Verkenning Klimaatadaptatie 2022 GR

Verkenning Klimaatadaptatie

28-03-2022 Afbeelding: Bedrijfsfotografie Brabant

Inhoud 0 Inleiding ................................................................................................................................................... 2 Waarom deze verkenning klimaatdaptatie? ....................................................................................... 2 Wat is klimaatadaptatie? .................................................................................................................... 2 Wat is er aan de hand in Gilze en Rijen? ............................................................................................. 3 Ook een regionale opgave................................................................................................................... 4 We doen al veel ................................................................................................................................... 5 Hoe denken bewoners over klimaatadaptatie? .................................................................................. 7 Doel van deze verkenning klimaatadaptatie ....................................................................................... 8 Hoe pakken we dit in Gilze en Rijen aan? ...........................................................................................

8 Leeswijzer ............................................................................................................................................ 9 1. Een klimaatbewuste organisatie ....................................................................................................... 10 1.1

Klimaatadaptatie borgen in beleid, overeenkomsten en bestemmingsplannen ................. 10

1.2

Bewustwording binnen de organisatie/klimaatbewust werken .......................................... 11

1.3

Data analyse en projecten voor een klimaatadaptieve gemeente ...................................... 12

2. Bewoners nemen het initiatief .......................................................................................................... 13 2.1

Gerichte communicatie ......................................................................................................... 13

2.2

Stimuleren van lokale initiatieven......................................................................................... 14

2.3

Bewoners faciliteren - Klimaatsubsidie ................................................................................. 15

3. Klimaatbewuste bedrijven(terreinen) ............................................................................................... 16 3.1

Buitengebied – landbouw – droogte .................................................................................... 16

3.2

Klimaatbestendige bedrijventerreinen ................................................................................. 17

4. Klimaatbestendige gemeente ........................................................................................................... 18

5.

4.1

Klimaatadaptieve gemeentelijke gebouwen* ...................................................................... 18

4.2

Klimaatadaptatie in de openbare ruimte .............................................................................. 19

Vervolg........................................................................................................................................... 20 Monitoring......................................................................................................................................... 20 Vervolg............................................................................................................................................... 20

1

Inleiding Waarom deze verkenning klimaatadaptatie? Het klimaat verandert en dat merken we ook in de gemeente Gilze en Rijen: hoosbuien, hitte en droogte komen steeds vaker voor. In 2019 werd in Gilze en Rijen de hoogste temperatuur ooit gemeten en een aantal straten zijn ‘gevoelig’ voor wateroverlast bij hevige regenval. Het is hard nodig om onze leefomgeving aan te passen aan deze weersextremen. De bewoners van Gilze en Rijen moeten in een prettige en gezonde omgeving kunnen wonen waarbij overlast als gevolg van de klimaatverandering tot een minimum wordt beperkt. De effecten van klimaatverandering zijn al langer bekend en de gemeente werkt al jaren aan verschillende projecten om de effecten tegen te gaan. De veranderingen zijn de afgelopen decennia echter sneller gegaan dan verwacht en dus ligt er de vraag voor een structurele aanpak om met zijn allen een stap extra te kunnen zetten om de omgeving en ons gedrag aan te passen. In deze verkenning beschrijven we - Het nut en de noodzaak van klimaatadaptatie binnen onze gemeente, - Wat we al doen aan klimaat adaptatie binnen de verschillende beleidsterreinen van de gemeente, - Welke onderzoeken, maatregelen en projecten nodig zijn om invulling te geven aan de programmatische aanpak van klimaatadaptatie.

Wat is klimaatadaptatie? Door de opwarming van de aarde krijgen we te maken met veranderende weersomstandigheden. Het gaat vaker en harder regenen, er komen meer en langere hittegolven. De effecten hiervan op mens en natuur zijn groot. De bodem droogt uit waardoor de drinkwatervoorziening in gevaar komt, oogsten tegenvallen en bomen en planten niet voldoende vocht kunnen opnemen. De dorpskernen warmen op waardoor werken en slapen lastig is en meer mensen kunnen overlijden door de hitte. Bij heftige regenval kan het rioolsysteem het water niet snel genoeg verwerken met het gevolg dat water op straat en in woningen kan komen te staan. Dit geeft naast veel overlast ook gezondheidsrisico’s. Ook kan door de hevige regenval het water niet snel genoeg in de bodem dringen. Hierdoor wordt het grondwater onvoldoende aangevuld en ontstaat verdroging. De gemeente is samen met haar inwoners verantwoordelijk om zich voor te bereiden op de risico’s van het veranderende klimaat en hierop de omgeving aan te passen. Dit heel klimaatadaptatie. Activiteiten om de gemeente klimaatadaptief te maken zijn bijvoorbeeld het aanleggen van gescheiden hemelwater riolering en wadi’s (vaak groene zone waar water vastgehouden kan worden na een zware regenbui) , maar ook het planten van bomen.

Om de gemeente klimaatadaptief te maken werken we samen met de bewoners en bedrijven, ontwikkelaars en woningbouwcorporaties. Het gaat dan bijvoorbeeld om het langer vasthouden van water op eigen terrein of bovenop gebouwen, meewerken aan afkoppelen van hemelwater, minder verstening en meer vergroening, ook bijvoorbeeld van daken. Bij klimaatadaptatie wordt vaak gesproken over 4 verschillende type effecten: hittestress, droogte, wateroverlast en overstroming. Overstromingsgevaar is niet van toepassing op Gilze en Rijen en zal daarom in deze verkenning verder niet worden meegenomen. Klimaatadaptatie en klimaatmitigatie worden vaak samen genoemd. Er wordt gesproken over klimaatmitigatie wanneer activiteiten zijn gericht op het voorkomen van verdere klimaatverandering door de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit vraagt om een geheel andere aanpak. Deze verkenning is specifiek opgezet om klimaatadaptatie structureel aan te pakken.

2

Wat is er aan de hand in Gilze en Rijen? Klimaatstresstest In 2019 en 2020 zijn de kwetsbaarheden voor wateroverlast, droogte, hitte en gevolgbeperking van overstromingen in beeld gebracht. Per wijk is een score opgesteld voor de vier thema’s (zie voor de kaarten www.klimaatportaalbaronie.nl).

