2025-087 Bijlage 1 Toolbox gemeenteraadsverkiezing RIEC-LIEC
Tekst van het document
TOOLBOX
Voor een integere en weerbare gemeenteraad in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2026
In 2026 vinden de
ook van belang om (kandidaat-)raadsleden
gemeenteraadsverkiezingen
bewust te maken van de risico’s van oneigenlijke
weer plaats. Politieke partijen
beïnvloeding, zoals ondermijning en intimidatie
starten eind 2024/begin 2025
en hoe het hen kan raken in de belangrijke,
met de voorbereidingen van deze
maar kwetsbare functie van raadslid die zij
verkiezingen. De burgemeester en
vervullen.
griffier spelen een belangrijke rol als het gaat om het benadrukken van
Voorbereiden op verkiezingen
het belang van de integriteit van de
Rond de zomer van 2025 is het raadzaam om
kandidaten en de gemeenteraad.
als burgemeester een strategisch overleg te
Deze toolbox helpt hierbij. Het is
voeren met de griffier en gemeentesecretaris
een overzicht van tools die gebruikt
over de aankomende raadsverkiezingen.
kunnen worden in de aanloop naar
Hierin kunt u onder andere afstemmen welke
de gemeenteraadsverkiezingen. De
gesprekken gevoerd gaan worden en welke
gehele toolbox, van aanloop tot na
risicoanalyse- en bewustwordingsinstrumenten
de installatie.1
toegepast kunnen worden. Het is belangrijk om als burgemeester het gesprek aan
Criminele invloeden in lokaal
te gaan met het bestuur van de politieke
bestuur
partijen, zo ook met (mogelijk) nieuwe partijen.
Onze samenleving wordt steeds vaker gecon
Hierin kan het onder andere gaan over de
fronteerd met de gevolgen van ondermijnende
verantwoordelijkheid om de integriteit van de
criminaliteit. Witwassen, drugscriminaliteit en
kandidaten op de kieslijst te toetsen. Daarnaast
mensenhandel zijn hier voorbeelden van. Onder
is het een optie om als gemeente de VOG van
mijning kan invloed hebben op het gemeente
(een deel van) de personen op de kieslijst te
bestuur in de vorm van afpersing, intimidatie
betalen.
en beïnvloeding van raadsleden. Maar ook door het aanstellen van personen met onzuivere intenties als gemeenteraadslid. Het is daarom belangrijk om niet-integere personen te weren uit het lokale bestuur. Maar daarnaast is het
De volgende tools kunnen
1. Vuistregels integriteit
gebruikt worden in aanloop van de
Een politieke partij kan er voor kiezen
gemeenteraadsverkiezingen:
zijn eigen vuistregels op het gebied van
Handboek integriteit voor politieke
integriteit en gedrag op te stellen. Deze
ambtsdragers van decentrale overheden
tool beschrijft een aantal voorbeelden van
(Ministerie van Binnenlandse Zaken en
vuistregels op het gebied van integriteit.
Koninkrijksrelaties [BZK], 2023) 2. Zelfassessment om Handboek integriteit voor politieke ambtsdragers van decentrale overheden
volksvertegenwoordiger te worden Voor het uitvoeren van bepaalde activiteiten door volksvertegenwoordigers zijn normen en beginselen in de wet vastgelegd. Door het
In dit handboek wordt een overzicht gegeven
invullen van deze vragenlijst over persoonlijke
van de tools die gebruikt kunnen worden bij
omstandigheden krijgt de potentiële
de werving en selectie. De tools geven de
kandidaat enig zicht op de mogelijke risico’s
mogelijkheid om het thema integriteit intern
die hij als volksvertegenwoordiger kan gaan
bespreekbaar te maken en periodiek te
lopen. Iemand kan o.a. op basis hiervan
agenderen. Ook in gesprekken met mogelijke
de afweging maken zich wel al dan niet
kandidaat raadsleden. Het is niet bedoeld als
kandidaat te stellen.
een afvinklijst waaruit een bindend advies naar voren komt. Het doel is bewustzijn vergroten en
Selectiefase
integriteitsrisico’s in beeld brengen.
Kandidaat volksvertegenwoordigers worden geselecteerd en op de kieslijst geplaatst. Zij
Wervingsfase
worden vervolgens wel of niet verkozen.
In de wervingsfase vindt de afweging plaats of iemand zich kandidaat stelt om
3. Vragenlijst integriteit 2
volksvertegenwoordiger te worden. Daarnaast
Deze vragenlijst is een middel om enig inzicht
besluit in deze fase het partijbestuur van
te krijgen in mogelijke integriteitsrisico’s van
de politieke partij over de inrichting van het
een kandidaat. De vragen hebben o.a.
werving- en selectieproces.
betrekking op nevenfuncties, persoonlijke
(financiële) belangen en beroepen
de ’red flags’ bij een kandidaat aan de orde
van partners en familieleden. Ook
is, kan hierover bij het selectiegesprek (zie
kan de vragenlijst bijdragen aan het
hieronder) worden doorgevraagd.
integriteitsbewustzijn van de kandidaat en kan het een leidraad bieden voor het gesprek
6. Leidraad integriteit selectiegesprek *
met de selectiecommissie.
In het selectiegesprek met de kandidaat komt het onderwerp integriteit aan bod.
4. Antecedentencheck 3
Het ministerie van BZK heeft, naast de
Een antecedentencheck is een onderzoek
integriteitsvragenlijst, ook aanvullende
naar het verleden van een kandidaat.
vragen opgesteld voor het selectiegesprek.
