007. Kerkenvisie inleiding klein

Kerkenvisies Zeeland Goes #02

Kerkenvisie Goes

In opdracht van: gemeentebestuur van Goes

Inhoud Inleiding 1. Kaders en maatwerk 2. Afwegingskader 3. Samenwerken en kennisdelen 4. Samenvatting

2

3 4 7 10 11

Inleiding Een kerkenvisie geeft inzicht in de problematiek die rondom de kerkgebouwen bestaat: leegstand, her -en nevenbestemming, vrijwilligersproblematiek, instandhoudings/ onderhoudskosten, maar vooral ook een toekomstverwachting, en hoe de kerk gemeenschappen en burgerlijke gemeente elkaar weet te vinden in de toekomst. Kerkgebouwen hebben een bredere betekenis dan alleen voor de geloofsgemeenschappen zelf. Tot nu toe reageren we ad hoc op ontwikkelingen rondom de toekomst en het gebruik van de kerkgebouwen. Deze kerkenvisie beoogd een instrument te creëren dat het mogelijk moet maken om tot een maatschappelijk gedragen en gewogen besluit te komen over het al dan niet in stand houden – eventueel met herbestemming- van kerkgebouwen

3

die hun religieuze functie verliezen. De mogelijkheden van de gemeente om in dit proces een actieve rol te spelen, worden nader verkend. Door vooraf na te denken hoe we als gemeente in het proces tot herbestemming mee willen gaan, kunnen we dit gestructureerder aanpakken. We zijn begonnen met een 1e fase (inventarisatie en aanbevelingen) te maken van alle 24 kerkgebouwen in de gemeente Goes. Gesprekken met de kerkeigenaren hebben plaatsgevonden, en er is in kaart gebracht wat de verwachtingen zijn van de kerkgenootschappen voor de toekomst. In de inventarisatie is in stoplichtvorm (rood/ oranje/groen) weergegeven bij welke kerken er een urgentie is om in actie te komen. In 10 gevallen (zie bijlage 1) staat het stoplicht op oranje en/of rood, waarvan 9 kerken aangewezen zijn als rijksmonument. We weten dus waar de uitdagingen liggen. Aan de hand van de 1e fase is deze beleidsvisie (2e fase) geschreven. Voor de komende jaren (binnen nu en vijftien jaar) wordt er voor tien kerkgebouwen verwacht dat het voortbestaan van de kerkelijke gemeente in gevaar komt, en daarbij een onzekere toekomst voor de

kerkgebouwen. Enerzijds vanwege het teruglopende ledenaantal, anderzijds vanwege financiële situatie en kennis om het onderhoud uit te kunnen voeren. Bij twee kerkgebouwen is de situatie dusdanig ernstig dat zij verwachten dat binnen nu en vijf jaar het voortbestaan in gevaar komt. Negen van deze kerkgebouwen zijn aangewezen als rijksmonument, van zeven van deze kerken is de gemeente Goes eigenaar van de kerktoren. Dat betekent dat wij ook een verantwoordelijkheid hebben voor deze kerkgebouwen. Leeswijzer: In de volgende hoofdstukken wordt achtereenvolgens ingegaan op drie uitgangspunten die centraal staan in deze kerkenvisie: Kaders en maatwerk Afwegingskader Samenwerken en kennisdeling

1.

Kaders en maatwerk De kerkenvisie is van toepassing op alle kerkgebouwen in Goes, maar in deze visie focussen we op de tien kerkgebouwen in de gevarenzone. De andere kerken geven aan dat zij een stabiel ledenaantal hebben, enkele nog met groeiende gemeentes, en dat de financiële situatie gezond is. Zij hebben momenteel geen hulpvragen. Mocht dit in de toekomst veranderen dan zullen zij ook meegenomen kunnen worden.