Wateroverlast als gevolg van kortdurende hevige neerslag ontstaat vaak in de zomer en vooral in de bebouwde omgeving en andere verharde gebieden, zoals bedrijventerreinen en snelwegen. In dit soort verharde gebieden infiltreert niet veel water in de bodem. Het water wordt dan vaak via de riolering afgevoerd naar een waterzuivering of naar nabijgelegen oppervlaktewater. Wanneer er veel neerslag in een korte tijd valt, kan het zijn dat het riool de hoeveelheid toestromend water niet aankan. Als de straat onvoldoende ruimte heeft om de neerslag ter plekke te bergen, bestaat de kans dat water richting gevoelige locaties afstroomt.

De hittestresskaart geeft aan waar een sterk verhoogde gevoelstemperatuur optreedt die schadelijk kan zijn voor mens en dier. De aanwezigheid van veel verhard oppervlak verhoogt de gevoelstemperatuur en daarmee de hittestress, terwijl de aanwezigheid van schaduw en groen deze verlaagt. De kans op hittestress neemt in een veranderend klimaat nog verder toe door vaker voorkomende hete dagen en langer durende hete periodes. Op de stresstest kaarten is een globaal beeld te zien dat hitte voornamelijk een probleem is in de kernen en op de bedrijventerreinen. Op een lager schaalniveau moet altijd nog precies gekeken worden wat daar de exacte situatie is.

De droogtekaart in de stresstest geeft een gedetailleerd overzicht van het landgebruik, dat is belangrijk bij de interpretatie en prioritering van klimaateffecten. Zo kan de focus worden gelegd op bijvoorbeeld bebouwing of doorgaande wegen. Droogte is een regionaal thema. De landgebruikkaart geeft het meeste inzicht op wijkniveau.

3

In Gilze en Rijen liggen de grootste uitdagingen op het gebied van hitte, droogte en wateroverlast. Er is geen direct overstromingsgevaar in de gemeente. Daarom richt deze Verkenning Klimaatadaptatiezich op wateroverlast, hitte en droogte.

Afbeelding 2: Effecten van de klimaatverandering in het ABG gebied

Ook een regionale opgave Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRR) is opgesteld door de rijksoverheid en geeft richting aan de toekomst. Uitgangspunt is dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust moet zijn. In Nederland zijn daarvoor 42 werkregio’s ingesteld die in hun eigen gebied met diverse partijen samenwerken aan ruimtelijke adaptatie. De gemeente Gilze en Rijen valt onder de werkregio Hart van Brabant. De klimaatopgave pakken wij regionaal op in het samenwerkingsverband Hart van Brabant waarbinnen de REKS (de Regionale Energie en Klimaat Strategie) is opgesteld. In het regionaal uitvoeringsprogramma van de REKS staan de ambities en acties met betrekking tot klimaatadaptatie die we op regionaal niveau hebben. In de toekomst zal de klimaat opgave van de regio deels worden gefinancierd met de opbrengsten uit het Publiek Ontwikkelbedrijf. Het college van Gilze en Rijen heeft in 2021 de intentie uitgesproken hierin te willen gaan participeren. De regionale klimaat opgave is uitgewerkt in een regionale uitvoeringsagenda. Binnen de regio zijn 6 deelgebieden benoemd die ieder een eigen klimaatproblematiek hebben vanuit een ecologisch oogpunt. De klimaat opgave voor de gemeente Gilze en Rijen ligt binnen gebiedsopgave 3: Het Beekdal Donge-systeem.

De grootste klimaatknelpunten die regionaal worden aangepakt liggen op het gebied van droogte en waterbeschikbaarheid in de agrarische en leisure sector. Daarnaast is hittestress een groot knelpunt specifiek op de industrieterreinen en de vliegbasis. Voor ieder van de gebiedsopgaven zijn projecten benoemd die regionaal opgepakt en uitgevoerd gaan worden. De projecten binnen de regionale agenda zijn gemeentegrensoverstijgend en/of dragen bij aan een aanpak voor de genoemde knelpunten van het deelgebied. Zo zijn een aantal specifieke projecten in Gilze en Rijen benoemd (Broekakkers (water), Wouwervallei en Rijen NO) en staan er een aantal regio brede projecten op de agenda waar de gemeente Gilze en Rijen bij betrokken is. Dit zijn projecten rondom de ecologische verbindingszones en de bedrijventerreinen. Voor de meest recente projecten verwijzen we naar de regionale uitvoeringsagenda.

4

Doordat het water vanuit de Wouwervallei richting Breda stroomt is er ook een samenwerking met de regio West Brabant binnen de Water en Klimaatkring de Baronie.

We doen al veel Het Koersdocument Duurzaam Gilze en Rijen geeft aan wat duurzaamheid voor de gemeente betekent en hoe de daarbij behorende ambities kunnen worden bereikt. Hoe we deze doelstellingen gaan bereiken staat nader uitgewerkt in met name de drie beleidsdocumenten; het Gemeentelijke Rioleringsplan (vGRP), het Bomenbeleidsplan en de Uitvoeringsagenda Duurzaamheid. Met de uitvoering van deze beleidsdocumenten wordt er al aan klimaatadaptatie gewerkt. Deze Verkenning Klimaatadaptatie beschrijft hoe klimaatadaptatie al is opgenomen in de verschillende beleidsdocumenten en er wordt een verbinding gemaakt tussen de verschillende beleidsdocumenten, zodat er integraal aan klimaatadaptatie gewerkt wordt. Hieronder worden de verschillende beleidsdocumenten toegelicht. Het Koersdocument Duurzaamheid Klimaatbestendigheid en biodiversiteit zijn naast energieneutraal en circulair geselecteerde Sustainable Development Goals waarop in het huidige koersdocument wordt gefocust. De ambities op het gebied van klimaat waarnaartoe wordt gewerkt zijn: ➢ In 2050 is Gilze en Rijen bestand tegen het klimaat waar we op dat moment mee te maken hebben (klimaatbestendig). ➢ In 2050 is onze gemeente groen en is er voldoende biodiversiteit in en buiten de kernen. We hebben het groenareaal uitgebreid en opgewaardeerd met meer inheemse en klimaatbestendige plant- en boomsoorten.