De vorm en diepgang van het onderzoek kunnen verschillen. In de handreiking
7. Bewilligingsverklaring
wordt uitleg gegeven over het openbare
Een bewilligingsverklaring is een opsomming
bronnenonderzoek, de Verklaring
van bepalingen die een kandidaat-raadslid
omtrent het gedrag (VOG) en het
voor de verkiezingen ondertekent. Het heeft
referentieonderzoek.
geen juridische status, maar draagt bij aan het integriteitsbewustzijn. Het ministerie van
Het openbare bronnenonderzoek kan
BZK heeft een sjabloon opgesteld dat kan
plaatsvinden vóór het selectiegesprek.
worden aangevuld/aangepast op basis van de
Het laten aanvragen van een VOG en het
behoeften, regels en beginselen die binnen de
referentieonderzoek vinden plaats na een
specifieke partijen gelden.
positief selectiegesprek.
5. Mogelijke ondermijning herkennen Het is moeilijk om ondermijning te herkennen bij personen die zich aanmelden als kandidaat raadslid. Het ministerie van BZK heeft een lijst opgesteld met ’red flags ondermijning’. Als op basis van de voorgaande tools (3 en 4) blijkt dat een van
Weerbaarheidscheck politieke
Toolkit Democratische
partijen (gemeente Eindhoven,
Weerbaarheid voor politieke
Saxion Hogeschool, ministerie
ambtsdragers (Netwerk
van BZK en TF-RIEC, april 2021)
Weerbaar Bestuur)
Weerbaarheidscheck politieke
Toolkit democratische
partijen
weerbaarheid voor politieke ambtsdragers
Politieke partijen en raadsleden kunnen
Politieke ambtsdragers zijn in de positie om
in de praktijk te maken krijgen met
belangen af te wegen en keuzes te maken.
verschillende vormen van invloed die de
Het is een mooi, maar kwetsbaar ambt en
werking van de rechtsstaat ondermijnen. De
raadsleden kunnen extra ondersteuning
‘Weerbaarheidscheck politieke partijen’ is
gebruiken om afgewogen keuzes te maken,
een compact hulpmiddel waarin integriteit,
risico’s in te schatten en belangen te
veiligheid en netwerkbewustzijn van
waarderen. Het is belangrijk om democratisch
kandidaten aan bod komen. De check kan
weerbaar te zijn en integer te handelen.
helpen om deze thema’s concreet te maken
Netwerk Weerbaar Bestuur heeft een
bij het opstellen van de kieslijst. Juist de
e-learning en toolkit gemaakt die hierbij kan
integratie van deze drie aspecten maakt het
helpen. In de toolkit staan onder andere de
instrument gebruiksvriendelijk en innovatief. Dit
volgende interessante factsheets:
instrument kan gezien worden als aanvulling op de vragenlijst integriteit uit de Handreiking
1 Ontwikkel je integriteit
integriteitstoetsing. In deze check wordt extra
“U weet inmiddels dat integriteit niet iets
aandacht besteed aan netwerkbewustzijn.
is wat u als persoon kenmerkt, maar een voortdurend bewustzijn en handelen is dat u kunt ontwikkelen.” Het is belangrijk dat raadsleden democratisch weerbaar zijn. In relatie tot integriteit moeten politieke partijen daarom aandacht hebben voor
preventie, monitoring van gemaakte
3 Ruggespraak met jezelf
integriteitsafspraken en weerbaar kunnen
Een politicus hoort met twee benen in de
reageren op incidenten. De infographic
samenleving te staan. Dat is noodzakelijk; ze
‘Ontwikkel je integriteit’ is bedoeld voor
moeten weten wat er speelt om belangen te
raadsleden om te bekijken hoe zij ervoor
kunnen behartigen. Aan deze verbindingen
staan en op welke onderdelen zij zich nog
zitten voor- en nadelen. Voordeel is dat het
meer kunnen ontwikkelen.
waardevolle inzichten oplevert over het functioneren van een gemeenschap: wat
2 Check je nevenfuncties
gaat er goed, maar ook wat kan er beter.
In de infographic ‘Check (al) je nevenfuncties!’
Deze verbindingen kunnen ook een nadeel
is een checklist opgenomen om te beoordelen
zijn. Zo kan het voor een politicus zelf of
of een raadslid een nevenfunctie kan
voor zijn of haar omgeving lastiger zijn
combineren met een rol als politiek
om neutraal naar belangen of personen
ambtsdrager. Met behulp van de infographic
te kijken. Ze kunnen ergens te dicht op
kunnen zij nagaan of het voor een
hebben gestaan, bijvoorbeeld als het om een
nevenfunctie verstandig is om nog
situatie gaat van de oude werkgever, een
aanvullende maatregelen te treffen om te
braakliggend terrein van hun broer of de
voorkomen dat functies elkaar ongewenst
wijk waarin de politicus woont. Als politicus
beïnvloeden en het maakt daarnaast de
ben je er voor iedereen. De infographic
dilemma’s bespreekbaar.
‘Ruggespraak met jezelf’ helpt hen om op een aantal domeinen controlevragen aan
1
Dit is een update van de bestaande toolbox raadsverkiezingen 2022, oorspronkelijk ontwikkeld door de Taskforce RIEC Brabant-Zeeland.
2
Bij toepassing van deze tool worden persoonsgegevens verwerkt.
3
Bij toepassing van deze tool worden persoonsgegevens verwerkt.
zichzelf te stellen.