Om goed te weten wat er speelt is het wenselijk om voor ieder kerkgebouw een kerkenpaspoort te hebben. Een aanzet hiervoor is gemaakt in Fase 1 van het komen tot een kerkenvisie, die is opgenomen kerken met urgentie om actie te als bijlage. Per ondernemen kerk zijn op één A4 Westerkerk, Goes de belangrijkste Doopsgezinde Kerk, Goes kenmerken van de Grote-of Maria Magdalenakerk, Goes kerk gegeven. Zoals Heilige Maria Magdalenakerk, Goes bouwjaar, de status Hervormde Kerk, Kattendijke en het gebruik van Geerteskerk, Kloetinge een kerkgebouw. Petruskerk, ’s-Heer Arendskerke Voor een uitgebreider Nicolaaskerk, ’s-Heer Hendrikskinderen kader per kerk is Protestantse Kerk, Wilhelminadorp het wenselijk deze Nicolauskerk, Wolphaartsdijk kerkenpaspoorten aan te vullen met

4

een herbestemmingsprofiel. Er wordt op voorhand in beeld gebracht waar de monumentale kwaliteiten wel en waar ze niet liggen. Hiervoor is onder andere een bouwhistorisch onderzoek een goed instrument. Zo wordt duidelijk waar ruimte ligt voor ingrepen en veranderingen. Ook een actualisatie van de kerkelijke interieurs door het Museum Catherijneconvent kan hierin meegenomen worden. De uitkomst van een dergelijk herbestemmingsprofiel is gebouw gebonden, waardoor herbestemming altijd maatwerk is. Tevens zijn andere beleidsvisies van de gemeente Goes een kader voor deze kerkenvisie. In diverse documenten vinden we verwijzingen waar we ook voor de kerken rekening mee moeten houden. Veelal zijn deze gericht op de binnenstad. Collegeprogramma Goes 2023-2026: • Proactief. Luisteren en meedenken met de inwoners en bedrijven is een taak van alle medewerkers van de gemeente Goes. Zij dienen de samenleving en gaan proactief op zoek naar wat goed is voor Goes. • Visie en regie. We houden regie op de ruimtelijke ontwikkelingen. Wat we voor ogen hebben, laten we door de raad

vastleggen in de Omgevingsvisie. Hierin krijgen ook ontwikkelingslocaties een plek, zodat nieuwe ontwikkelingen zo snel mogelijk gerealiseerd kunnen worden. • Dorpen. Een aantrekkelijk stedelijk gebied functioneert niet zonder vitale dorpen. We zetten daarom in op de leefbaarheid, voorzieningen en de economische vitaliteit van de dorpen. Ook een goede verbinding tussen de stad en dorpen is belangrijk. • Bestaanszekerheid en maatwerk. Iedereen moet mee kunnen doen in de samenleving. Het in stand houden van voorzieningen die ervoor zorgen dat mensen kunnen participeren in de samenleving vinden we heel belangrijk. • We zien cultuur als belangrijke verbindende pijler. Om daadwerkelijk gebruik te maken van de potentie van cultuur en cultureel erfgoed, realiseren we een passende organisatiestructuur binnen de gemeente. Dit doen we kwalitatief en kwantitatief, zodat de samenwerking met andere partijen beter vormgegeven kan worden. We kijken welke ingrepen nodig zijn en wat hiervan de (financiële) consequenties zijn.

1. Kaders en maatwerk

Kwaliteitsagenda binnenstad 2030: • Invulling Grote Kerk: Het zou de opmaat kunnen zijn voor een openbare ‘huiskamer’ in de historische binnenstad, waar bewoners, ondernemers en bezoekers elkaar spontaan kunnen ontmoeten. De gemeente en de eigenaar en exploitant van de Grote of Maria Magdalenakerk onderzoeken samen hoe inhoud kan worden gegeven aan het idee de kerk opnieuw een centrale positie in de Goese gemeenschap te laten innemen. Nota van uitgangspunten Omgevingsvisie Goes 2040: • Een rijk cultureel aanbod in combinatie met een historische binnenstad maakt de stad niet alleen aantrekkelijk als vestigingsplaats, maar ook aantrekkelijk voor de bezoeker. Monumenten en historische gebouwen worden ingezet om ‘het verhaal van Goes’ breed over het voetlicht te krijgen. Behoud en versterken van de historische gebouwen speelt hierbij een belangrijke rol. • De dorpen blijven aangename woonkernen met een dorps karakter, maar hebben mede door een veranderde bevolkingssamenstelling wel te maken met uiteenlopende uitdagingen. Voor elk dorp

