t.b.v. voertuigen 13. Lichte Brigade 681 40 IBT centrum regio Eindhoven Koninklijke Marechaussee en Defensie Bewakingsen Beveiligings Organisatie 682 41 Verandering inrichting vliegbasis Eindhoven verplaatsen Hot cargo platform 682 42 Beperkingengebied rondom vliegbasis Eindhoven (outer horizontal surface) en corridors - Juridische borging 683 43 Ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide 687 44 Oefenterreinen met graafmogelijkheden uitbreiden (graven niet overal vergund) 728 ALGEMEEN – OVERIG 738
6
Index zienswijze 812
5.2.37 5.2.38 5.2.39 5.2.40 5.2.41 5.2.42 5.2.43 5.2.44
Pagina 5 van 863
Definitief | 19-12-2025
1
Inleiding en leeswijzer
In mei 2025 heeft het kabinet het Ontwerp-NPRD uitgebracht. In dit ontwerp heeft het kabinet aangegeven welke voorkeurslocaties aangewezen worden voor de ruimtebehoeften van Defensie. Het kabinet heeft die keuze gemaakt op basis van een onderbouwde afweging. Bij de keuze voor de voorkeurslocaties heeft het kabinet vier criteria gehanteerd: de uitkomsten van het planMER-onderzoek, het bestuurlijk draagvlak, de maatschappelijke draagbaarheid en het defensiebelang. In het planMER zijn de effecten op de verschillende aspecten van de leefomgeving in kaart gebracht. Ook is onderzocht wat de mogelijke impact zou zijn op andere ruimtelijke programma’s van de rijksoverheid en andere overheden. In het Ontwerp NPRD is voor elk van die voorkeurslocaties aangegeven welke aandachtspunten er zijn voor de verdere uitwerking en realisatie en welk aanvullend onderzoek er eventueel nog nodig was voor een aantal locaties. Op het Ontwerp-NPRD en planMER was inspraak mogelijk. In de periode van 28 mei tot en met 9 juli 2025 konden zienswijzen worden ingediend. Met deze Nota van Antwoord worden de ontvangen zienswijzen op het Ontwerp-NPRD beantwoord. Om iedereen in de gelegenheid te stellen gedegen kennis te kunnen nemen van het Ontwerp-NPRD zijn in juni 2025 in elke provincie informatiebijeenkomsten georganiseerd.
Deze Nota van Antwoord is als volgt opgebouwd: In hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van de ontvangen zienswijzen. In hoofdstuk 3 worden de hoofdlijnen van de ontvangen zienswijzen toegelicht. Wat zijn de belangrijke thema’s, zorgen en aandachtspunten die uit de ontvangen zienswijzen naar voren komen? In hoofdstuk 4 wordt aangegeven op welke wijze de ontvangen zienswijzen doorwerking hebben gehad op het definitieve NPRD zoals door het kabinet is vastgesteld. Die doorwerking betreft zowel de aangewezen locaties als de wijze waarop het kabinet uitvoering zal geven aan het NPRD. In hoofdstuk 5 zijn alle ontvangen zienswijzen beantwoord. Daar waar zienswijzen gelijkluidend waren, zijn deze zienswijzen gebundeld en van een gemeenschappelijk antwoord voorzien.
Pagina 6 van 863
Definitief | 19-12-2025
2
Overzicht van ontvangen zienswijzen
Inwoners, bedrijven, (mede)overheden en (belangen)organisaties konden reageren op het Ontwerp-NPRD en het planMER door het indienen van een zienswijze. In totaal heeft Defensie 1.960 zienswijzen mogen ontvangen. Het overgrote deel hiervan (64%) is ingediend door inwoners, 27% is ingediend door bedrijven en belangenorganisaties en 9% door (mede)overheden. Uit deze percentages blijkt dat, net als bij de inspraak op de Notitie Reikwijdte en Detail (NRD) voor het NPRD, de verschillende groepen direct betrokkenen goed zijn bereikt met informatie over de voorgenomen plannen van Defensie. Vanuit het hele land zijn zienswijzen ingediend. Hieronder volgt een overzicht van het totaal aantal reacties, gevolgd door een tabel met het aantal ingediende zienswijzen per provincie.
Indieners
Aantal ontvangen zienswijzen
Inwoners
1.256
Bedrijven
512
Medeoverheden
178
Belangenorganisaties
14
Provincie
Aantal ingediende zienswijzen
Gelderland
313
Noord-Brabant
312
Flevoland
305
Drenthe
221
Zeeland
157
Limburg
136
Zuid-Holland
114
Overijssel
92
Utrecht
90
Noord-Holland
87
Friesland/Fryslân
85
Groningen
35
Zonder provincie
7
Buitenland
6
Pagina 7 van 863
Definitief | 19-12-2025
Veel indieners hebben hun zienswijze gericht op de specifieke behoeften uit het Ontwerp-NPRD. Deze zienswijzen gaan bijvoorbeeld over laagvlieggebieden, uitbreiding van oefenterreinen of de aanleg van een nieuwe munitieopslag. In totaal is er een groot aantal zienswijzen ingediend per specifieke behoefte. Het exacte aantal zienswijzen voor de 10 meest genoemde NPRD-behoeften is weergegeven in onderstaande tabel. Algemene zienswijzen zijn zienswijzen die niet op specifieke behoeften zijn gericht, maar een reactie vormen op het programma als geheel. De behoefte ‘overig’ betreft zienswijzen over de andere 46 behoeften van het NPRD.
Behoefte uit Ontwerp NPRD
Aantal zienswijzen
Laagvlieggebieden helikopters
2.497
Toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit
1.565
Vergroting OT De Haar
1.204
Helikopterlandingsplaatsen
829
Uitbreiden Artillerie Schietkamp (ASK)
630
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
576
Ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide
550
Extra grootschalige munitieopslag
357
Stationering en corridors onbemande drones
287
Nieuwe munitieopslag Snel Inzetbare Capaciteit
259
Algemeen
1.210
Overig
1.673
De ontvangen zienswijzen zijn zorgvuldig geanalyseerd. De daarin opgenomen opmerkingen en vragen zijn samengevoegd en geordend naar hoofdthema’s. Eén van deze thema’s is ‘Defensie-specifiek’, waarin vragen zijn gebundeld over de verwachte invulling van de militaire behoefte. Het thema ‘(Rijks)raakvlakken’ bevat vragen die breder reiken dan Defensie alleen, zoals over de aanleg van een nieuwe snelwegoprit of de plaatsing van windturbines in een mogelijk laagvlieggebied. De zienswijzen zijn verdeeld over de volgende 13 thema’s: • • • • • • • • • • •
Gezonde en veilige leefomgeving Mobiliteit Natuur Ruimtegebruik Economie en sociaal Defensie specifiek Landschap en erfgoed (Rijks)Raakvlakken Bodem Energie Water
Pagina 8 van 863
Definitief | 19-12-2025
• •
Klimaatadaptatie Algemene zienswijze
Alle opmerkingen en vragen uit de zienswijzen zijn vervolgens, aan de hand van de thema’s, samengebracht in concrete samengevatte vragen. Aan de hand van deze samengevatte vragen zijn de zienswijzen beantwoord. De antwoorden op deze vragen vindt u terug in hoofdstuk 5. Aan de hand van uw referentiecode kunt u terugvinden met welke samengevatte vragen uw zienswijze is beantwoord. Hieronder wordt voor de tien meest genoemde behoeften aangegeven tot hoeveel samengevatte vragen het heeft geleid.
