2025-273 Dorpswapens

Procedure voor het ontwerpen en aanvragen van dorpswapens 2025-2026. Nederlands Genootschap voor Heraldiek https://genootschap-heraldiek.nl/

Dorpswapens Als Nederlands Genootschap voor Heraldiek (NGH) zijn we hét aanspreekpunt in Nederland voor de levende heraldiek en tevens vertegenwoordigende organisatie voor heraldiek als (inter)nationaal cultureel erfgoed. Als onderdeel van onze missie om heraldiek levend te houden ontwerpen wij als organisatie wapens voor personen, families, dorpen en organisaties. Wapenverlening aan de adel en aan gemeenten en waterschappen is voorbehouden aan de Hoge Raad van Adel in Den Haag. De NGH en de Hoge Raad van Adel dekken zo dus samen het hele heraldische gebied in Nederland af. In dit document beschrijven wij onze procedure voor het ontwerpen en registreren van een dorpswapen.

Wat is een dorp of een stad ? De Nederlandse wet kent eigenlijk alleen gemeenten en provincies, dorpen zijn verder niet wettelijk gedefinieerd. In het spreekgebruik wordt een dorp meestal gezien als een kleine woongemeenschap binnen een grotere gemeente, vaak oorspronkelijk gevormd rond een kerk of een kasteel. Historisch kende Nederland ook steden (met stadsrechten), maar het begrip stad is in de 19e eeuw uit de wet geschrapt. Een gehucht wordt gezien als een dorp zonder (historische) kerk of kapel. Er is daarom tegenwoordig ook geen onderscheid meer tussen gehuchten, dorpen en steden. De begrippen worden dan ook door elkaar gebruikt. Een gehucht is meestal <500 inwoners, een dorp tussen de 500 en 10.000 inwoners en daarboven wordt een plaats meestal stad genoemd.

Overheidswapens In Nederland worden als sinds de 13e eeuw wapens gevoerd door steden. Een groot deel van die 13e eeuwse wapens wordt nog steeds door de huidige gemeenten gebruikt (oa Amsterdam, Dordrecht, Arnhem) en zijn dus soms al meer dan 750 jaar in gebruik ! Parochies, heerlijkheden, schepenbanken en andere vormen van lokaal bestuur die historisch in de Nederlanden voorkwamen, voerden ook zegels en wapens vanaf ongeveer de 15e eeuw. Een groot deel van de afbeeldingen op dergelijke zegels werden aan het begin van de 19e eeuw omgevormd tot gemeentewapens. Sinds 1815 kent Nederland alleen nog gemeenten en alle gemeenten hebben een wapen. Deze worden, zoals boven al vermeld, verleend door de Hoge Raad van Adel bij Koninklijk Besluit. Gemeentewapens komen te vervallen bij een gemeentelijke herindeling. De nieuwe gemeente kan (mits de naam hetzelfde is) het oude gemeentewapen continueren, of een nieuw wapen aannemen. Wapens voor dorpen of andere plaatsen binnen een gemeente zijn in Nederland vrij zeldzaam. Alleen in Friesland, waar van oudsher grote plattelandsgemeenten zonder duidelijke hoofdplaats bestonden, zijn dorpswapens meer ingevoerd. Verder zijn alleen in Noord-Brabant nog redelijk

Procedure voor het ontwerpen en aanvragen van dorpswapens 2025-2026. Nederlands Genootschap voor Heraldiek https://genootschap-heraldiek.nl/

veel dorpswapens bekend, meestal gebaseerd op de opgeheven gemeentewapens, maar in de andere provincies komen niet of nauwelijks dorpswapens voor.