5

wordt, in overleg met lokale betrokkenen, een visie opgesteld waarbij wordt ingezoomd op deze uitdagingen. Cultuurvisie gemeente Goes 2023 – 2027 • Bewoners en bezoekers beleven het verhaal van Goes en de Bevelanden via monumenten, historische collecties en het immateriële erfgoed binnen de gemeente. • Met de programmalijn Aantrekkelijk Goes sluiten we aan bij het binnenstadsbeleid en bij de uitgangspunten en het traject van de Omgevingsvisie 2040. We richten ons met deze programmalijn op het beleefbaar maken van erfgoed; de focus in deze cultuurvisie ligt op erfgoedbeleving. De gemeente heeft als wettelijke taak het beschermen en behouden van cultureel erfgoed. Uitvoering van die wettelijke taak loopt via vergunningverlening (monumentenzorg) en ruimtelijke ontwikkeling (omgevingsvisie en ander ruimtelijk beleid). Daarnaast is er een beleidsvisie cultureel erfgoed uit 2013 die binnenkort zal worden herzien. • De geschiedenis van Goes moet daarnaast ook beleefbaar zijn in de straten en de monumenten van de historische binnenstad. Drie (van de negen) Zeeuwse erfgoedlijnen8 sluiten aan bij het verhaal

van Goes: ‘Poort naar de wereld’, ‘Heren en kerken’ en ‘Zilt en zoet’. De verhalen ‘Goes als havenstad aan de Oosterschelde’, ‘Goes als marktplaats van de Bevelanden’ en het verhaal van het slot Oostende en de twee Maria Magdalenakerken vertellen over de ontstaansgeschiedenis en de identiteit van de stad. De beleving wordt versterkt door het programmeren van cultuur in beeldbepalend erfgoed. Deze monumenten hebben bij voorkeur een publieke functie of worden op enkele momenten opengesteld voor het publiek.

1. Kaders en maatwerk

Uitgangspunten en daarmee kaders voor dit beleid: De gemeente Goes gaat in principe géén kerkgebouwen in eigendom overnemen. De uitzondering op het niet in eigendom van een kerk nemen kan zijn dat de invulling van een kerkgebouw een maatschappelijke bestemming krijgt die in de lijn ligt van ander beleidsterreinen van de gemeente Goes, en hierdoor een meerwaarde voor de gehele samenleving krijgt. In het verleden is de scheiding van de kerk en staat geregeld. In 1798 vond er een herziening van het eigendomsrecht van kerkgebouwen plaats. Zo werden kerktorens wegens hun maatschappelijk-publieke functie (onder andere de klokken) bezit van de overheid, en de kerkgebouwen in het bezit van de kerkelijke genootschappen. Hierdoor zijn de kerktorens van kerkgebouwen van voor 1798 in eigendom van de burgerlijke gemeente. De gemeente Goes gaat de kerken niet financieel ondersteunen. Een uitzondering is van oudsher de Grote of Maria Magdalenakerk waar een bijdrage in de onderhoudskosten wordt gegeven. In diverse beleidsstukken, zoals hierboven wordt genoemd, wordt een

6

centrale positie voor de Grote Kerk in de Goese samenleving toebedacht, waardoor voor deze kerk een uitzonderingspositie heeft ten opzichte van de andere kerken in de gemeente Goes. Er loopt voor de Grote Kerk een apart transformatie onderzoek.

2.