Behoefte uit Ontwerp-NPRD
Aantal samengevatte vragen
Laagvlieggebieden helikopters
341
Toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit
336
Vergroting OT De Haar
186
Helikopterlandingsplaatsen
183
Ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide
159
Extra grootschalige munitieopslag
154
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
148
Uitbreiding Artillerie Schietkamp (ASK)
98
Stationering en corridors onbemande drones
70
Nieuwe munitieopslag Snel Inzetbare Capaciteit
66
Overig
899
Pagina 9 van 863
Definitief | 19-12-2025
3
Hoofdlijnen uit de ontvangen zienswijzen
Dit hoofdstuk geeft een samenvatting van de belangrijkste bevindingen uit de ingediende zienswijzen. Zowel de algemene zienswijzen als de tien behoeften met de meeste reacties worden uitgewerkt. Per behoefte wordt beschreven welke onderwerpen en zorgen door indieners zijn aangekaart.
3.1
Algemeen
Veel indieners benadrukken het belang van een integrale aanpak. Defensieplannen kunnen volgens hen niet los worden gezien van andere ruimtelijke en maatschappelijke opgaven, zoals woningbouw, energietransitie, natuurherstel en landbouw. Uit de zienswijzen spreekt de zorg dat de stapeling van ruimtelijke claims tot knelpunten leidt en dat de uitgangspunten van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI), onvoldoende zichtbaar zijn toegepast. Hiermee wordt gedoeld op het voorkomen van afwenteling op toekomstige generaties, het zorgvuldig omgaan met schaarse ruimte en het werken vanuit gebiedseigen kwaliteiten. Tegelijkertijd wordt gepleit voor het benutten van koppelkansen, zoals meervoudig ruimtegebruik en duurzame energieopwekking. Een uitvoeringsstrategie die maatschappelijke belangen en draagvlak centraal stelt, wordt daarbij gezien als essentieel. Daarnaast wijzen verschillende indieners op de noodzaak van duidelijke spelregels voor de beoordeling van cumulatieve effecten. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de effecten van geluid, stikstof en verkeersdruk. Er worden zorgen geuit over de juridische borging van natuurcompensatie, bescherming van drinkwaterbronnen en naleving van milieuwetgeving. Ook vragen sommige indieners extra aandacht voor waterveiligheid en bodemkwaliteit.
Deze aandachtspunten gaan vaak gepaard met de oproep om een stevig systeem van onafhankelijke toetsing en monitoring. Daarnaast wordt gevraagd om een eerlijke verdeling van effecten over regio’s en om grensoverschrijdende afstemming. Tot slot benadrukken veel indieners het belang van blijvende betrokkenheid van bewoners, bedrijven en overheden bij de verdere uitwerking van het programma. Zij vragen om heldere kaders voor schadevergoeding en nadeelcompensatie. Ook duidelijke communicatie over de besluitvorming en vervolgstappen, is veel naar voren gekomen in de zienswijzen.
Pagina 10 van 863
Definitief | 19-12-2025
3.2
Tien behoeften met de meeste reacties
3.2.1
Behoefte 11: laagvlieggebieden helikopters
Het merendeel van de ingediende zienswijzen gaat over laagvlieggebieden. Veel indieners uiten hun bezorgdheid over gevolgen voor leefomgeving, natuur en gezondheid. Zij wijzen op verstoring van rust, geluid- en trillingshinder en risico’s voor mens en dier, zoals schrikreacties bij paarden en vee. Daarnaast komt regelmatig naar voren dat laagvliegen negatieve effecten kan hebben op recreatie, toerisme en lokale economie, waaronder de agrarische, hippische en ballonvaartsector. In zienswijzen wordt benadrukt dat de laagvlieggebieden niet los kunnen worden gezien van andere ruimtelijke opgaven, zoals woningbouw, energietransitie en natuurbescherming. Indieners uiten hun zorgen over dat het stapelen van beleid leidt tot knelpunten en beperkingen voor toekomstige ontwikkelingen. Daarom wordt gepleit voor heldere kaders, transparante besluitvorming en een “ja, tenzij”benadering, waarin zorgvuldig wordt afgewogen hoe verschillende functies in hetzelfde gebied kunnen samengaan. Verder wordt verzocht om betere communicatie en voorspelbare informatievoorziening, bijvoorbeeld via meldsystemen of apps die vliegbewegingen inzichtelijk maken. Ook vragen indieners om duidelijke afspraken over minimale vlieghoogten, bufferzones rond bebouwing en het vermijden van kwetsbare gebieden zoals Natura 2000- en stiltegebieden.
Tot slot is er aandacht voor veiligheid, privacy bij sensorgebruik en een toegankelijke regeling voor schadeafhandeling en nadeelcompensatie. Veel reacties dringen aan op een integrale beoordeling van milieu- en gezondheidseffecgten en suggereren alternatieven zoals meer trainen boven zee of met simulatoren.
3.2.2
Behoefte 8: toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit, Lelystad Airport
Over de plannen voor het stationeren van jachtvliegtuigen op Lelystad Airport zijn veel zienswijzen ingediend. De meeste reacties gaan over geluidsoverlast, leefomgeving, natuur, veiligheid en communicatie. Indieners benadrukken dat de komst van jachtvliegtuigen niet los kan worden gezien van andere ontwikkelingen in Flevoland, zoals civiele luchtvaart, woningbouw, plannen voor een grote nieuwe kazerne en de energietransitie. Deze samenloop van projecten leidt volgens hen tot een stapeling van ruimtelijke claims en toenemende druk op de leefomgeving. Daarom wordt gepleit voor een zorgvuldige en transparante belangenafweging, waarin gezondheid, veiligheid en leefbaarheid volwaardig worden meegewogen. Ook vragen indieners om aanvullend onderzoek naar cumulatieve effecten van (piek)geluid, fijnstof en laagfrequent geluid. Veel omwonenden en organisaties maken zich zorgen over start- en landingsgeluid, piekgeluiden en trillingen, met mogelijke effecten op gezondheid, slaap en woongenot. Daarnaast wordt gewezen op risico’s voor natuur en biodiversiteit, en op verstoring van rust en stilte in het gebied.
Pagina 11 van 863
Definitief | 19-12-2025
Agrarische ondernemers vrezen vooral gedwongen uitkoop en verlies van landbouwgrond door uitbreiding van militaire infrastructuur. Ook zijn er zorgen over schadelijke stoffen op gewassen, stress bij dieren door geluidspieken, verstoring van precisielandbouw en het niet meer kunnen voldoen aan keurmerken. Deze onzekerheden zetten de continuïteit van bedrijven en het toekomstperspectief van de sector onder druk. Recreatieve ondernemers maken zich zorgen over aantasting van natuur- en stiltebeleving, met negatieve gevolgen voor toerisme en dagrecreatie. Geluidsoverlast kan leiden tot waardedaling van recreatiewoningen en verstoring van sport- en andere activiteiten. Dit kan economische schade veroorzaken en vraagt volgens hen om maatregelen en compensatie. Om hinder te beperken worden verschillende mitigerende maatregelen voorgesteld, zoals beperking van het aantal vliegbewegingen, vaste oefentijden, routeoptimalisatie en geluidsisolatie van woningen.