5

Om dit te realiseren werken we aan het verankeren van duurzaamheid in het totale beleid, geven we zelf het goede voorbeeld, zetten we in op bewustwording zo wel in de organisatie als daarbuiten, en ondersteunen we bewoners en faciliteren we duurzame initiatieven. We werken hierbij samen met ondernemers en met andere organisaties en bewoners in de gemeente. Het Gemeentelijke Rioleringsplan vGRP In het vGRP geeft de gemeente aan via welk beleid zij voor de aangegeven planperiode invulling geeft aan haar zorgplichten voor de afval-, hemel- en grondwater riolering; het duurzaam beschermen van de volksgezondheid; het bevorderen van de kwaliteit van de leefomgeving; het duurzaam beschermen van natuur en milieu (bodem, grond- en oppervlaktewater). Daar waar praktisch inpasbaar wordt hemelwater separaat verwerkt en worden indien haalbaar voor de burger aantrekkelijke groenzones aangelegd/heringericht voor de opvang van hemelwater. Ook wordt op wateroverlastgevoelige locaties de bovengrond waar mogelijk zodanig ingericht dat extreme neerslaghoeveelheden bovengronds worden afgeleid naar plaatsen waar het water geen kwaad kan (plantsoenen, bermen en dergelijke). De maatstaf is gemiddeld 1x per 2 jaar water op straat bij normale buien (bui 8, T=2). Het Bomenbeleidsplan Het bomenbeleidsplan geeft aan hoe we met bomen omgaan en hoe we hun waarden koesteren, beschermen en versterken.

We willen door goed beheer en zorg voor de groeiplaatsen onze bomen zo lang mogelijk vitaal en gezond houden. Daarmee bouwen we aan een gezond en toekomstbestendig bomenbestand. De gemeente Gilze en Rijen streeft naar een duurzaam, divers, vitaal en veilig bomenbestand. We kiezen duidelijk voor kwaliteit en diversiteit. Door grotere, gezonde bomen zijn we minder gevoelig voor hitteoverlast en kunnen we meer water vasthouden. De Uitvoeringsagenda Duurzaamheid De Uitvoeringsagenda Duurzaamheid beschrijft aan welke projecten en activiteiten wordt gewerkt door team duurzaamheid om de duurzaamheidsambities en doelstellingen zoals in het koersdocument staan beschreven te realiseren. De activiteiten van team duurzaamheid zijn met betrekking tot de klimaatdoelstelling, met name gericht op het verankeren van klimaatadaptatie in beleid en op het creëren van bewustwording en het stimuleren van bewoners in het maken van klimaatbewuste keuzes. Met deze verkenning Klimaatadaptatie willen we een verdiepingsslag maken op het hoofdstuk Klimaatadaptatie in de Uitvoeringsagenda Duurzaamheid 2022. In de Uitvoeringsagenda wordt beschreven wat team duurzaamheid aan de uitvoering doet en in deze verkenning Klimaatadaptatie wordt afdeling-overstijgend gekeken wat we als organisatie kunnen bereiken op het gebied van klimaatadaptatie.

6

Hoe denken bewoners over klimaatadaptatie? In 2020 en 2021 presenteerden we de stresstest kaarten en bespraken we deze kwetsbaarheden met bedrijven en bewoners. Daarnaast is er een enquête uitgezet om de verwachtingen en de zorgpunten van bewoners in kaart te brengen. Ook tijdens de klimaatdialoog is het gesprek met bewoners gevoerd. Door Corona was het lastig deze gesprekken te organiseren en is dit uiteindelijk digitaal gebeurd. Op basis van de opgehaalde informatie is er inzicht verkregen in de beleving van klimaatverandering bij een deel van de bewoners. Uit de enquête waarop 102 bewoners uit de gemeente GR hebben gereageerd, blijkt dat 90% de effecten van klimaatverandering merkt. Ruim 80% maakt zich wel eens zorgen, meer dan de helft best vaak of voortdurend. Een groot deel van deze groep verwacht dat klimaatverandering de komende jaren voor problemen gaat zorgen. Met name op het gebied van droogte. Uit de klimaatdialogen blijkt dat mensen zich vaak druk maken om verdroging in verband met de beplanting in hun tuin. Afbeelding1: Verwachtingen van klimaatverandering onder inwoners van gemeente Gilze en Rijen

Afbeelding 2: Wat merken bewoners zelf van klimaatverandering in hun omgeving

7

Doel van deze verkenning klimaatadaptatie In dit document staat beschreven op welke manier er binnen de gemeente uitvoering wordt gegeven aan de doelstelling om in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te zijn. Dit document geeft een overzicht van wat er al wordt gedaan en wat we gaan doen om de inrichting en de samenleving aan te passen aan de risico’s en kansen die ontstaan door de gevolgen van klimaatverandering zoals wateroverlast, hitte en droogte. We willen dat het prettig wonen, werken en verblijven is in onze gemeente. Zo blijven de kernen en het buitengebied leefbaar tijdens hittegolven, veroorzaakt regenwater geen schade en droogt de bodem niet verder uit. Op basis van nieuwe inzichten, analyse van gegevens en geconcretiseerde doelstellingen zal dit document inhoudelijk veranderen. Om de ambitie te realiseren zijn een groot aantal beleidsterreinen betrokken. Afhankelijk van urgentie, mogelijkheden, koppelkansen en beschikbare capaciteit worden keuzes gemaakt en prioriteiten gesteld. Daarom zijn de denkrichtingen en mogelijke aanpak ook niet in beton gegoten, maar is het een levend document. In het koersdocument duurzaamheid, dat in 2023 opnieuw wordt aangeboden aan de raad, zullen de ambities en doelstellingen op het gebied van klimaat adaptatie concreet worden. Dit document zal aan de hand van het nieuwe koersdocument worden ge-update.

Hoe pakken we dit in Gilze en Rijen aan? Samen staan we sterk Klimaatverandering en klimaatadaptatie gaat ons allemaal aan. De gemeente Gilze en Rijen wil samen met de bewoners, ondernemers, scholen en organisaties in Gilze en Rijen onderdeel zijn van de oplossing. De gemeente pakt haar rol als initiator en verbinder en ondersteunt daarnaast projecten van anderen. Zo krijgen inwoners en andere groepen in de gemeente de mogelijkheid om initiatieven te ontplooien of te versnellen. In alle eigen projecten van de gemeente is klimaatadaptatie als een rode draad verweven. We zijn op de hoogte van de laatste ontwikkelingen en daar handelen we ook naar. Wij doen een appèl op andere organisaties binnen de gemeente, zoals bijvoorbeeld de Waterschappen, de Woningbouwcorporaties en commerciële partijen, om de klimaatadaptatie opgave te verankeren in hun doelstellingen en beleidsopgave. We geven het goede voorbeeld In ons koersdocument Duurzaamheid hebben we afgesproken dat we een klimaatadaptieve gemeente willen zijn in 2050. Dat vraagt erom nu stappen te zetten. We zetten in onze eigen projecten de toon. We zijn inspirerend, overtuigend en een voorbeeld voor anderen. We blijven bij de tijd door gebruik te maken van voortschrijdend inzicht uit het Delta Programma Ruimtelijke Adaptatie van het Rijk en inspirerende projecten uit andere gemeenten.