Afwegingskader Kerkgebouwen zijn belangrijke gebouwen in onze gemeente. Ze horen goed onderhouden te blijven. En zoveel mogelijk behouden te blijven. Kerkgebouwen voorzien in een belangrijke religieuze invulling voor onze inwoners. Als gemeente Goes hebben we niet de verantwoordelijkheid voor het behoud van kerkgenootschappen, maar we erkennen wel de grote waarde die kerkgenootschappen hebben voor onze gemeente. Als men staat voor het maken van keuzes over de (nieuwe) bestemming van de kerkgebouwen in een gemeente, dan is het palet ongeveer het volgende: • welke kerkgebouwen blijven in religieus gebruik; • welke kerkgebouwen staan open voor ander gebruik naast het religieuze gebruik; • welke kerkgebouwen zullen hun religieuze gebruik verliezen en in principe herbestemd kunnen worden; • welke kerkgebouwen worden (gedeeltelijk) gesloopt of fysiek aangepast; • voor welke kerken wordt een time-out afgesproken omdat nog niet duidelijk is wat het toekomstperspectief van die gebouwen zal zijn.

7

Mengvormen zijn uiteraard ook denkbaar. Uiteindelijk bepalen de (markt) ontwikkelingen of de gemaakte keuzes ook daadwerkelijk definitief worden. Vooraf is immers moeilijk te voorspellen waar initiatiefnemers en marktpartijen voor open staan. Daarom is het nu niet mogelijk om per kerkgebouw een toekomstvoorspelling te geven. Juist om die marktpartijen, initiatiefnemers en ontwikkelaars, zekerheid te kunnen bieden is het wel van belang om duidelijkheid te verschaffen over (on) mogelijkheden. Komt een kerkgebouw leeg te staan, omdat een kerkgenootschap geen gebruik meer wil en/of kan maken van het kerkgebouw? Dan adviseert de gemeente Goes de kerkeigenaar om eerst te kijken naar gebruik en/of overname van het kerkgebouw door een ander kerkgenootschap. Ook vormen van gedeeld gebruik van een gebouw of samenwerking tussen kerkgenootschappen vallen daaronder. Wanneer een kerkgenootschap aantoont dat er geen mogelijkheid is voor een nieuwe religieuze invulling, wordt gekeken naar een andere invulling van het kerkgebouw. We benadrukken nogmaals dat dit voor elk kerkgebouw maatwerk is. Een Grote

Kerk is van een heel andere omvang dan bijvoorbeeld de Doopsgezinde kerk aan de Westwal. In het algemeen concentreren ruimtelijke opgaven zich steeds meer op bestaand bebouwd gebied, waar leegstand en herbestemming een belangrijke rol spelen. Deze veranderende ontwikkelingsopgaven vragen een integrale benadering, kennis, oog voor actuele ontwikkelingen, inventiviteit en oplossingsgerichtheid. Het gaat immers niet alleen om een ruimtelijke opgave, maar ook om economische, sociale, maatschappelijke en culturele belangen. Daarom is de situatie rondom de kerken belangrijk om in te brengen als terugkerend agendapunt bij het al bestaande structurele overleg van de verschillende domeinen/afdelingen. Te meer omdat kerken vaak op centrale plekken in wijk, dorp en regio gevestigd zijn. Kerkeigenaren en de gemeente zijn nu aan zet om de toekomst vorm te geven. Een herkenbare cultuurhistorische identiteit of maatschappelijke, sociaal-economische waarde geeft een sterke positie in het ruimtelijke proces en schept duidelijkheid richting initiatiefnemers over (on) mogelijkheden.