3.2.3
Locatiespecifieke behoefte 13: vergroting van oefengebied OT de Haar, gemeente Midden-Drenthe
De uitbreiding van het oefenterrein De Haar heeft geleid tot een groot aantal zienswijzen. Het verlies van grond, vaak landbouwgrond, vormt voor veel indieners de belangrijkste zorg. Agrarische ondernemers vrezen dat hun bedrijfscontinuïteit en investeringszekerheid onder druk komen te staan. Ook wordt gewezen op het negatieve effect op vitaliteit en leefbaarheid voor de omgeving en het verlies van cultuurhistorische esgronden, die van grote landschappelijke en lokale waarde zijn. Naast de zorgen over grondgebruik maken veel indieners zich ook zorgen over de gevolgen van schietoefeningen, helikopterbewegingen en zwaar materieel op rust, slaap en gezondheid. Zij wijzen op de mogelijke verstoring van dieren, de aantasting van recreatieve rust en toeristische aantrekkelijkheid van het gebied. Verschillende indieners signaleren bovendien een stapeling van geluid- en verkeersbronnen, waaronder de A28, het TT-circuit en de schietbaan bij Witten. Deze cumulatie van hinder zou volgens hen leiden tot een verdere verslechtering van de leefkwaliteit. Ook natuur en water worden als kwetsbare thema’s genoemd, met zorgen over stikstofuitstoot, verstoring van Natura 2000-gebieden en risico’s voor de Drentsche Aa.
In veel zienswijzen wordt daarom opgeroepen tot een zorgvuldige afweging van belangen en tot onderzoek naar minder ingrijpende alternatieven, zoals het beter benutten van bestaande oefenterreinen of gedeeld gebruik met agrarische functies (hybride medegebruik). Daarnaast worden maatregelen voorgesteld om hinder te beperken, bijvoorbeeld geluidsreductie, het behoud van open routes in het gebied en de bescherming van kwetsbare natuur.
3.2.4
Behoefte 12: helikopterlandingsplaatsen
De uitbreiding van helikopterlandingsplaatsen heeft veel reacties opgeroepen. Zienswijzen richten zich vooral op de gevolgen voor rust, gezondheid en natuur.
Pagina 12 van 863
Definitief | 19-12-2025
Omwonenden maken zich zorgen over hinder van geluid, piekgeluiden en trillingen, met mogelijke effecten op welzijn en nachtrust. Daarnaast wordt gewezen op risico’s voor dieren, verstoring van toerisme en recreatie en op aantasting van stiltegebieden. Een veelgehoorde zorg betreft de ligging van de landingsplaatsen nabij Natura 2000gebieden, het Natuurnetwerk Nederland en grondwaterbeschermingszones. Indieners vrezen aantasting van kwetsbare habitats, verstoring van broedvogels en stikstofdepositie. Ook de samenloop met andere militaire activiteiten, zoals laagvliegen en schietoefeningen, worden genoemd als bron van cumulatieve belasting. Als oplossing pleiten zij voor strikte zonering, seizoensbeperkingen en mitigerende maatregelen. Daarnaast wordt de impact op woongebieden en recreatieve voorzieningen veelvuldig genoemd. Bewoners vrezen waardedaling van woningen, terwijl agrarische ondernemers wijzen op schade voor gewassen en stress bij vee. Ook worden zorgen geuit over verkeersveiligheid en waterkwaliteit in drinkwaterwingebieden. Veel indieners dringen aan op een evenwichtige belangenafweging, met nadruk op gezondheid, natuur en leefbaarheid. Zij vragen om tijdige participatie, duidelijke communicatie en onderzoek naar alternatieven met minder impact, zoals het spreiden van landingsplaatsen of het intensiveren van het gebruik van bestaande locaties.
Daarnaast worden maatregelen voorgesteld om hinder te beperken, onder meer door geluidsreductie, beperking van vliegbewegingen en het vermijden van kwetsbare gebieden.
3.2.5
Locatiespecifieke behoeften 18 & 19: uitbreiden Artillerie Schietkamp (ASK) en uitbreiden met 120mm mortierschieten, gemeente Elburg
De meeste reacties op dit onderwerp gaan over de effecten van de uitbreiding van het Artillerie Schietkamp op de leefomgeving, natuur en gezondheid. Veel indieners maken zich zorgen over toenemend geluid, trillingen en risico’s voor mens en dier door schietoefeningen, helikopterbewegingen en zwaar materieel. Ook wordt gewezen op mogelijke aantasting van rust, stiltegebieden en recreatieve functies in het gebied. Daarnaast leeft de zorg over de natuur en waterkwaliteit, met name in grondwaterbeschermingszones en nabij drinkwaterwingebieden. Indieners vragen om zorgvuldig onderzoek, bescherming van kwetsbare gebieden en maatregelen tegen verontreiniging, verdichting en brandgevaar. Ook wordt er gewezen op de cumulatie van effecten door andere militaire activiteiten en civiele druk op de Veluwe. Meerdere zienswijzen benadrukken het belang van een integrale benadering, waarin de uitbreiding van het ASK wordt bekeken in samenhang met omliggende kazernes, woningbouw, mobiliteit en natuurdoelen. Meerdere zienswijzen benadrukken het belang van een integrale benadering, waarin de uitbreiding van het ASK wordt bekeken in samenhang met omliggende militaire objecten, woningbouw, mobiliteit en natuurdoelen. Hierbij wordt gepleit voor het benutten van koppelkansen en meervoudig ruimtegebruik. Verder zijn er zorgen
Pagina 13 van 863
Definitief | 19-12-2025
over schade aan eigendommen, waardevermindering en verlies van recreatieve en economische functies. Tot slot vragen bewoners en organisaties om duidelijke communicatie, structurele participatie en monitoring van effecten. Er worden mitigerende maatregelen voorgesteld om hinder te beperken, zoals geluidsreductie, heldere gebruiksregels, bescherming van kwetsbare natuur en behoud van toegankelijkheid waar mogelijk.
3.2.6
Behoefte 1: versterken en concentreren ondersteunende eenheden, gemeente Zeewolde
De plannen voor een nieuwe centrale kazerne hebben veel reacties opgeroepen. Het belangrijkste thema in de zienswijzen is het verlies van woningen en agrarische grond, met gevolgen voor eigendom, leefomgeving en de continuïteit van agrarische bedrijven. Veel indieners vragen om zorgvuldige besluitvorming, transparante procedures en ruimhartige compensatie, evenals ondersteuning bij mogelijke verplaatsing van bedrijven of bewoners. Daarnaast wordt er aandacht gevraagd voor de ligging van het terrein onder NAP. Indieners vrezen dat dit de locatie tot een strategisch kwetsbaar punt maakt en een makkelijk doelwit vormt, met mogelijke gevolgen voor de veiligheid van de regio. Omwonenden en organisaties maken zich verder zorgen over de ruimtelijke impact, geluidsoverlast, verkeersdruk en het verlies van open landschap. In dit verband worden ook effecten zoals lichthinder, fijnstof en trillinghinder genoemd. Verder wordt gewezen op de druk op bestaande infrastructuur, met name rond de N301, Nijkerkerbrug en knooppunt Hoevelaken. De zorgen hierbij gaan vooral over verslechtering van de bereikbaarheid, verkeersveiligheid en toename van filedruk. Indieners verzoeken om mobiliteitsmaatregelen, betere OV-ontsluiting en afstemming met woningbouwprojecten. Daarnaast wordt ook de impact op recreatie, campings en scoutinglocaties genoemd.
