2025-257 De gemeente Goes en het slavernijverleden

De gemeente Goes en het slavernijverleden De afschaffing van de slavernij vond plaats op 1 juli 1863 in Suriname, maar omdat vele “voormalige” slaven nog tien jaar hun ‘werk’ moesten uitdienen, geldt de officiële afschaffing van de slavernij op 1 juli 1873. Onderzoek naar de geschiedenis van de slavernij in Goes levert de volgende aandachtspunten op: 1. Bij de oprichters van de VOC in 1602 bevindt zich een belangrijke Goesenaar: Jacob Valcke. Hij is stadssecretaris en thesaurier van Zeeland. Hij overlijdt als gezant in Engeland in 1603. Zijn grafzerk gaat verloren bij de brand van de kerk in 1618. In 1844 is voor hem een gedenksteen in de Grote Kerk geplaatst. Naar hem is in Goes een straat genoemd. 2. Diverse welgestelden in de stad Goes en in de dorpen die nu bij de gemeente horen, bezitten aandelen in plantages of in ondernemingen als de VOC en de WIC en in diverse ondernemingen die in de 18de eeuw op Amerika of Nederlands-Indië voeren. Dat is een algemeen beeld in de 17de en 18de eeuw voor de hele Republiek. 3. Van enkele individuen uit de 17de eeuw uit de gemeente Goes is bekend dat ze dienst namen bij de VOC en de WIC. Een heel enkele keer is een weesjongen uit het stadsweeshuis, die niet wilde deugen, onvrijwillig aan boord van een VOC-schip gebracht. Hij moet zijn toekomst dan maar in de oost zoeken.

Een bewoner van het Manhuis in Goes, tussen 1656-1669 is de uit Vlissingen afkomstige kapitein Lucas Pol. Hij legt een verklaring af voor een Goese notaris over zijn ervaringen op het eiland Tobago. 4. Plantages in het Zuid-Amerikaanse Demerara en Essequebo (nu: Guyana, buurland van Suriname) worden tussen 1616-1770 door de steden Middelburg, Vlissingen en Veere bestuurd. Na 1770, worden de plantages rechtstreeks geëxploiteerd. Een winkelier uit Wolphaartsdijk koopt in die tijd aandelen van deze plantages, die hij bij testament aan de hervormde kerk van Wolphaartsdijk vermaakt. Het hervormde armbestuur trekt tot ca. 1840 geld uit deze aandelen, waarmee armen uit Wolphaartsdijk worden ondersteund. 5. De ‘kamer Zeeland’ van de WIC wordt gevormd door de steden Middelburg, Vlissingen, Veere en Tholen. De stad Zierikzee heeft ook een actieve rol in de slavenhandel gespeeld. Goes heeft hier nooit deel van uitgemaakt.

6. Goes start rond 1721 een onderneming voor handel met het buitenland. In 1721 verleent het stadsbestuur vrijstelling van alle belastingen aan deze onderneming. In 1723 mogen de ondernemers een pakhuis op de latere Albert Joachimikade bouwen. In het plan van de ondernemers wordt in 1721 niet gesproken over de vaart op Afrika. Dat staat pas in 1728 in archiefstukken. In elk geval tussen 1728-1732 varen de schepen naar de ‘Bocht van Guinea’ in West-Afrika. De Goese straatnaam is hiervan afgeleid. Voor zover bekend zijn er drie schepen geweest in deze vaart: de hoekers Goes, De Goede Vriendschap en de Zuid-Beveland. Door de steeds voortgaande verzanding van de toegang tot de Goese haven in de achttiende eeuw kunnen zeeschepen Goes vanaf het midden van die eeuw niet meer bereiken. Tussen 1728-1732 kan deze onderneming zich bezig hebben gehouden met tussenhandel in slaven aan de Afrikaanse kust. Dus in de ene kustplaats slaven kopen, en die in een volgende kustplaats met winst doorverkopen. Een archief van deze onderneming bleef niet bewaard. 7. Een dochter van stadsbestuurder Cornelis Keetlaer, Adriana Susanna, trouwt met J.W. Boddaert. Deze uit Middelburg afkomstige bestuurder is in Goes schepen, raad en secretaris geweest. Met vrouw en kinderen reist hij in 1770 naar Essequebo waar hij raad van politie en justitie, en venduemeester van de slavenveilingen wordt.

Ook koopt hij de plantages l’Alliance en De Goede Intentie. Op de terugreis met het schip Westhove in 1775 verdwijnt het schip in de beruchte Bermuda-driehoek. 8. De uit Goes afkomstige Cornelis Vervenne is kapitein van het slavenschip (van de stad Zierikzee) Neptunus. Dit schip explodeert aan de West-Afrikaanse kust na een opstand van de slaven in 1785. Vervenne verblijft juist op dat moment aan de wal. Bij de ontploffing komen ca. 500 man om het leven. Twee jaar later keert Vervenne terug naar Goes en wordt hier wijnhandelaar. 9. Enkele personen zetten al snel vraagtekens bij de slavenhandel. De in Goes geboren predikant Bernardus Smytegeldt (1665-1739), later dominee in Middelburg, vindt slavernij onverenigbaar met de bijbel. Slavernij is ‘diefstal’, en in tegenspraak met het achtste gebod: gij zult niet stelen. De eerste directeur van de Wilhelminapolder, G.J. van den Bosch, publiceert in 1815 een brochure waarin hij mensen uit Afrika als

gelijken van Europeanen ziet. Dit past in de traditie van de hernhutters, waarin Van den Bosch is opgevoed op een Duitse kostschool. Samengevat: de stad Goes heeft nooit rechtstreeks deelgenomen in de slavenhandel, in tegenstelling tot andere Zeeuwse steden. Wel zijn er diverse leden of oud-leden uit het stadsbestuur als bestuurder ofwel als ondernemer gedurende enkele jaren bij de slavenhandel betrokken geweest. De precieze bezigheden van de Goese onderneming die tussen 1721-ca. 1732 heeft bestaan zijn niet bekend. De stad Goes heeft deze onderneming welwillend gefaciliteerd. Vaart op Afrika heeft vermoedelijk alleen tussen 1728-1732 plaatsgevonden. Of de kapiteins van de drie schepen toen in slaven hebben gehandeld is onbekend. Als de hervormde gemeente van Wolphaartsdijk aandelen in plantages in ZuidAmerika krijgt, trekt de diaconie nog tientallen jaren geld hieruit. In Goes hebben enkele mensen zich al vroeg tegen de slavenhandel uitgesproken: Smytegeldt en Van den Bosch. Smytegeldt vermoedelijk pas in de tijd dat hij dominee in Middelburg is geworden.

Frank de Klerk