Stappenplan voor gemeente 2. Afwegingskader

De kerkeigenaren zullen hiervoor zelf de verantwoordelijkheid moeten nemen. Gelukkig zien we dit bij de meeste kerkeigenaren ook op de agenda staan, en is het besef er dat er iets moet gebeuren om de kerkgebouwen in stand te houden. De gemeente Goes denkt en kijkt hierin graag mee wat er mogelijk en wenselijk is. Hiervoor zijn stappenplannen op de volgende pagina’s ontwikkeld, die een goede leidraad zijn om het veranderproces in te gaan. Eén stappenplan voor de kerkeigenaren en één voor de gemeente. Het is daarbij wel zaak om tijdig de verbinding tussen deze stappenplannen te vinden. Door met elkaar in gesprek te blijven, moet dit zeker lukken. Met het uitwerken van de stappenplannen, kan een kansenkaart per kerk opgesteld worden. Hierdoor komt er helderheid in de potentie en mogelijkheden van de plekken waar de kerken staan. Aan de hand van deze stappenplannen en kansenkaarten kunnen er afwegingen per kerk gemaakt worden over de toekomst van de kerken.

1. Probleemanalyse Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen? En wat is de gemeentelijke rol, positie en prioriteitsstelling?

2. Inventariseer behoefte(s) Wat zijn de algehele behoeftes onder eigenaren en hun gebouwen? Zijn de behoeftes van andere kerkgenootschappen in beeld? Zijn er overeenkomsten en/ of nuances onder demoninaties?

3. Maatschappelijk/Commercieel vastgoed + mogelijkheden bestemmingsplan Wat zijn de behoeftes aan maatschappelijk en commercieel vastgoed? Kunnen we deze in kaart worden gebracht en/of worden samengebracht met (toekomstig) leegstaande kerkgebouwen? Welke procedures moeten doorlopen worden?

4. Gezamenlijke verkenning Wat zijn de uitkomsten van een verkenning met de eigenaar van een specifiek gebouw naar de behoefte en invulling van een (toekomstig) leegstaand monument? Hoe kunnen kerkeigenaren procesmatig worden ondersteund?

5. Vooroverleg + vergunningsprocedure Komt het voorgenomen plan door de vergunningentoets, monumentencommissie, RCE en bestemmingsplantoets?

8

Stappenplan voor kerkeigenaren

1. Probleemanalyse

2. Afwegingskader

Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen?

2. Principebesluit Wat is de intentie? Hoe wordt vorm gegeven aan de plannen?

Nevenbestemming

Herbestemming

Hergebruik

3. Haalbaarheidsonderzoek en

3. Haalbaarheidsonderzoek en

cultuurhistorische verkenning

3. Gesprekstafel

cultuurhistorische verkenning

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de ruimtelijke

Welke denominaties komen in aanmerking

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de ruimtelijke

en functionele eigenschappen? Wat is daarvan de waarde en

voor hergebruik? Wat is nodig voor het kerkelijk

en functionele eigenschappen? Wat is daarvan de waarde en

betekenis?

hergebruik?

4. Exploitatieonderzoek en financiering

4. Nadere uitwerking

4. Exploitatieonderzoek en financiering

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en lange termijn?

Hoe kunnen benodigde aanpassingen woren

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en lange

betekenis?

Welk scenario bied een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

verwezenlijkt?

5. Nadere uitwerking

5. Exploitatieonderzoek

Is alle benodigde informatie opgehaald en

Is hergebruik een voldoende economische

5. Nadere uitwerking

in het plan verwerkt?

kostendrager?

Hoe kunnen benodigde aanpassingen worden verwezenlijkt?

termijn? Welk scenario biedt een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

6. Vergunningsprocedure Kan het schetsontwerp één op één worden omgezet naar een definitief plan? Haalt het plan de vergunningstoets? Is het plan ingediend voor een omgevingsvergunning? Doorloop de vergunningsprocedure.

