PFAS RIA 09-12-2024 GGD, Defensie & Waterschap

9 DECEMBER 2024

PFAS EN GEZONDHEID

Judith Dijkers, adviseur milieu en gezondheid bij GGD’en in Brabant

Team Gezondheid, Milieu en Veiligheid (GMV) zet zich in voor een gezonde en veilige leefomgeving. Dit doen zij voor de drie regio’s in Brabant. Dit gebeurt onder andere door het adviseren van gemeenten en andere organisaties over gezondheid, milieu en veiligheid. Of het nu bijvoorbeeld gaat om stank- of geluidsoverlast, een vochtige woning, gevaarlijke stoffen van een fabriek in de buurt of zorgen over windmolens en hoogspanningslijnen. Team GMV houdt zich bezig met beleidsadvisering, het signaleren van ongewenste situaties en advies bij incidenten. Ook geven ze voorlichting en beantwoorden ze vragen van Brabanders. Bij incidenten met gevaarlijke stoffen heeft het team een rol in de nazorg.

Introductie Medische Milieukunde

Wet Publieke Gezondheid art. 2.3 Taken medische milieukunde: • Het signaleren van ongewenste situaties • Het adviseren van de bevolking over risico’s, inclusief gezondheidskundig advies over gevaarlijke stoffen, in het bijzonder bij rampen of dreiging van rampen • Het beantwoorden van vragen uit de bevolking en het geven van voorlichting • Het verrichten van onderzoek Werkzaamheden team Gezondheid, Milieu en Veiligheid:

o Vragen van burgers o (beleids-)advisering o Voorlichting o Gezondheidskundige risicobeoordeling o GAGS – Gezondheidskundig Adviseur Gevaarlijke Stoffen

o Onderzoek (o.a. ziekteclusters, Academische Werkplaats)

PFAS – wat is het? • Poly- en perFluorAlkylStoffen • Functioneel: water-, vet- en vuilafstotend • In heel veel producten: smeermiddelen, voedselverpakkingsmaterialen, impregneermiddelen, textiel, kleding, cosmetica, brandblusmiddel • Meer dan 6000 varianten. Beperkte kennis over beperkt aantal varianten • ‘Forever chemicals’: hittebestendig - persistent - mobiel • Bioaccumulerend • Toxisch voor mens en milieu

PFAS – waar komt het voor?

• PFAS verwerkende bedrijven (Dordrecht, Antwerpen) • PFAS in afvalstromen > verwerkers, transport, stortplaatsen • Langdurige vervuiling bodem, oppervlaktewater

• Verspreid over hele aardbol • ‘Hot spots’ in NL o.a. rond bedrijven, vliegvelden, brandweeroefenterreinen

PFAS – hoe komen we ermee in aanraking?

PFAS – Landsdekkend beeld PFAS in grondwater • Worden aangetroffen in ondiep en dieper grondwater. Concentratie iets hoger in ondiep • Kaart rechts: Landelijk Meetnet Grondwater (RIVM) monitort op aanwezigheid PFAS (waaronder PFOS).

PFAS – Beoordeling blootstelling aan PFAS via voedsel en drinkwater in NL RIVM rapport 2023-0011 • We kunnen meer PFAS binnenkrijgen dan de gezondheidskundige grenswaarde • Via voeding krijgen we meer PFAS binnen dan via drinkwater • Vooral PFUnDA, PFOS en PFDA (vanwege vis, die bevat vooral deze PFAS) • Boodschap blijft: eet gevarieerd, van verschillende bronnen

PFAS en gezondheid

• Meest bekend over PFOA en PFOS • Dierproeven, epidemiologisch onderzoek

• Immuunsysteem • Lever- en schildklierfunctie • Cholesterol

• Voortplanting (geboortegewicht en bloeddruk zwangere) • Mogelijk kankerverwekkend (onderzoek bij jarenlang hoog blootgestelden)

BRON: EFFECTEN VAN PFAS OP DE MENSELIJKE GEZONDHEID — EUROPEES MILIEUAGENTSCHAP (EUROPA.EU)

PFAS – Gezondheidskundige grenswaarde in perspectief

Bron – Effect keten

emissie

Milieu

immissie

opname in het lichaam

functie verandering

risico’s en vroege effecten

Afleiding gezondheidskundige advieswaarde PFAS

gezondheids klachten

ziekte

Gezondheid

PFAS – Algemene boodschap Was tot 2020 • PFAS wijd verspreid in de leefomgeving, vooral milieuprobleem • Blootstelling doorgaans onder gezondheidskundige grenswaarde Is sinds 2021

• PFAS probleem voor milieu en gezondheid • Veel Nederlanders en Europeanen blootgesteld boven de gezondheidskundige grenswaarde (o.a. via voedsel, drinkwater) • Nadelige gezondheidseffecten door PFAS dan niet uit te sluiten • Bronaanpak belangrijk

PFAS – Kans op ziekte

• Te veel PFAS: gezondheidseffect niet uit te sluiten, “het risico

is niet meer nul” • Verminderde werking immuunsysteem, verhoogde ‘leverwaarden’, verhoogd cholesterol, lager geboortegewicht

→ risicofactoren voor ziekte • Kans op ziekte hangt af van totale PFAS blootstelling en andere gezondheidsfactoren zoals erfelijke aanleg, leefstijl, andere ziekten.