Verder vragen veel indieners aandacht voor natuurwaarden, zoals mogelijke versnippering van het Natuurnetwerk Nederland, verstoring van stiltegebieden en risico’s voor beschermde diersoorten. Zij pleiten voor natuur inclusieve inpassing en bescherming van biodiversiteit. Ook voor de waterveiligheid en hydrologische effecten wordt aandacht gevraagd, met het verzoek om aanvullend onderzoek en afstemming met het waterschap. In veel zienswijzen wordt het belang benadrukt van duidelijke communicatie, een gebiedsgerichte aanpak, actieve participatie en een integrale afweging van belangen.
3.2.7
Locatiespecifieke behoefte 43: ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide, gemeente Cranendonck/Weert
De plannen voor heringebruikname van de kazerne Budel en uitbreiding van het oefenterrein Weerterheide hebben tot veel reacties geleid. Veel zienswijzen gaan over de ruimtelijke impact van deze plannen en de gevolgen ervan voor landbouw, natuur, gezondheid, en leefomgeving. De combinatie met de voorgenomen sluiting
Pagina 14 van 863
Definitief | 19-12-2025
van het AZC in Budel roept vragen op over de maatschappelijke gevolgen en omwonenden willen graag dat hierover open en transparant wordt gecommuniceerd. Veel zorgen zijn geuit over onteigening, het verlies van landbouwgrond en negatieve effecten op de bedrijfscontinuïteit. Agrarische ondernemers wijzen op de gevolgen voor subsidies, voedselzekerheid en woningen. Er wordt gepleit voor eerlijke schadeloosstelling, ruilmogelijkheden en behoud van sociale cohesie in het gebied. Sportverenigingen en recreatieve functies wil men behouden. Omwonenden en organisaties maken zich verder zorgen over geluidsoverlast, laagvliegbewegingen, trillingseffecten en de mentale belasting. Er wordt gewezen op mogelijke stressreacties bij bewoners en dieren, en op de impact hiervan op de cliënten van zorgboerderijen. Meerdere indieners vragen om duidelijke kaders, tijdvensters en mitigerende maatregelen, zoals geluidsbeperking, zonering en compensatie bij schade. Ook de natuurwaarden en ecologische verbindingen vormen een belangrijk punt van zorg. Indieners vrezen aantasting van Natura 2000-gebieden, verlies van bos en versnippering van het Natuurnetwerk Nederland. De ligging van het oefenterrein nabij rustgebieden en ecoducten wordt als kwetsbaar beschouwd. Er wordt gepleit voor natuurinclusieve inpassing, transparante compensatie en afstemming met provinciale en gemeentelijke visies.
Daarnaast wordt er aandacht gevraagd voor energie-infrastructuur en veiligheid. Meerdere zienswijzen benoemen risico’s voor hoogspanningslijnen, zonneparken en kabels en vragen zorgvuldige afstemming van defensieactiviteiten met bestaande voorzieningen. Veel indieners vragen om een transparant en zorgvuldig proces, met duidelijke communicatie, participatie en monitoring. Er is behoefte aan structureel overleg, heldere informatie over plannen en een integrale afweging van belangen. De wens om bestaande terreinen beter te benutten en alternatieven zoals Marnehuizen of NAVO-oefengebieden te overwegen, komt regelmatig terug.
3.2.8
Behoefte 2: extra locatie grootschalige munitieopslag, gemeente Staphorst
De plannen voor een grootschalige munitieopslag in Staphorst hebben tot veel reacties geleid. De meeste zienswijzen gaan over de gevolgen voor natuur, leefomgeving, veiligheid, landbouw en ruimtelijke ordening. De beoogde locatie ligt in een bosrijk gebied met hoge recreatieve en ecologische waarde, wat zorgen oproept over aantasting van biodiversiteit, verstoring van beschermde soorten en verlies van landschappelijke kwaliteit. Veiligheid is een van de meest genoemde thema’s. Omwonenden en organisaties maken zich zorgen over explosieaandachtsgebieden, brandgevaar in droge bossen en de nabijheid van vitale infrastructuur. Zij vragen om duidelijke zonering, transparante risico-informatie en een robuust calamiteitenplan om de veiligheid van bewoners en hulpdiensten te waarborgen. Daarnaast is er veel aandacht voor natuurcompensatie. Meerdere indieners pleiten voor lokale, functionele en tijdige compensatie, met behoud van ecologische verbindingen en versterking van het Natuurnetwerk Nederland. Er wordt gevraagd
Pagina 15 van 863
Definitief | 19-12-2025
om soortspecifiek onderzoek, bescherming van dassenburchten en het voorkomen van versnippering. Op sociaaleconomisch vlak uiten agrarische ondernemers zorgen over onteigening, verlies van landbouwgrond en continuïteit van hun bedrijf. Zij vragen om grondruil, compensatie voor subsidies en investeringen en bescherming van hun toekomstperspectief. Meerdere reacties wijzen op mogelijke sociale ontwrichting, vertrek van bewoners en negatieve effecten op lokale voorzieningen en gemeenschapsleven. Mobiliteit en bereikbaarheid vormen eveneens een belangrijk aandachtspunt. Indieners vrezen toenemende verkeersdrukte, onveilige routes en knelpunten op lokale wegen en bij de afritten van de A28. Ook de logistieke gevolgen van munitietransporten en de bereikbaarheid voor hulpdiensten worden benadrukt. De gemeente Staphorst heeft in dit kader binnen het Staphorster Bod expliciet verzocht om een extra op- en afrit van de A28 en een veiligere spoorkruising. Deze maatregelen worden door indieners ondersteund als noodzakelijke randvoorwaarden voor een verantwoorde ruimtelijke inpassing van het munitiecomplex. Verder vragen veel indieners om een transparant en zorgvuldig proces, met duidelijke communicatie, participatie en monitoring.
Er is behoefte aan een gebiedsgerichte aanpak, waarin Defensie samenwerkt met lokale en regionale partijen aan een zorgvuldige inpassing en een evenwichtige afweging van belangen. 3.2.9
Behoefte 10: stationering en corridors onbemande cargo drones
De plannen voor het inzetten van cargo-drones hebben breed palet aan reacties opgeroepen. Veel zienswijzen gaan over veiligheid, natuur, leefomgeving en luchtverkeer, maar ook over de manier waarop inwoners worden betrokken. De introductie van drones roept vragen op over risico’s, geluid en de ruimtelijke inpassing in een druk luchtruim. Veiligheid vormt een belangrijk thema. Omwonenden en organisaties maken zich zorgen over storingen of ongelukken met drones met zware lading. Zij vragen om veiligheidszones, noodscenario’s en afstemming met civiele luchtvaart, hulpdiensten en recreatief luchtverkeer. Ook de gevolgen voor natuur en stiltegebieden worden veel genoemd. Respondenten vrezen verstoring van broedvogels en beschermde soorten en pleiten voor zorgvuldige routeplanning, bescherming van Natura 2000-gebieden en maatregelen tegen geluid en lichtvervuiling. Daarnaast wordt gewezen op mogelijke effecten op recreatie en lokale economie. Bewoners en ondernemers vrezen verlies van rust en landschappelijke kwaliteit en vragen om bescherming van recreatieve zones en overleg met lokale partijen. Participatie en communicatie zijn terugkerende aandachtspunten. Respondenten vragen om tijdige informatie over vliegroutes en gebruiksmomenten, en om monitoring van hinder.