9

3. Samenwerken en kennisdelen Om in de toekomst voor onze kerkgebouwen te blijven zorgen, is het goed om te weten hoe de ander ervoor staat en welke mogelijkheden er zijn om elkaar te helpen. Dit willen we doen door samenwerking en kennisdeling/expertise. De kerkelijke gemeente en de burgerlijke gemeente moeten elkaar in de toekomst beter weten te vinden. Niet alleen op de momenten dat er problemen ontstaan bij de kerken, maar al in een eerder stadium om problemen voor te zijn. Kerkeigenaren zitten met vragen over bijvoorbeeld het onderhoud, verduurzaming en energiebesparing, mogelijke subsidies, en het gebruik van het gebouw. Door het teruglopende ledenaantal ontbreekt steeds vaker kennis op deze specifieke gebieden. Kerkeigenaren zien soms door de bomen het bos niet meer. Het uitwisselen van kennis kan ondersteuning bieden en kan kerkeigenaren

10

op weg helpen. Die uitwisseling hoeft niet alleen van de gemeente Goes te komen, de kerken kunnen onderling ook kennis uitdelen. Het lijkt er nu op dat iedereen voor zichzelf het wiel probeert uit te vinden. Als gemeente Goes kunnen we ons inzetten om kerkgebouweigenaren actief te informeren over de mogelijkheden omtrent verschillende onderwerpen die de kerkgebouwen aangaan. We pakken de regierol, waarbij we ons zo min mogelijk laten verrassen, maar zelf de gesprekken initiëren. Daarbij kunnen we in de rol van initiator en inspirator de kerken benaderen om actief mee te denken over de toekomst, en eventueel informatiebijeenkomsten voor initiëren. Zowel het één op één contact tussen de kerkelijke gemeente en de gemeente Goes is van belang, als het gezamenlijke belang van alle kerkgebouwen. Bij herbestemmingsopgaven hebben wij als gemeente beter inzicht in de verschillende initiatieven die er liggen in Goes, waarbij een kerkgebouw misschien ingezet kan worden. Voor de kerkeigenaren zelf is dit soort informatie lastig boven water te krijgen. Het gezamenlijk maken van een kansenkaart per kerk, kan beter inzicht in de mogelijkheden geven. Ook voor participatietrajecten met de

omgeving van de kerk, kan de gemeente Goes een rol spelen. Hierbij valt ook te denken aan contacten met buurt-of dorpsverenigingen, en het zorgen dat de kerkenproblematiek een plaatsje krijgt in bijvoorbeeld de dorpsvisie die nog opgesteld moet worden.

Eén aanspreekpunt voor kerkeigenaren binnen de gemeente Goes is wenselijk. Deze functie kan ondergebracht worden bij de functie beleidsmedewerker Cultureel Erfgoed. Vanuit die functie kunnen intern de verschillende lijntjes worden uitgezet. Uitgangspunt is hulp/begeleiding in de processen door middel van mankracht, een periodiek kerkoverleg, maar niet door er financiële middelen voor vrij te maken.

4. Samenvatting De toekomst van tien kerken in Goes is onzeker. Bij deze kerken ligt de prioriteit van deze beleidsvisie. Proactief actie nemen van zowel de zijde van de kerkeigenaren als de gemeente Goes is hiervoor wenselijk. In eerste instantie staat het religieus gebruik van de kerken, met een eventuele nevenbestemming voorop. Mocht dit in de toekomst echter geen haalbare optie meer blijken te zijn, dan zal er gekeken moeten worden naar herbestemming. Uitgangspunt is dat de gemeente Goes geen kerken in eigendom zal overnemen en geen financiële bijdragen aan de kerken zal verstrekken, maar vooral door kennisdeling, expertise en begeleiding van de processen ondersteuning aan de kerken zal geven. Voor de Grote Kerk in Goes loopt een apart proces en zullen keuzes gemaakt worden, los van dit beleid. Een goed uitgangspunt is duidelijk in beeld te hebben wat er waardevol is aan een kerkgebouw en wat er allemaal speelt. Dit kan door het maken van herbestemmingsprofielen/kansenkaart. De gemeente Goes kan hierin sturen. Er wordt één aanspreekpunt aangewezen binnen de gemeente Goes voor de kerkbesturen.

11

4

20

8.

Kerkenvisie Goes

12