We delen onze opgedane kennis met andere partijen in de gemeente. Financieel bewust Klimaatadaptatie loont: door nu te investeren in adaptatiemaatregelen worden kosten voor herstel van schade in de toekomst voorkomen. In sommige gevallen hoeft het niet eens meer te kosten: door slim te combineren met andere investeringen (meekoppelen) kan meer worden gedaan met hetzelfde geld. Klimaatadaptatie is opgenomen in het budget van team duurzaamheid. Daarnaast zijn er in het vGRP 2021-2025 middelen opgenomen om klimaatadaptatie in de planperiode te intensiveren.

8

Wij sluiten aan bij andere projecten in de gemeente De raakvlakken van klimaatadaptatie met andere thema’s in de dorpen zijn veelomvattend en soms complex. Werkzaamheden aan het riool, de energietransitie, een nieuwe parkeerplaats: in alle al geplande of toekomstige projecten kan klimaatadaptatie meegenomen worden in het ontwerp. Zo hoeven er veel minder aparte projecten opgestart te worden om Gilze en Rijen klimaatrobuust te maken. Waar mogelijk kunnen maatregelen ook worden gekoppeld aan overige opgaven voor de gemeente: -

Versterken van biodiversiteit; Energietransitie; Aantrekkelijker maken van leefomgeving (gezondere leefomgeving waar je graag woont en verblijft); Gebruik van lichte ophoogmaterialen die tevens water kunnen vasthouden (bijvoorbeeld gebruik van een krattensysteem); Het gebruik van herbruikbare materialen (circulaire economie).

Koppelkansen benutten Door samen te werken is het vaak mogelijk om slimme combinaties te maken en meerdere problemen in één slag op te lossen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het delen van elektrische auto’s, waardoor je minder parkeerplaatsen nodig hebt. De vrijkomende ruimte kun je gebruiken voor een groene inrichting. Een ander voorbeeld is het verduurzamen van woningen. Door zonnepanelen te combineren met een groen dak werken niet alleen je zonnepanelen beter, maar doe je gelijk iets aan wateroverlast en hitte. En zo zijn er nog talloze andere combinaties mogelijk. De gemeente heeft een coördinerende rol in het signaleren van deze kruisverbanden in de gemeente en het bij elkaar brengen van de verschillende belangen.

Leeswijzer Deze verkenning klimaatadaptatie is opgedeeld in 4 thema`s. Voor elk thema zijn de denkrichtingen beschreven met daarbij een beschrijving van hoe we het willen gaan aanpakken. 1. Een klimaatbewuste organisatie: Iedereen binnen de organisatie handelt klimaatbestendig Om klimaatbeleid goed te kunnen formuleren en uit te voeren is het essentieel dat alle betrokken in de organisatie op de hoogte zijn van recente ontwikkelingen en mogelijkheden. Klimaatadaptatie moet goed geborgd zijn in beleid, overeenkomsten en bestemmingsplannen voor een goede uitvoering. 2. Bewoners nemen het initiatief: Bewoners informeren, stimuleren en faciliteren In de gemeente Gilze en Rijen wonen veel betrokken burgers. Door steeds gerichte communicatie te gebruiken, bereiken we zoveel mogelijk inwoners. Doel hiervan is om meer bewustzijn te creëren onder inwoners, ook bij diegene die klimaatadaptatie nog niet hoog op hun eigen agenda hebben staan. Daarnaast willen we burgerinitiatieven waar nodig stimuleren, maar ook ondersteunen. 3. Bewuste bedrijven: Het stimuleren van een klimaatadaptieve ingerichte werkomgeving en landschap Verdroging en hittestress zijn belangrijke opgaven voor de bedrijventerreinen en het buitengebied. We willen samen met de bedrijven en de bracheorganisaties gaan kijken wat de beste oplossingen zijn om dit probleem aan te pakken. 4.

Klimaatbestendige gemeente: Klimaatadaptieve gebouwen en openbare ruimte De gemeente geeft het goede voorbeeld. De gebouwen die in gemeentelijk bezit en beheer zijn maken we daarom zo klimaatadaptief mogelijk. Ook werken we aan een klimaat adaptieve openbare ruimte. Bij het (her-)inrichten van de openbare ruimte zorgen we dat we klimaatadaptatie goed meenemen. 9

1. Een klimaatbewuste organisatie Doel: Iedereen binnen de organisatie handelt klimaatbestendig

1.1 Klimaatadaptatie borgen in beleid, overeenkomsten en bestemmingsplannen Naar verwachting treedt op 1 januari 2023 de Omgevingswet in werking. Deze wet gaat uit van een samenhangende, integrale en gebiedsgerichte benadering van het beleid voor de fysieke leefomgeving. Klimaatadaptatie wordt meegenomen als onderdeel van de samenhangende, integrale en gebiedsgerichte benadering en wordt doorontwikkeld in de Omgevingsvisie, het Omgevingsprogramma en het Omgevingsplan. In de geldende bestemmingsplannen moet rekening gehouden worden met regels die averechts kunnen werken bij het vormgeven van een klimaatadaptieve omgeving. Dit willen we doen: - Vanaf 2023 wordt klimaatadaptatie standaard meegenomen als we een beleidsafweging maken. Klimaatadaptatie is geborgd in het beleid en binnen de organisatie is iedereen hiervan op de hoogte. De doelstellingen voor klimaatadaptatie zijn concreet en breed gedragen binnen de organisatie en daarbuiten. - In 2022 wordt klimaatadaptatie in de fysieke leefomgeving ingebed in het plan van aanpak Omgevingsvisie en het plan van aanpak Omgevingsprogramma. Hieruit volgen de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. Zo willen we het gaan doen: - In het nieuwe Koersdocument Duurzaamheid nemen we concrete doelstellingen voor klimaatadaptatie op.