Tegelijkertijd worden er ook kansen gezien: cargo-drones kunnen bijdragen aan innovatie, civiel-militaire samenwerking en regionale ontwikkeling, mits zorgvuldig ingepast en in overleg met de omgeving.
Pagina 16 van 863
Definitief | 19-12-2025
3.2.10
Behoefte 3: nieuwe munitieopslag Snel Inzetbare Capaciteit (SIC), gemeente Kollumerwaard
De voorgenomen bouw van een munitieopslag voor Snel Inzetbare Capaciteit in de Kollumerwaard heeft tot veel reacties geleid. Zienswijzen richten zich vooral op veiligheid, natuur, leefomgeving, landbouw en ruimtelijke ordening. De locatiekeuze in een kwetsbare regio, waar al druk bestaat door gaswinning, bodemdaling en ecologische uitdagingen, wordt breed ter discussie gesteld. Veiligheid vormt een belangrijk thema. Indieners wijzen op risico’s door explosiecontouren en de nabijheid van infrastructuur. Zij vragen om een helder veiligheidsbeleid, transparante risicobeoordeling en duidelijke communicatie over mogelijke gevolgen. Ook de impact op gezondheid, woongenot en eigendom wordt veel genoemd, met verzoeken om compensatie of bescherming van de leefkwaliteit. Daarnaast is er veel aandacht voor natuur en waterkwaliteit. Indieners pleiten voor zorgvuldige inpassing, bescherming van Natura 2000-gebieden en compensatie bij aantasting van biodiversiteit. De kwetsbare waterhuishouding rond het Lauwersmeer wordt vaak genoemd, evenals zorgen over stikstof, lichtvervuiling en verstoring van stiltegebieden. Op sociaal-economisch vlak maken agrarische ondernemers zich zorgen over verlies van landbouwgrond en bedrijfscontinuïteit. Zij vragen om grondruil, duidelijkheid over gebruik binnen veiligheidszones en waarborgen voor toekomstperspectief.
Ook verkeersveiligheid en bereikbaarheid worden genoemd. Bewoners vrezen schade door zwaar transport en extra verkeersdrukte en vragen om passende routes, onderhoud van wegen en overleg met gemeenten. Tot slot vragen veel indieners om een transparant en zorgvuldig proces, waarin Defensie samenwerkt met lokale overheden en bewoners aan een evenwichtige, gebiedsgerichte aanpak. Vertrouwen, tijdige participatie en duidelijke communicatie worden daarbij als essentiële randvoorwaarden gezien.
Pagina 17 van 863
Definitief | 19-12-2025
4
Doorwerking van de zienswijzen op het definitieve NPRD
In dit hoofdstuk wordt toegelicht hoe de ontvangen zienswijzen verwerkt zijn in het definitieve NPRD waar het kabinet toe heeft besloten. Hieronder is in de eerste plaats aangegeven welke voorkeurslocaties uit het Ontwerp-NPRD zijn aangepast of aangevuld naar aanleiding van de ontvangen zienswijzen. Vervolgens wordt toegelicht op welke specifieke thema’s het NPRD is aangepast of aangevuld en waar nader onderzoek op heeft plaatsgevonden of gaat plaatsvinden.
4.1
Aanpassing van de voorkeurslocaties uit het Ontwerp-NPRD
Ten opzichte van het Ontwerp-NPRD zijn op basis van de zienswijzen de volgende aanpassingen gedaan op de voorkeurslocaties:
Grootschalige munitieopslag Staphorst Voor deze behoefte is op basis van nader onderzoek naar de explosieaandachtsgebieden geconcludeerd dat het mogelijk is het aantal woningen, dat geamoveerd moet worden, te beperken.
De amfibische oefengebieden De ingetekende locaties voor deze oefengebieden zijn nauwkeuriger afgebakend en/of verplaatsingsroutes zijn beter geduid. Deze aanpassingen gelden voor drie van de aangewezen locaties: Marnehuizen, Groote Keeten en Tweede Maasvlakte.
Host Nation Support Rotterdamse haven Op basis van de zienswijzen en nader overleg met betrokken overheden en stakeholders is een alternatieve, beter geschikte locatie aangewezen. De nieuw aangewezen locatie sluit zowel aan op de eisen die Defensie aan de behoefte ‘gegarandeerde havencapaciteit’ stelt als aan de wensen van de gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf i.r.t. de verdere ontwikkeling van de haven en de benutting van bestaande ruimte op de Tweede Maasvlakte.
Laagvlieggebieden helikopters Mede naar aanleiding van de zienswijzen, waarin gevraagd is welke ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk blijven in deze gebieden, is in het definitieve NPRD een uitwerking opgenomen van het licht planologische regime zoals Defensie dit voor ogen heeft.
Pagina 18 van 863
Definitief | 19-12-2025
Het laagvlieggebied N2 is ten zuiden van vliegbasis Gilze-Rijen aangepast. Zo wordt beter rekening gehouden met cumulatie van vliegactiviteiten in het gebied rond de vliegbasis. Naar aanleiding van de zienswijzen is ook vastgesteld dat de impact op bedrijven voor ballonvaart onevenredig groot is. Met de sector en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zal daarom overlegd worden welke aanpassing in regelgeving hier mogelijk is.
Helikopterlandingsplaatsen Hier zijn de volgende aanpassingen gedaan. Regte Heide is vervallen als locatie. Dit betrof namelijk een voormalig oefenterrein. Daarnaast is in plaats van alleen het maximale aantal vliegbewegingen nu een bandbreedte opgenomen per locatie om een betere duiding te geven van het aantal vliegbewegingen. De volledige behoefte van 24.000 vliegbewegingen wordt in de praktijk vervolgens verdeeld over deze bandbreedtes. Ook vragen diverse indieners of, en zo ja hoeveel, helikopterlandingen zullen gaan plaatsvinden op de uitbreidingsgebieden van oefenterreinen Oirschot, De Haar en Weerterheide. Het klopt dat helikopterlandingen onderdeel zijn van het NPRD op oefenterreinen Oirschot en de Haar, en door de aangewezen locatie voor het oefendorp aanvullend ook op de Weerterheide. Voor die uitbreidingslocaties is in het planMER onderzoek gedaan naar de effecten van mogelijke helikopterlandingen. Er is echter voor gekozen om vooruitlopend op definitieve vaststelling van het NPRD voor de specifieke uitbreidingsgebieden nog geen voorkeursalternatief vast te stellen voor helikopterlandingen. De mogelijkheden voor helikopterlandingen hangen namelijk samen met de nog vast te stellen richting van die beoogde uitbreidingen.
Om die reden is ervoor gekozen om besluitvorming over helikopterlandingen in de uitbreidingsgebieden van Oirschot en De Haar, en voor geheel oefenterrein Weerterheide en de uitbreidingsrichting, onderdeel te maken van het vervolgproces. Voor de bestaande oefenterreinen Oirschot en De Haar is met het NPRD wel een voorkeursalternatief vastgesteld voor helikopterlandingen.