Waarom een dorps- of stadswapen ? Een wapen en een vlag zijn de bekendste vormen van uiting van een gemeenschap, van een dorp tot een land. Nederland kende aan het begin van de 19e eeuw ongeveer 2000, veelal kleine, gemeenten. Een plattelandsgemeente bestond in veel gevallen uit de voormalige heerlijkheid en omvatte meestal maar één duidelijke woonkern en soms een aantal kleine dorpjes of gehuchten. In de loop van de tijd is het aantal gemeenten teruggebracht tot iets meer dan 300. Hierdoor, en door de bevolkingsontwikkeling sinds de 19e eeuw, bestaat een gemeente nu vrijwel altijd uit een aantal steden, dorpen of gehuchten. In sommige gevallen, zoals Rotterdam, zijn de voormalige gemeenten opgegaan in de stad als stadswijken, in anderen bestaat een gemeente uit een hoofdplaats en tot soms tientallen dorpen en gehuchten. Door deze schaalvergroting hebben plaatsen binnen een gemeente steeds minder een eigen identiteit. Het gemeentewapen (en de vlag) wordt door de overkoepelende gemeente natuurlijk gebruikt, maar heeft vaak geen historische binding met de dorpen. Daarom komt er steeds meer belangstelling voor het ontwerpen en voeren van een eigen dorpswapen en -vlag. Deze symbolen zijn daarom erg belangrijk voor de identiteit en gemeenschapszin van een dorp of stad.

Met name in de oude steden, opgegaan in een nieuwe gemeente, zie je dat het oude stadswapen nog veel voorkomt op bijvoorbeeld gebouwen, maar het heeft verder geen functie. Ook in vele oude plattelandsgemeenten wordt het oude gemeentewapen ook nog wel gezien als een symbool voor het dorp. Het ontwerpen en registreren van een dorpswapen wordt dus steeds belangrijker in Nederland. Onder dorpswapen verstaan wij hier dus een wapen voor een plaats (gehucht, dorp, stad), stadsdeel of wijk binnen een Nederlandse gemeente. Voorbeelden van al bestaande dorpswapens:

Hidaard (Fr)

De Rips (Nbr)

Biest-Houtakker (Nbr)

Scheveningen (ZH))

Procedure voor het ontwerpen en aanvragen van dorpswapens 2025-2026. Nederlands Genootschap voor Heraldiek https://genootschap-heraldiek.nl/

Wat mag of kan er in een dorpswapen ? In principe zijn er maar een paar beperkingen aan waar een dorpswapen aan moet voldoen: 1. Het wapen moet voldoen aan de basisregels van de heraldiek; dwz het moet zo simpel mogelijk zijn en het moet voldoen aan de kleurregel (metalen en kleuren moeten elkaar afwisselen). 2. Het mag niet identiek zijn aan een ander huidig geregistreerd wapen. 3. Het mag niet identiek zijn aan een voormalig gemeentewapen (tenzij het dorp de enige plaats was in de gemeente). 4. Het mag niet identiek zijn aan een familiewapen (bijv. het wapen van de voormalige heren van het dorp), maar mag wél elementen uit zo’n familiewapen bevatten. 5. Het mag geen kroon hebben die identiek is aan de kroon zoals gevoerd door gemeenten. 6. Er mogen géén schildhouders gevoerd worden (in Nederland voorbehouden aan de adel), tenzij het oude gemeentewapen schildhouders had en het dorp de enige plaats was in de gemeente (zie punt 3). 7. Een wapenspreuk of motto is toegestaan. Gebruikelijk is dat een dorpswapen elementen bevat die betrekking hebben op de geschiedenis, de omgeving of middelen van bestaan van een dorp. Ook bevatten dorpswapens vaak ‘sprekende’ elementen, dwz een visuele uitbeelding van de naam of onderdeel van de naam. Een voorbeeld is bijvoorbeeld een horizontale balk voor ‘-dam’, of een golvende balk voor ‘-beek’.

Zoals gezegd mag een dorpswapen geen kroon voeren die identiek is aan de gebruikelijke kroon zoals verleend aan gemeenten en waterschappen.

Gemeentewapen Heerenveen Dorpswapen Heerenveen (Fr) (Fr)

Procedure voor het ontwerpen en aanvragen van dorpswapens 2025-2026. Nederlands Genootschap voor Heraldiek https://genootschap-heraldiek.nl/

Analoog aan bijvoorbeeld Schotland, hebben we als NGH een ‘dorpskroon’ ontworpen, zie onderstaande afbeelding. Deze kroon komt verder niet voor in Nederland, noch als adelskroon, noch in overheidswapens. Het gebruik van deze kroon geeft dus aan dat het een dorpswapen betreft. Dit is met name van belang als onderscheidend kenmerk indien een dorpswapen gelijk is aan het oude gemeentewapen.

Het is uiteraard ook mogelijk om géén kroon te voeren. Echter, met name vroeg 19e eeuwse wapens van kleine plattelandsgemeenten voerden geen kroon. Dus als een dergelijk wapen weer gebruikt gaat worden als dorpswapen, moet ter onderscheiding een kroon gevoerd worden.