Deze doelstellingen zijn geformuleerd samen met de relevante partijen (afdelingen, externe organisaties en bewoners) en bieden handvatten bij het toetsen van ontwikkelplannen, bij uitgifte openbare ruimte en bij het verder uitwerken van beleid en uitvoeringsprogramma’s. - We schrijven een handreiking duurzaam bouwen, updaten het handboek openbare ruimte en geven een prominente plek aan klimaat adaptatie. Dit doen we al: - In het vGRP 2021-2025 staan een aantal maatregelen opgenomen die worden opgevolgd. Dit zijn onder andere: o Daar waar het praktisch inpasbaar is wordt hemelwater separaat verwerkt o Indien haalbaar worden er voor de burger aantrekkelijke groenzones aangelegd/heringericht voor de opvang van hemelwater. o Op wateroverlastgevoelige locaties wordt de bovengrond waar mogelijk zodanig ingericht dat extreme neerslaghoeveelheden bovengronds worden afgeleid naar plaatsen waar het water geen kwaad kan (plantsoenen, bermen en dergelijke). De maatstaf is gemiddeld 1x per 2 jaar water op straat bij normale buien (bui 8, T=2) - Er wordt gewerkt aan een handreiking duurzaam bouwen waarin onder andere wordt onderzocht welke juridische opties er zijn om klimaatadaptatie te regelen binnen bestemmingsplannen/bouwverordening.

- Er wordt gewerkt aan een overzicht van mogelijkheden om klimaatadaptie te borgen binnen de openbare ruimte; anterieure grondexploitatieovereenkomsten, het handboek inrichting openbare ruimte en het opnemen van klimaatadaptieve maatregelen in beheercontracten zijn hier voorbeelden van (zie ook 3.1 en 3.2). - We voeren het Bomenbeleidsplan uit. Hierin leggen we onder andere de groeiplaatsen van monumentale bomen vast in nieuwe bestemmingsplannen. 10

1.2 Bewustwording binnen de organisatie/klimaatbewust werken Het vormgeven van een klimaatadaptieve gemeente begint met bewustwording. Als we iets willen veranderen, moeten we dat samen doen. Daarom verwachten we van iedereen binnen de ambtelijke organisatie betrokkenheid bij het onderwerp klimaatadaptatie. Deze bewustwording kunnen we bevorderen door mensen te betrekken bij en meer kennis te laten opdoen over dit onderwerp. Op die manier verbreden we als organisatie onze blik en wordt het onderwerp klimaat tastbaarder. Het is noodzakelijk dat alle medewerkers zich bewust zijn van klimaatadaptatie en dit onderwerp doelgericht meenemen in hun werkzaamheden. Het doel: Iedere schop in de grond is een klimaatadaptieve.. Dit willen we doen: - Gemeente breed meer kennis delen op het gebied van klimaatadaptatie; de uitdagingen en de mogelijkheden om hier zelf mee aan de slag te gaan. - Medewerkers realiseren zich op het juiste moment dat ze iets met klimaat in hun werk kunnen en moeten. Ze weten waarom dat belangrijk is en hoe ze het gesprek hierover met collega`s kunnen voeren. Ze zijn op de hoogte van de mogelijkheden en de effecten. In 2023 werken alle medewerkers klimaatbewust. Zo willen we het gaan doen: - We gaan op regelmatige basis het gesprek met elkaar aan over klimaat.

Het team duurzaamheid organiseert bijeenkomsten over nieuwe ontwikkelingen, plaatst intranetberichten en organiseert (ludieke) acties ter promotie van klimaatadaptief denken. - Informatie over klimaatadaptatie op intranet en de gemeentelijke website houden we up to date. We houden de interne kennisbibliotheek up to date. - Opleidingsbehoeften worden geïnventariseerd en ingepland - Bij elk collegebesluit of raadsvoorstel staat al de vraag op welke manier het voorstel bijdraagt aan duurzaamheid. Bestuurders en adviseurs gaan we beter informeren over hoe we deze paragraaf kunnen schrijven en beoordelen op de duurzaamheids-/klimaateffecten. Dit doen we al: - Het team duurzaamheid bezoekt afdelingsoverleggen en vertelt over voorbeelden van klimaatadaptatie. - Deelt kennis en relevante opleidingsmogelijkheden met de betreffende afdelingen. - Sluit aan bij project start-ups om klimaat adaptatie te borgen in het project - Denkt mee bij financieringsmogelijkheden en subsidies - Structurele samenwerking tussen (het nieuwe) team duurzaamheid en de andere afdelingen: leefomgeving (groen, water, gebouwenbeheer, uitvoering), ruimtelijke ontwikkeling en de projectleiders is opgezet.

11

1.3 Data analyse en projecten voor een klimaatadaptieve gemeente De afgelopen jaren is er veel informatie verzameld. Een grondige analyse en het combineren van verschillende bronnen biedt mogelijkheden om projecten te prioriteren en om in te spelen op ontwikkelingen, uitdagingen en kansen in de gemeente. We vinden belangrijk dat we kunnen anticiperen op wat er speelt in de gemeente. Hieronder is een overzicht van mogelijke projecten waar we bij kunnen aanhaken of die we zelf nog op willen zetten ten behoeve van klimaatadaptatie. Ook moeten er nog enkele onderzoeken worden gedaan om te bepalen wat er nog meer mogelijk is op het gebied van klimaatadaptatie in onze gemeente. Dit willen we doen: - We willen de beschikbare data goed analyseren om een duidelijk beeld hebben van wat we kunnen doen op het gebied van klimaatadaptatie en om de effecten van projecten en maatregelen goed in kaart te brengen. - We kennen de specifieke risico`s en knelpunten op gebied van klimaat in onze gemeente, zodat we op basis van deze kennis de uitvoering van projecten beter kunnen bepalen. Zo willen we het gaan doen: - Doorrekening maken van het rioolstelsel op basis van diverse (heftige) regenbuien. - Stroombanenkaart laten opstellen. - Stresstesten zichtbaar maken in datasysteem. - Concrete uitvoeringsmaatregelen in beeld brengen op basis van hitteplan.