Uitbreiding oefengebieden voor grotere/veelzijdigere oefeningen op, in en boven het water EHD 42 en EHD 41 In veel zienswijzen over deze uitbreidingen worden zorgen geuit en vragen gesteld in hoeverre hier ruimte blijft voor andere activiteiten. In bijzonder partijen actief in de olie- en gaswinning hebben hier veel zienswijzen over ingediend. Naar aanleiding van deze zienswijzen is in het NPRD verduidelijkt dat in deze gebieden uitgangspunt is dat multifunctioneel gebruik mogelijk is.
Uitbreiding oefenterrein Weerterheide Deze locatie is n.a.v. de zienswijzen op twee punten aangepast. Er is een aanpassing gedaan in verband met bedrijfsterreinen en bestaande pijlputten in zoekgebied D die noodzakelijk zijn voor het monitoren van bodemverontreiniging. Ook is de aanlanding van het ecoduct aan de westzijde van de snelweg (A2) in zoekgebied C geen onderdeel meer van het voorkeursalternatief. Door deze aanpassing kan het ecoduct haar functie behouden.
Pagina 19 van 863
Definitief | 19-12-2025
Uitbreiding oefenterrein De Haar In bijzonder voor de uitbreiding van oefenterrein De Haar (maar ook voor andere oefenterreinen) is in veel zienswijzen aangegeven of er mogelijkheden zijn voor medegebruik van bestaande agrarische gronden in plaats van uitbreiding van het oefenterrein. Om het terrein in te kunnen richten voor de benodigde gereedstelling van Defensie blijft het uitgangspunt dat de functie van de uitbreidingsgronden wordt aangepast naar een militaire bestemming en daarmee in eigendom komen van Defensie. Defensie gaat wel onderzoeken in hoeverre er mogelijkheden zijn voor agrarisch medegebruik van militaire oefenterreinen. Op dit moment wordt gewerkt aan het opstellen van de uitgangspunten voor mogelijk agrarisch medegebruik. Na vaststelling van de uitgangspunten zullen deze worden besproken met agrarische koepelorganisaties om de uitgangspunten en het vervolgproces te bespreken.
Zienswijzen i.r.t. Luitenant-generaal Bestkazerne Provincies Limburg en Noord-Brabant en gemeenten in de regio De Peel stellen zich in hun zienswijzen op het standpunt dat, nu Lelystad Airport de voorkeurslocaties voor stationering van jachtvliegtuigen wordt, de planologische beperkingen en geluidszones te laten vervallen en wateronttrekkingen in de huidige vorm te stoppen. Op het moment dat de Lelystad Airport voor militair medegebruik onherroepelijk is vastgesteld, gaat Defensie in gesprek met de medeoverheden tot het opheffen van de planologische beperkingen. Op dit moment is Defensie al in gesprek om maatregelen te treffen tegen de verdroging van natuurgebied de Bult nabij de kazerne.
In het definitieve NPRD zijn de aangewezen locaties opgenomen waarin deze aanpassingen zijn verwerkt.
4.2
De ruimtelijke impact van het NPRD
Hieronder wordt toegelicht op welke wijze de zienswijzen die betrekking hebben op mogelijke stapeling van defensieactiviteiten en beperking voor andere ontwikkelingen, doorwerking hebben gekregen in het definitieve NPRD.
Zorgen over verdringing van andere ruimtelijke ontwikkelingen Een van de belangrijkste zorgen betreft hier het planologisch regime voor de laagvlieggebieden. Veel zienswijzen spreken de zorg uit dat bij een te strikt regime veel ruimtelijke ontwikkelingen (woningbouw, energie) moeilijk of geen doorgang kunnen vinden. Partijen willen graag duidelijkheid hoe dit regime eruit gaat zien. In het definitieve NPRD is daarom opgenomen wat Defensie beoogt met dit regime.
Zorgen over cumulatie van activiteiten en verzoek om monitoring
Pagina 20 van 863
Definitief | 19-12-2025
In veel zienswijzen worden zorgen geuit over de cumulatie van activiteiten in twee kwetsbare gebieden in Nederland, De Wadden en de Veluwe. Ook de Commissie MER wijst hier expliciet op in haar advies. Daarom is aanvullend onderzoek naar cumulatie van activiteiten op de Veluwe en voor Werelderfgoed Waddenzee uitgevoerd. De resultaten zijn opgenomen in de aanvulling op het planMER. Ook vragen diverse zienswijzen om monitoring van de uitvoering van het NPRD. Men wil daarbij vooral monitoring van de feitelijke effecten van het programma op mens en natuur. Onder meer via de periodieke rapportage Stand van Defensie zal worden gerapporteerd over de realisatie van de doelstelling van het programma, over de effecten daarvan op de leefomgeving, en over de mate waarin de randvoorwaarden worden gewaarborgd. Dit maakt mogelijk om bij te sturen op factoren die van invloed zijn op de realisatie van dit programma.
4.3
Verzoek om verdere betrokkenheid en inspraak
Veel zienswijzen vragen ook om blijvende betrokkenheid bij de verdere uitwerking en uitvoering van plannen. In dat kader zijn ook vragen gesteld over het wetsvoorstel Wet op de Defensiegereedheid.
Verzoek om belanghebbenden, omwonenden en andere overheden in elke fase goed, tijdig en zorgvuldig te betrekken. Net als in de vorige fasen van het NPRD, zal ook in de komende fasen veel aandacht uitgaan naar tijdige en zorgvuldige participatie. In het definitieve NPRD is daarom voor negen voorkeurslocaties uit het Ontwerp-NPRD, waar nog nader onderzoek op is verricht, opgenomen dat voor deze locaties na het uitbrengen van het NPRD in de eerste maanden van 2026 nog de mogelijkheid tot het inbrengen van zienswijzen wordt geboden. Na de zienswijzeperiode zal het kabinet definitief besluiten over de locaties. Ook bij verdere stappen richting realisatie zal Defensie met andere overheden en betrokkenen actief in overleg treden. Ook wil Defensie na vaststelling van het definitieve NPRD, afspraken maken met alle provincies waar betrokken gemeenten aan kunnen worden toegevoegd. Die afspraken vormen de basis voor het overleg tussen Defensie en de provincies en die gemeenten. Hiervoor wordt een provinciale Defensie-agenda opgesteld.
Verzoek om de samenhang met het wetsvoorstel Wet op de defensiegereedheid (Wodg) te verduidelijken en in te gaan op de zorg dat deze wet knelt met het participatieproces voor de totstandkoming van het NPRD. Beide initiatieven zijn noodzakelijk vanwege de toegenomen geopolitieke spanningen en de daaruit voortvloeiende urgentie om de Nederlandse krijgsmacht grondig en tijdig voor te bereiden op een potentieel grootschalig conflict. Beide initiatieven hebben in beginsel het hetzelfde doel: het versterken en versnellen van de gereedheid van de Nederlandse krijgsmacht. Beiden zijn belangrijk voor de activiteiten van Defensie in de fysieke leefomgeving.
Pagina 21 van 863
Definitief | 19-12-2025
Het doel van de Wodg is het wegnemen van juridische knelpunten die de gereedheid van de krijgsmacht in de weg staan. Aangezien het een wet betreft is het totstandkomingstraject ook fundamenteel anders dan voor het NPRD. Dit programma is een ruimtelijk programma onder de Omgevingswet en kent daardoor specifieke eisen m.b.t. inspraak en participatie. De Wodg voorziet in het tijdelijk wegnemen van belemmeringen voor noodzakelijke gereedstellingsactiviteiten die ofwel niet onder het NPRD vallen, of die aan de orde kunnen zijn voordat het NPRD daarin voorziet. Het NPRD draagt zorg voor structurele borging van de ruimtebehoefte van Defensie. Om die reden is het uitgangspunt bij de verdere uitwerking van de behoeften uit het NPRD dat deze worden gerealiseerd zonder toepassing van de Wodg.