Landelijk PFAS-onderzoeksprogramma RIVM (2023-2026) • Doel: inzicht in hoe de blootstelling aan PFAS in NL te verminderen • Actuele blootstelling Nederlandse bevolking • Bronnen van blootstelling • Zinvolle aanvullende maatregelen om blootstelling te verminderen

• Eerste fase is afgerond (bron: RIVM briefrapport 2024-0104, PFAS-onderzoeksprogramma RIVM; Inventarisatie beschikbare informatie en afbakening onderzoek, 2024)

Handelingsadviezen bewoners

• Blootstelling via voedsel en drinkwater verminderen is lastig • Kraanwater en gevarieerd eten belangrijk • Variatie in soort voedingsmiddelen en bron ervan • Regionale adviezen in o.a. Zeeland (Westerschelde), Dordrecht, Friesland • Koop producten zonder PFAS (website watzitwaarin.nl) • Meer informatie over PFAS voor bewoners op www.ggdleefomgeving.nl

Raadsinformatieavond Gilze en Rijen 9 December 2024 PFAS/PFOS vliegbasis Gilze-Rijen

Ministerie van Defensie

Inhoud

9 december 2024

1 2

Welkom

3 4

Maatregelen Defensie

Status PFAS op vliegbasis

Afsluiting en ruimte voor vragen

1. Welkom Namens Defensie Kapitein-ter-zee Maurice van Mourik Plaatsvervangend commandant van het Defensie Helikopter Commando Majoor Henk-Jan van Vulpen Hoofd communicatie Defensie Helikopter Commando Namens Rijksvastgoedbedrijf (RVB) Rik Holleman René Zijlstra

18

Ministerie van Defensie 9 december 2024

2. Status PFAS vliegbasis Gilze-Rijen ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Verhoogde concentraties PFAS in de grond en grondwater Bron is waarschijnlijk PFOS-houdend blusschuim Verontreiniging bevindt zich volledig op de vliegbasis Verontreiniging vormt geen risico voor omgeving van de basis Komende jaren zal verder onderzoek plaatsvinden

Verder onderzoek/monitoring: • Bronnenonderzoek • Monitoring grondwater (onderdeel saneringsplan juni 2023)

19

Ministerie van Defensie 9 december 2024

3. Welke maatregelen heeft Defensie genomen of gaat Defensie nemen? ▪ Na ontdekking, provincie, omgevingsdienst en gemeente geïnformeerd ▪ Gemeld bij bevoegd gezag en de inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Programmatische aanpak voor PFAS (sinds eind 2002) Risicogestuurde saneringsaanpak Aandacht voor milieu, materieel, veiligheid en gezondheid van omgeving en medewerkers Interne PFAS-werkgroep In gesprek met regionale partners Gestart met bodemsanering

Specifiek voor Gilze-Rijen: ▪ Monitoring in hoeverre PFAS zich in de bodem verspreidt ▪ Metingen kinderdagverblijf op de basis

20

Ministerie van Defensie 9 december 2024

PFAS IN WATER(BODEM) LUKAS SCHOENMAKERS, COÖRDINATOR MICROVERONTREINIGINGEN

INHOUD

• Waterschapstaken • Waar treffen we PFAS aan - Rioolwaterzuivering - Bagger - Water • Normen PFOS (een PFAS) • Kaarten • Microverontreinigingen KRW • Handelingsperspectief

2 2

WATERSCHAP

2 3

WAAR TREFFEN WE PFAS AAN

RIOOLWATERZUIVERING Bronnen •

Afvalverwerkers

•

Chemische industrie

•

Huishoudens

Effect zuivering •

Omzetting precursors

•

Geen verwijdering

24

WAAR TREFFEN WE PFAS AAN

BAGGER Bronnen •

Onbekend

•

Gewasbeschermingsmiddelen

•

Bluswater

Aanpak •

Melden aan VTH bij bovengemiddelde waarden

•

Brononderzoek

25

WAAR TREFFEN WE PFAS AAN

WATER Bronnen •

Onbekend

•

Gewasbeschermingsmiddelen

•

Bluswater

Aanpak •

Meten voor baggerwerkzaamheden

•

Afvoer conform regels

26

NORMEN PFOS

Jaargemiddeld

nanogram/l

• Wettelijke norm

0,65 ng/l

• Advies norm RIVM

0,007 ng/l

• Zwemwaternorm

280 ng/l peq

• Irrigatie water norm

350 ng/l peq

- MAC Norm water

36.000 ng/l

• Biotanorm

0,077 nanogram per gram vis PEQ

Normen gebaseerd op inname mensen, niet op ecosysteem

27

KAART PFAS WEST EN MIDDEN BRABANT

3 tot 10 maal boven wettelijke norm

Gemiddeld 3 tot 10 maal boven de wettelijke norm

28

KAART ROND GILZE-RIJEN

4 tot 186 maal boven de wettelijke norm

29

MICRO VERONTREINIGIMNGEN KRW

Grootste uitdagingen microverontreinigingen in het gebied van Brabantse Delta

• Zware metalen o Zink, Kobalt • Poly Aromatische Koolwaterstoffen (PAK's) o Verbrandings residuen • Gewasbeschermingsmiddelen • Ammonium • PFOS

30

COMPLICEREND

•Niet alle PFAS even schadelijk •We meten niet alle PFAS •Bronnen voor PFAS in water vaak onbekend •Veel verschillende invloeden op mens •Mengsel toxiteit

3 1

HANDELINGSPERSPECTIEF WATERSCHAP

Waterschappen willen een verbod van productie en toepassing PFAS Tot die tijd: - Afvoeren en verwerken conform regels (slib) - Zuiveren is geen oplossing - Nog niet mogelijk - Vertraagd vervuiling, stopt het niet - Andere routes waarin het in het milieu komt - Informeren partners - Adviseren vergunningverlener - Beantwoorden vragen - Verwijzen naar www.waarzitwatin.nl 32

Dank voor uw aandacht, zijn er nog vragen?