De procedure Het instellen van dorpswapens gaat in principe via de gemeenteraad. Die beslist uiteindelijk over het ontwerp en via een gemeenteraadsbesluit wordt het dan toegekend. Echter, eerst moet er een ontwerp gemaakt worden. Dat kan op meerder manieren. Allereerst kan een oud gemeentewapen zoals gezegd opnieuw ingesteld worden, mits het dorp dus identiek was aan de gehele oude gemeente. Indien er meerdere dorpen in de oude gemeente lagen, kan het nieuwe dorpswapen voor het naamgevende dorp wel gebaseerd zijn op het oude gemeentewapen, maar niet identiek zijn. Door kleine heraldische wijzigingen aan te brengen kan een oud gemeentewapen vaak makkelijk omgevormd worden tot een dorpswapen. Hierbij kan gedacht worden aan andere (meer historische) kleuren of toevoegingen van een ander symbool. In andere gevallen zal een nieuw wapen ontworpen moeten worden. Meestal wordt door de NGH in samenspraak met de dorpsraad, een lokale historische vereniging of de gemeente, gekeken welke elementen in een wapen voor zouden moeten of kunnen komen. Hierop worden dan door de NGH een aantal ontwerpen gemaakt. Deze worden dan weer aan de belanghebbenden voorgelegd, waarop dan uiteindelijk een ontwerp door de gemeenteraad als wapen verleend wordt. Door de NGH al vroeg bij het proces te betrekken wordt de heraldische kwaliteit en uniciteit gewaarborgd.

Deze procedure is analoog aan de procedure voor een nieuw gemeentewapen, waarbij de Hoge Raad van Adel dezelfde rol heeft als de NGH bij dorpswapens. Na verlening wordt het dorpswapen ook opgenomen in het Nederlands Register van Dorpswapens bij de NGH en gepubliceerd in het tijdschrift Blazoen. Door het gemeenteraadsbesluit, deze registratie en publicatie wordt het wapen dus beschermd en kan een andere entiteit in Nederland hetzelfde wapen niet meer gebruiken. De procedure wordt meestal geïnitieerd door de gemeenteraad, al dan niet via een lokale organisatie, door een schrijven van de gemeenteraad aan de NGH.

Procedure voor het ontwerpen en aanvragen van dorpswapens 2025-2026. Nederlands Genootschap voor Heraldiek https://genootschap-heraldiek.nl/

De kosten De kosten van een gemeentewapen lopen tegenwoordig op tot boven de 1000 Euro. Daarbij hoort echter wel een Koninklijk Besluit. De kosten (uren) voor de ontwerpfase zijn daar overigens niet bij inbegrepen. De registratie in het Nederlands Register van Dorpswapens van een al bestaand erkend dorpswapen, mits heraldisch verantwoord, is gratis. Hiervoor dient de gemeente een digitale versie van het wapen en een kopie van het betreffende raadsbesluit (met wapenbeschrijving) aan te leveren aan de NGH. Voor een nieuw wapen hanteren wij als NGH voor het gehele proces van ontwerpen tot de verlening een standaardprijs van 395 Euro (incl. BTW). Dat is inclusief een digitale, auteursrechtvrije, versie van het wapen door een erkend heraldisch tekenaar, een wapendiploma, alsmede de uren van onze medewerkers voor de ontwerpfase. Eventuele reiskosten zijn niet inbegrepen, maar de procedure verloopt tegenwoordig grotendeels digitaal. Voor een dorpsvlag, die meestal is afgeleid van het wapen, komt daar nog 100 Euro bij voor ontwerp, rechtenvrije tekening en de vermelding op het wapendiploma en register. Indien de gemeenteraad al een dorpswapen heeft vastgesteld, maar wat niet voldoet aan de basisregels van de heraldiek, gaan we graag in gesprek met de gemeente om het wapen om te vormen tot een heraldisch verantwoord wapen.

De prijs daarvoor zal afhangen van de hoeveelheid werk en wensen van de gemeente, maar niet de eerder genoemde 395 Euro overschrijden.

Contact Aanspreekpunt van de NGH inzake dorpswapens: NGH Dorpswapens p/a Ralf Hartemink Busehof 7 6871 BM Renkum harte924@planet.nl 0682114037