4.4
Beantwoording zienswijzen over wijze van compensatie
Veel zienswijzen informeren of vragen naar de wijze waarop Defensie de eigenaren gaat compenseren en schade zal vergoeden. Andere overheden vragen in een aantal zienswijzen om vergoeding van activiteiten die zij verrichten in het kader van het NPRD.
Het verzoek om zorg te dragen voor goede compensatie voor bewoners en eigenaren die benadeeld worden door de keuzes van Defensie. Al direct na het uitbrengen van het Ontwerp-NPRD is Defensie met gedupeerde grondeigenaren in gesprek gegaan met als doel om deze mensen een zo goed mogelijk perspectief te bieden. Dat perspectief is in beginsel gericht op volledige schadeloosstelling. Dit houdt in dat Defensie de werkelijke waarde van de te verwerven gronden betaalt. Ook wordt de schade vergoed die ontstaat doordat de eigenaar (bijvoorbeeld) zijn bedrijf moet verplaatsen of beëindigen of een nieuwe woning moet kopen. Daarnaast wordt gezocht naar mogelijkheden om verplaatsingsruimte te zoeken en daarvoor ruilgronden aan te kopen. Deze systematiek is opgenomen in het definitieve NPRD. In de Algemene wet bestuursrecht, Omgevingswet en de Wet luchtvaart zijn daarnaast bepalingen opgenomen over de vergoeding van nadeelcompensatie. Dergelijke verzoeken kunnen worden ingediend, zodra het besluit dat de schade veroorzaakt is vastgesteld. Vaak wordt hierop echter pas besloten als het besluit onherroepelijk is. Het NPRD is niet een schadeveroorzakend besluit in de zin van deze bepalingen. Pas zodra de voorgenomen activiteiten worden mogelijk gemaakt in een Omgevingsplan, Omgevingsvergunning Projectbesluit, Luchthavenbesluit of andersoortig besluit kan een verzoek worden ingediend.
Ook deze toelichting is opgenomen in het NPRD. Verzoeken om vergoeding van activiteiten die andere overheden in het kader van het NPRD moeten verrichten. Uitde rijksbijdrage aan het gemeentefonds en provinciefonds worden andere overheden in algemene zin gefinancierd. Op het moment dat zij procedures zoals vergunningen en ruimtelijke besluiten moeten uitvoeren, in dit geval voor Defensie, ontvangen zij hiervoor leges. Mogelijk zal in specifieke gevallen – waar deze wijze van bekostiging evident te kort schiet – een vorm van projectfinanciering kunnen
Pagina 22 van 863
Definitief | 19-12-2025
worden toegekend. Dit zal per project worden bekeken. Belangrijk daarbij is o.a. de scope van het project en de belangen van de betrokkenen.
4.5
Verzoeken om (vervolg)onderzoek naar specifieke thema’s of locaties
In veel zienswijzen is gevraagd om het laten uitvoeren van (nader) onderzoek. Ook de Commissie MER heeft in haar advies op het planMER aanbevelingen voor nader onderzoek gedaan. Defensie heeft zorgvuldig gekeken naar zowel de zienswijzen op dit punt als naar het advies van de Commissie MER en een afweging gemaakt welke aanvullende onderzoeken in deze fase nog nodig waren om tot zorgvuldige besluitvorming te kunnen overgaan. In het Addendum en de Aanvulling planMER die zijn opgenomen bij het definitieve NPRD is aangegeven welk aanvullend onderzoek nog is uitgevoerd en zijn de resultaten hiervan opgenomen. In de Aanvulling planMER is het extra onderzoek opgenomen dat mede naar aanleiding van de ingediende zienswijzen en het advies van de Commissie MER is uitgevoerd. Belangrijke aanvullingen op het planMER onderzoek zijn: •
•
• • • •
Verdiepend ecologische onderzoek voor een aantal behoeften (versterken en concentreren ondersteunende eenheden, extra locatie grootschalige munitieopslag, nieuwe munitieopslag Snel Inzetbare Capaciteit (SIC), oefenen in stedelijk gebied). Diverse verdiepende en aanvullende onderzoeken voor de behoefte toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit. Het gaat hierbij ondermeer om een nadere duiding van het piekgeluid van de F35, onderzoek naar ultrafijn stof van de F35, een toelichting op de gebruikte modellen en een toelichting op de omzetting van Ke naar Lden. Voor de laagvlieggebieden inzicht in de meest gevoelige Natura 2000- en weidevogelgebieden. Voor de Korte onverharde landingsbaan tactisch luchttransport onderzoek naar fijnstof. Onderzoek naar cumulatie van activiteiten op de Veluwe en voor Werelderfgoed Waddenzee. Onderzoek naar de Impact op onderwaterleven bij explosies en geluid.
In het Addendum planMER is het onderzoek voor 9 specifieke behoeften opgenomen. Dit zijn de resterende behoeften waarvoor eerder in afwachting van onderzoeksresultaten nog geen voorkeursalternatief kon worden vastgesteld. Begin volgend jaar is nog inspraak mogelijk op het ontwerp-voorkeursalternatief en de onderliggende planMER onderzoeken. Het addendum planMER bevat de resultaten van de volgende onderzoeken: 1. Behoefte VIII – Toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit: betreft onderzoek naar benodigd direct ruimtebeslag rondom Lelystad Airport. 2. Locatiespecifieke behoefte 5 - Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Leeuwarden 3. Locatiespecifieke behoefte 11 - Breezanddijk groei beproevingen IJsselmeer. Betreft onderzoek welke intensivering van beproevingen mogelijk is binnen
Pagina 23 van 863
Definitief | 19-12-2025
4.
5. 6. 7. 8. 9.
een aanvaardbaar geluidsniveau en welke mitigerende maatregelen hiervoor nodig zijn. Locatiespecifieke behoefte 14 - Petten groei beproevingen Noordzee. Betreft onderzoek welke intensivering van beproevingen mogelijk is binnen een aanvaardbaar geluidsniveau en welke mitigerende maatregelen hiervoor nodig zijn. Locatiespecifieke behoefte 23 - Uitbreiden live firing mogelijkheden helikopters op ISK. Locatiespecifieke behoefte 24 - Uitbreiding milieu en geluidsruimte ISK. Locatiespecifieke behoefte 33 - Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Woensdrecht. Locatiespecifieke behoefte 35 - Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Gilze-Rijen. Locatiespecifieke behoefte 41 - Verandering inrichting vliegbasis Eindhoven, verplaatsen Hot cargo platform.
Pagina 24 van 863
Definitief | 19-12-2025
5
Beantwoording zienswijzen
5.1
Beantwoording zienswijzen bovenregionale behoeften
5.1.1
I Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
1 ID 1
Samengevatte vraag De indiener maakt zich zorgen over structurele verkeersknelpunten (o.a. knooppunt Hoevelaken, N301/N305, Nijkerkerbrug) en vraagt om (en wijst op) robuuste maatregelen en fasering voordat de kazerne in gebruik gaat.