- Vergroeningsmogelijkheden opnemen op basis van stresstestkaarten en de zinlozeverhardingstool. Dit doen we al: - Klimaatadaptatie inbrengen bij ruimtelijke ontwikkelingen en nieuwbouw. - Mogelijkheden voor impulsregeling inbrengen in regio Hart van Brabant en onderzoeken.

12

2. Bewoners nemen het initiatief Doel: bewoners informeren, stimuleren en faciliteren om zelf stappen te zetten

2.1 Gerichte communicatie Door steeds gerichte communicatie te gebruiken, bereiken we zoveel mogelijk inwoners. Doel hiervan is om meer bewustzijn en gedragsverandering te realiseren onder inwoners, ook bij diegene die klimaatadaptatie nog niet hoog op hun eigen agenda hebben staan of die we met onze huidige kanalen nog niet weten te bereiken. We willen dat bewoners de gemeente makkelijk weten te vinden voor vragen en om ideeën te delen. We willen met bewoners in gesprek en ze betrekken bij het duurzaamheids-/klimaatbeleid. Dit willen we doen: - Een communicatieplan gericht op verschillende doelgroepen opstellen, dat zich richt op het informeren en betrekken van verschillende bewoners groepen. Het communicatieplan beschrijft per project met welke boodschap en via welke kanalen en acties we: o Informeren over wat de gemeente zelf doet (denk aan de klimaatsubsidie), o Informeren en inspireren over wat de inwoners zelf kunnen doen. Dit creëert meer bewustzijn, waardoor klimaatadaptatie de verantwoordelijkheid van een ieder wordt. o Uitnodigen tot bewonersparticipatie: het gesprek aangaan, meedenken en betrokken worden bij vraagstukken rondom het duurzaamheids-/klimaatbeleid, de klimaatrisico’s en de grootste uitdagingen en kansen. - De kanalen en boodschap sluiten aan bij de doelgroep. We communiceren niet alleen via de geijkte kanalen.

- Een aantrekkelijke en heldere website die bewoners inspireert en die antwoord geeft op vragen gerelateerd aan het klimaatadaptiever maken van eigen huis en tuin. - Een team van betrokken bewoners binnen de ABG gemeenten is georganiseerd in een Green Team. Dit team wordt betrokken bij verschillende vraagstukken rondom duurzaamheid. - Samen met de communicatieadviseur wordt een plan opgesteld voor de communicatie rondom klimaatadaptatie. Zo willen we het gaan doen: - De website wordt ge-update met de meest recente informatie en dit wordt ook regelmatig gecontroleerd. - Het communicatieplan wordt geëvalueerd en uitgevoerd Dit doen we al: - In onze reeds bestaande duurzaamheidsnieuwsbrief worden projecten en activiteiten over klimaatadaptatie gedeeld. Alle collega’s worden verzocht interessante projecten en artikelen aan te leveren. - Project gerelateerde nieuwsberichten worden in het weekblad gepubliceerd en op de gemeentelijke social-media kanalen gedeeld. - Een speciaal mailadres voor duurzaamheid is duidelijk te vinden op de website. Hier kunnen bewoners direct hun duurzaamheidsvragen stellen en ideeën delen. - Specifieke klimaatacties worden uitgevoerd om diverse doelgroepen te bereiken ( organiseren van informatieavonden over specifieke klimaat onderwerpen, basisschool leerlingen betrekken e.d.)

13

2.2 Stimuleren van lokale initiatieven Een beperkt deel van het grondgebied van de gemeente is eigendom van de gemeente. Samenwerking met inwoners en eigenaren van grond is daarom noodzakelijk. Neerslag valt immers overal en hitte houdt zich niet aan perceelgrenzen. Een groot deel van de knelpunten en uitdagingen vragen naast inzet vanuit de gemeente daarom om samenwerking met andere partijen zoals ontwikkelaars, woningbouwcorporaties en particulieren. Het gaat dan om het langer vasthouden van water op eigen terrein of bovenop gebouwen, meewerken aan afkoppelen van hemelwater, minder verstening en meer vergroening, ook bijvoorbeeld van daken. In de gemeente Gilze en Rijen wonen veel betrokken bewoners. De ideeën die zij hebben om de leefomgeving klimaatadaptiever te maken horen we graag, en ondersteunen we, waar mogelijk, ook graag. Dit willen we doen: - We willen dat bewoners de gemeente makkelijk weten te vinden voor vragen en om ideeën te delen. - We zijn een aanjager voor de bewonersinitiatieven. We willen stimuleren dat bewoners zelf ideeën aandragen en daarin faciliteren en ondersteunen waar nodig. - We organiseren thema bijeenkomsten waar partijen de voortgang van hun project delen en een beroep doen op de andere aanwezigen en de gemeente voor samenwerking en ondersteuning.

- Bij de uitvoering van projecten aan de openbare ruimte in de gemeente wordt het onderdeel klimaatadaptatie op structurele basis meegenomen in het participatietraject. Koppelkansen worden benut. We bespreken de klimaatrisico`s en kansen per project met de betrokkenen. Belangstellenden kunnen zich melden om mee te doen in dit traject. Hierdoor krijgen partijen de mogelijkheid zich te verbinden en te versnellen. Zo willen we het gaan doen: - We gaan bewonersinitiatieven stimuleren door de juiste communicatie en participatie middelen in te zetten, zoals te lezen is in hoofdstuk 2.1. - We zijn het contact voor klimaatadaptieve bewonersinitiatieven en bespreken met de initiatoren op welke manier het idee uitgewerkt kan worden. We denken in mogelijkheden en gaan gezamenlijk op zoek naar de beste manier om het te realiseren. We denken mee in mogelijke communicatie, partners en financiering. Dit doen we al: - Bij de uitvoering van projecten in de gemeente wordt het onderdeel klimaatadaptatie meegenomen in het participatietraject. Koppelkansen worden vaak benut. - De gemeente blijft structureel bijeenkomsten organiseren waarin klimaatadaptatieve maatregelen centraal staan (zoals de groene daken informatieavond). - Een team van betrokken bewoners binnen de ABG gemeenten is georganiseerd in een Green Team. Dit team wordt betrokken bij verschillende vraagstukken rondom duurzaamheid.

- Via de website en het email adres duurzaamheid@abg.nl weten bewoners ons nu ook al te vinden

14

2.3 Bewoners faciliteren - Klimaatsubsidie Naast het informeren en betrekken van bewoners willen we bewoners ook stimuleren om klimaatmaatregelen te treffen. Hiervoor is in 2020 gestart met de subsidie Klimaatbestendig Gilze en Rijen. Na evaluaties is gebleken dat deze subsidieregeling positief ontvangen is door de inwoners van de gemeente en dat er veel gebruik van wordt gemaakt. Deze subsidie is daarom doorgezet in 2021 en ook in 2022 wordt er vervolg aan gegeven. In 2022 kunnen voor het eerst ook bedrijven gebruik maken van de subsidieregeling. Hiermee kan de subsidie voor nog veel meer oppervlakte vergroening gaan zorgen. Naast de klimaatsubsidie zetten we ook verschillende acties op die met name gericht zijn op de kleinere maatregelen die men kan treffen in eigen tuin zoals regenstenen, regentonnen, bloembollen en plantgoed acties. Dit willen we doen: - We zetten de klimaatsubsidie voort. We geven hier impuls aan door actief en op regelmatige basis te communiceren. - We blijven bewustwordingsacties organiseren, waarbij de subsidie Klimaatbestendig Gilze en Rijen gepromoot blijft worden. Zo willen we het gaan doen: - We zetten een helder communicatieplan op voor de klimaatsubsidie en klimaatacties die gelinkt zijn aan de seizoenen. Dit doen we al: - De subsidie Klimaatbestendig Gilze en Rijen wordt uitgevoerd.

- Verschillende bewustwordingsacties worden opgezet en uitgevoerd. - In de week van de duurzaamheid wordt aandacht besteed aan klimaatadaptatie. - We dragen bij aan een plantgoedactie.

Afbeelding : Inwoner van Gilze en Rijen met een nieuw groen dak

15

3. Klimaatbewuste bedrijven(terreinen) Doel: het stimuleren van een klimaatadaptieve ingerichte werkomgeving en landschap

3.1 Buitengebied – landbouw – droogte Verdroging is een probleem dat in het buitengebied om aandacht vraagt. De landbouw speelt hierin een grote rol in, dus dit vraagt om een nauwe samenwerking met een aantal belanghebbenden organisaties zoals het waterschap en de ZLTO. Dit willen we doen: - We gaan verdroging van het buitengebied aanpakken. Zo willen we het gaan doen: - We gaan onderzoeken wat er nodig is om verdroging in het buitengebied tegen te gaan. Dit doen we samen met het waterschap en de ZLTO. - We gaan inventariseren wat er al mogelijk door externe partijen wordt gedaan om verdroging van de gronden tegen te gaan en wellicht zitten daar kansen om bij aan te sluiten. - Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB) kan een andere functie krijgen, dit biedt kansen voor klimaatadaptatie. Bij de functieverandering willen we daarom extra aandacht voor een klimaatadaptieve inrichting. - Veel boeren in onze gemeente zijn bewust bezig met de toekomst van hun bedrijf. Er zijn meerdere vormen van toekomstbestendig en duurzaam agrarisch ondernemerschap. Het gaat erom het bedrijf klaar te maken voor de toekomst wat betreft bedrijfsresultaten, milieukwaliteit, waterbeheer en bodemvruchtbaarheid. Dit helpt ook bij klimaatadaptatie. Waar mogelijk ondersteunen we bedrijven in de transitie. - We onderzoeken of we kunnen helpen bij het organiseren van informatieprogramma`s.

- We wijzen onze inwoners op acties die de provincie oppakt op het gebied van klimaat en natuurinclusieve landbouw. Dit doen we al: - Structurele aansluiting bij regionale werkgroepen klimaatadaptatie en landschap Hart van Brabant.

16

3.2 Klimaatbestendige bedrijventerreinen Binnen de gemeentegrenzen van gemeente Gilze en Rijen liggen zeven bedrijventerreinen. De drie grootste terreinen zijn Midden-Brabant Poort, de Haansberg en Broekakkers. Uit de resultaten van de stresstesten komt naar voren dat de bedrijventerreinen voornamelijk last hebben van hittestress. Om ervoor te zorgen dat de hittestress verminderd wordt, is het nodig de bedrijventerreinen klimaatadaptiever te maken. Hierdoor wordt het ook voor de werknemers een fijnere plek om te verblijven en voor werkgevers een aantrekkelijkere locatie om te vestigen.

Dit willen we doen: - Zoveel mogelijk hittestress tegen gaan op bedrijventerreinen - Zoveel mogelijk droogte tegen gaan op bedrijventerreinen Zo willen we het gaan doen: - We sluiten hierbij aan bij de totstandkoming regionale plannen die ontwikkeld worden met betrekking tot klimaatbestendige bedrijventerreinen. - We sluiten aan bij het maken van plannen op regionaal niveau. - We volgen pilots van andere gemeenten en waterschappen in de regio om daar van te leren. - Waar mogelijk breiden we het groen en water op bestaande bedrijventerreinen uit. Hoe groter het oppervlak hoe meer dier- en plantensoorten er mogen worden verwacht en hoe klimaat robuuster het terrein kan worden. - We willen de kwaliteit van het bestaande groen op bedrijventerreinen optimaliseren. Nu bestaat het vaak nog uit rechte hagen en gazon. Maar met meer variatie in begroeiing kan er meer water vastgehouden worden en kan er meer schaduw gecreëerd worden. - We willen meer gebruik maken van het potentieel aan daken en gevels. Als deze op een juiste manier worden ontworpen of ingericht kunnen ze een nuttige bijdragen leveren aan het klimaatadaptief maken van de omgeving. Dit doen we al: - Projectvoorstellen zijn opgenomen in de REKS en in de regionale investeringsagenda (de RIA).

- We nemen het thema klimaatadaptatie mee in het ontwerp bij de ontwikkeling van nieuwe en herstructurering van bestaande bedrijventerreinen. - We voeren in het najaar van 2022 een pilot uit met het toevoegen van biodiversiteit op het bedrijventerrein De Haansberg in Rijen. Dit in overleg met het GRIC.