2
De indiener heeft twijfels over de locatiekeuze en stelt voor om de keuze te her analyseren; sommigen bepleiten Oosterwold, anderen willen uitsluiting van Oosterwold om lokale ontwikkelruimte te behouden. De indiener vraagt om een gebiedsgerichte en integrale Rijk–regio aanpak met heldere overlegstructuur zodat mobili-
3
Antwoord Het aspect mobiliteit is als onderdeel onderzocht in het planMER. Daarbij is vastgesteld dat de komst van de nieuwe kazerne leidt tot een beperkte verslechtering van de bestaande verkeerssituatie. De druk op de infrastructuur neemt bovendien verder toe door andere ruimtelijke ontwikkelingen in de regio, zoals de woningbouwopgave. Om die reden is mobiliteit als aandachtspunt opgenomen in het Ontwerp-NPRD. Defensie onderkent de zorgen over structurele verkeersknelpunten, zoals bij knooppunt Hoevelaken, de N301/N305 en de Nijkerkerbrug. Deze zorgen worden serieus genomen. Defensie werkt samen met de regio welke randvoorwaarden nodig zijn met betrekking tot de mobiliteit en de doorstroming op aan- en afvoerwegen richting Flevoland. Daarbij wordt ook gekeken naar uitstralingseffecten en ontwikkelingen in de naastgelegen provincies, zoals verkeer van en naar Nijkerk in combinatie met de intensivering van activiteiten in Stroe en Ermelo. Defensie zal naar aanleiding hiervan in gesprek gaan met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Defensie staat achter de uitkomsten van het planMER en de gemaakte afwegingen. Op basis daarvan ziet Defensie geen aanleiding om het voorkeursalternatief aan te passen.
Hoofdthema (Rijks)Raakvlakken
Ruimtebehoefte Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
Defensie ziet de meerwaarde van een gebiedsgerichte aanpak voor deze behoefte. Het voorstel voor een gebiedsgerichte aanpak is al onderdeel van het Ontwerp-NPRD. Bij
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
Pagina 25 van 863
Definitief | 19-12-2025
teit, wonen, energie en voorzieningen in samenhang worden uitgewerkt.
4
De indiener geeft aan dat de kazerne en intensivering elders de krappe woningmarkt extra onder druk zetten en verzoekt om afstemming met NOVEX/Woondeals en toevoeging van betaalbare woningen.
5
De indiener stelt voor om multi-gebruik van voorzieningen (zorg, sport) te verkennen en vraagt inzicht in welke faciliteiten op de kazerne regionaal benut kunnen worden.
6
De indiener vraagt aandacht voor de ov-bereikbaarheid en mogelijke toename van aantal reizigers. Indiener ziet kansen en vraagt om versterking van (H)OV-verbindingen en veilige fietsontsluitingen (snelfietsroutes, oversteekbaarheid Nwegen) tussen kazernes, stations en omliggende kernen.
het ontwikkelen van deze behoefte houdt Defensie rekening met bredere ruimtelijke opgaven in de regio. In het gebiedsproces gaat Defensie samen met overheden en maatschappelijke organisaties op zoek naar mogelijkheden om opgaven die ook spelen in het gebied waarin de defensieactiviteiten gaan plaatsvinden in samenhang op te pakken. Daarbij vervult elke partij zijn eigen taak en rol. De zienswijze onderstreept het belang van deze samenwerking en wordt meegenomen in het vervolgproces. Defensie begrijpt de zorgen over mogelijke druk op de lokale woningmarkt door huisvesting voor personeel als gevolg van de nieuwe kazerne en intensivering op kazernes in Gelderland in dezelfde regio. In Flevoland sluit de nieuwe kazerne aan bij de ontwikkelingen op de woningbouwopgave in de regio. In Flevoland zijn grootschalige woningbouwprojecten voorzien, waarmee ook de huisvestingsmogelijkheden voor defensiepersoneel worden vergroot. Defensie heeft met de gemeenten Barneveld, Ermelo en Apeldoorn een afspraak gemaakt om te kijken wat de impact van de intensivering is op de woningbouwopgaven in deze gemeenten. Defensie blijft hierover met de andere medeoverheden in gesprek. Defensie ziet de meerwaarde van meervoudig voor de omgeving. In de gebiedsgerichte aanpak zal door Defensie gekeken worden welke voorzieningen en faciliteiten mogelijk geschikt zijn voor meervoudig gebruik.
Defensie ziet de meerwaarde van een gebiedsgerichte aanpak voor deze behoefte. Het voorstel voor een gebiedsgerichte aanpak is al onderdeel van het Ontwerp-NPRD. De ontwikkeling van Defensie in het gebied zal extra druk leggen op de mobiliteit in de regio. In het gebiedsproces zal Defensie dit samen met overheden en maatschappelijke organisaties en vervoerders
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
Pagina 26 van 863
Definitief | 19-12-2025
7
De indiener vraagt om actieve betrokkenheid bij een gebiedsgericht proces en snelle duidelijkheid voor direct betrokkenen.
8
De indiener vraagt om rijks- en Defensiebijdragen aan infrastructuurmaatregelen gezien de nationale aard van het project.
9
Indiener wijst op (toenemende) druk op maatschappelijke voorzieningen door defensie-uitbreidingen.
verder verkennen en mogelijke oplossingen onderzoeken. Defensie waardeert de oproepen tot actieve betrokkenheid van indiener en snelle duidelijkheid voor direct belanghebbenden. Defensie werkt samen met gemeenten, provincies en andere betrokken partijen. De gebiedsgerichte aanpak helpt om militaire en maatschappelijke doelen op elkaar af te stemmen en te kijken waar meerwaarde te creëren is. Het aspect mobiliteit is als onderdeel onderzocht in het planMER. Daarbij is vastgesteld dat de komst van de nieuwe kazerne leidt tot een beperkte verslechtering van de bestaande verkeerssituatie. De druk op de infrastructuur neemt bovendien verder toe door andere ruimtelijke ontwikkelingen in de regio, zoals de woningbouwopgave. Om die reden is mobiliteit als aandachtspunt opgenomen in het Ontwerp-NPRD. Defensie onderkent de zorgen over structurele verkeersknelpunten, zoals bij knooppunt Hoevelaken, de N301/N305 en de Nijkerkerbrug. Deze zorgen worden serieus genomen. Samen met de regio wordt in beeld gebracht wat nodig is met betrekking tot de mobiliteit en de doorstroming op aan- en afvoerwegen richting Flevoland. Daarbij wordt ook gekeken naar uitstralingseffecten en ontwikkelingen in de naastgelegen provincies. De zienswijze sluit aan bij de oproep uit de motie van de Kamer om het gebiedsproces snel op te pakken, waarbij alle randvoorwaarden worden meegenomen.
Defensie zal naar aanleiding hiervan in gesprek gaan met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Bij de uitwerking van het NPRD wordt er gekeken naar slimme combinaties van functies, bijvoorbeeld door militaire en civiele voorzieningen te bundelen waar dat mogelijk is. Defensie blijft in gesprek met medeoverheden om lokale inzichten goed te benutten. Samenwerking is
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
(Rijks)Raakvlakken
Versterken en concentreren ondersteunende eenheden
Pagina 27 van 863
Definitief | 19-12-2025
10
De indiener verzoekt om naast ontsluiting richting Gelderland en Overijssel ook aandacht te hebben voor infrastructuur in het voordeel van Flevoland, ten gunste van de bedrijvigheid binnen de provincie.