17

4. Klimaatbestendige gemeente Doel: klimaatadaptieve openbare ruimte en bebouwing

4.1 Klimaatadaptieve gemeentelijke gebouwen De gemeente Gilze en Rijen bezit een aantal gebouwen en accommodaties met een maatschappelijke en openbare functie. Denk hierbij aan gymzalen, het gemeentehuis en doelgroep gebouwen. We geven het goede voorbeeld en maken ze zo klimaatadaptief mogelijk. Dit willen we doen: - We maken de gemeentelijke gebouwen met een maatschappelijke en openbare functie zoveel mogelijk klimaatadaptief. We richten ons hierbij op zowel bestaande als toekomstige gebouwen, met uitzondering van scholen. - We streven hierbij niet naar tussenoplossingen maar naar lange termijn maatregelen. Zo willen we het gaan doen: - Bij het onderzoek maken we gebruik van ervaringsdeskundigen en/of gespecialiseerde bureaus; - We toetsen of aanpassing van de tekortkomingen haalbaar is. Bij oude gebouwen of gebouwen met een monumentenstatus is het namelijk niet altijd mogelijk of toegestaan om aanpassingen te doen. Daarnaast speelt het ook een rol bij deze toets wat de verhouding is tussen het eindresultaat en de kosten die nodig zijn voor aanpassing; - Bij verbouw, nieuwbouw of renovatie toetsen we vooraf de klimaatadaptiekansen van de plannen. Dit doen we al: - In de beleidsnotitie ‘Verduurzaming en onderhoud gemeentelijk maatschappelijk vastgoed’ staat dat er op het gemeentelijk vastgoed slim wordt omgegaan met water.

- Wij kijken of er geen onnodig waterverbruik is en op proberen dit te beperken. Door bijvoorbeeld toepassen van een perlator op kranen, automatische kranen, technische aanpassingen zodat bij legionella preventie geen onnodig water verbruikt wordt etc. - We zijn begonnen aan het opstellen van het Handboek Duurzaam Bouwen. - We voeren de verduurzamingsmaatregelen uit zoals genoemd in de beleidsnotitie ‘Verduurzaming en onderhoud gemeentelijk maatschappelijk vastgoed’ en in het Sport- en beweegbeleid 2021-2025. - Er worden klimaatscans uitgevoerd bij de gemeentelijke gebouwen met een openbare functie, zoals hierboven gedefinieerd;

18

4.2 Klimaatadaptatie in de openbare ruimte Een klimaatadaptieve omgeving vraagt om straten die klimaatadaptief zijn ingericht. Bij het (opnieuw) inrichten van de openbare ruimte maakten we voorheen gebruik van het Handboek Inrichting Openbare Ruimte. We deden dit niet alleen als we zelf aan de slag gingen; we gaven het Handboek ook mee aan ontwikkelaars, zodat zij het als leidraad konden gebruiken bij het uitwerken van hun plannen. Inmiddels is het handboek verouderd en aan actualisatie toe. Klimaatadaptatie moet worden meegenomen bij alle inrichting en beheervraagstukken. Dit willen we doen: - Bij het uitvoeren van aanpassingen aan de openbare ruimte hebben we aandacht voor de Klimaatadaptieve maatregelen; - Bij het plaatsen van trottoirbanden houden we altijd rekening met de juist afloop van water. - We actualiseren het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR); - Klimaatadaptatie maakt onderdeel uit van de actualisatie van het handboek. Zo willen we het gaan doen: - Medewerkers binnen onze organisatie die betrokken zijn bij aanpassingen in de openbare ruimte, krijgen uitleg over klimaatadaptatie; - We doen een oproep aan inwoners om belemmeringen op straat aan de gemeente te melden. Indien mogelijk passen we deze knelpunten aan; - We onderzoeken of we de ‘Buiten beter app’ kunnen doorontwikkelen en ook meldingen over klimaatproblemen kunnen registreren.

- In de tweede helft van 2022 wordt het HIOR geactualiseerd en wordt klimaatadaptatie hierin meegenomen; - Lokaal hitteplan maken. Dit doen we al: - In Gilze en Rijen passen we sinds 2021 ecologisch maaibeheer toe. Hierdoor staan er hoge kruiden die meer schaduw geven, langer water vasthouden en bijdragen aan de biodiversiteit. - Tussen 2022 en 2024 planten we jaarlijks 30 bomen op locaties waar mensen veel buiten verblijven. Deze bomen geven schaduw op warme dagen en zorgen zo voor een aangenamer buitenverblijf. Bij de aanplant van bomen in de openbare ruimte kijken we tegenwoordig naar de klimaatbestendigheid van de soort. De juiste soort op de juiste plaats met voornamelijk aandacht voor verdroging. - We planten minder sierbeplanting aan die dagelijks water nodig heeft. We kiezen eerder voor beplanting die minder gevoelig voor droogte is. - Bij herstructurering kijken we waar we water kunnen bergen in het groen. - In november 2021 heeft de gemeenteraad besloten dat de focus voor het afkoppelen op Rijen ligt. Hiervoor wordt een afwegingsnotitie voor geschreven die naar verwachting eind 2022 gereed is. Daarin zijn er drie stappen. 1 Tegengaan van wateroverlast. 2. Waterkwaliteit in Wolfsweide verbeteren. 3. Tegengaan van droogte. Molenschot en Gilze worden afgekoppeld bij reguliere onderhoudsprojecten.

19

5. Vervolg Monitoring We willen zicht houden op hoe succesvol we zijn door de uitvoering van adaptatiemaatregelen. Klimaatadaptatie is echter geen exacte wetenschap en moeilijk meetbaar in cijfers. Voor de onderwerpen in dit document zal per actie nog nader worden bekeken hoe we de effectiviteit kunnen bepalen en monitoren (zie ook 1.1). De gemeente Gilze en Rijen heeft in 2020 de stresstest klimaatadaptatie uitgevoerd. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is afgesproken dat de stresstest iedere 6 jaar wordt geactualiseerd om het beeld van de kwetsbaarheden bruikbaar te houden. In 2026 voeren we dus opnieuw een stresstest uit. Een geactualiseerde stresstest laat ook zien wat we in de tussenliggende periode hebben bereikt en is daarmee een goed instrument om de voortgang te monitoren.

Vervolg Zoals aangegeven is dit een levend document. Op basis van nieuwe inzichten, analyse van gegevens en geconcretiseerde doelstellingen zal dit document inhoudelijk veranderen. In 2022 wordt er met verschillende afdelingen gesproken om de duurzaamheidsdoelstellingen waaronder de doelstellingen voor klimaatadaptatie te concretiseren. Op basis van deze doelstellingen zal de uitvoeringsagenda worden aangepast. Deze verkenning zal aan de hand van deze uitvoeringsagenda’s worden ge-update.

20