Onderzoeksopzet Duurzaamheidsbeleid AC, BN, GR (def)
Tekst van het document
Onderzoeksopzet Energietransitie Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, BaarleNassau, Gilze en Rijen
Contactpersoon: Dr. Sabine van Zuydam T. 06 330 494 68 E. sabine@necker.nl
1
Inhoudsopgave 1
Onderzoek Energietransitie .............................................................................................................. 3
2
Plan van aanpak ............................................................................................................................... 5
3
Onderzoeksteam en planning ........................................................................................................... 9
Onderzoeksopzet
1 Onderzoek Energietransitie 1.1
Waarom dit onderzoek?
Duurzaamheid is een speerpunten in de raads- en coalitieakkoord van de drie gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen. Een van de meest in het oog springende doelstellingen op dit vlak is dat de drie gemeenten in 2050 regionaal energieneutraal en klimaatbestendig willen zijn. Het realiseren van deze ambitie is een complexe opgave, omdat de gemeenten op dit terrein in grote mate afhankelijk zijn van andere partijen. Denk hierbij aan het Rijk en de Provincie wat betreft windenergie, de Regio's WestBrabant en Hart van Brabant op het gebied van mobiliteit, maar ook bedrijven, woningcorporaties en burgers. Daarnaast vergt de energietransitie een lange adem, wat maakt dat het realiseren van deze doelstelling gevoelig kan zijn voor vele externe ontwikkelingen. Gezien de complexiteit is het belang van overzicht, onderlinge afstemming en integraal werken groot. Gegeven het bovenstaande acht de rekenkamerfunctie het relevant om een onderzoek uit te voeren naar duurzaamheid en in het bijzonder de energietransitie. De reacties op de shortlist met mogelijke onderzoeksonderwerpen die de rekenkamercommissie in juni 2022 onder de drie gemeenteraden verspreidde laten zien dat ook dat ook daar de meerwaarde van een dergelijk onderzoek wordt gezien.
1.2
Doel- en vraagstelling
Op basis van bovenstaande formuleert de rekenkamercommissie een tweeledige doelstelling voor dit onderzoek: 1) inzicht te bieden in waar de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen staan in het realiseren van hun ambities in de energietransitie en 2) het identificeren van succesfactoren en knelpunten op dit vlak. Het verduurzamen van de gemeenten is een grote uitdaging en de problematiek die hierin speelt is ingewikkeld. Ontwikkelingen op dit gebied volgen elkaar in hoog tempo op en het is vaak lastig oorzaak en gevolg aan elkaar te koppelen. Ook het beleid is nog volop in ontwikkeling. Terughoudendheid is daarom gepast en dit onderzoek heeft dan ook niet een klassiek karakter van achteraf evalueren of doelstellingen zijn gerealiseerd. Het schetst juist een tussentijds verkennend beeld van de stand van zaken en in hoeverre het te verwachten is dat de gemeenten hun doelstellingen gaan bereiken. Bovenstaande doelstelling leiden tot de volgende centrale vraag: Waar staan de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen in het realiseren van hun ambities voor de energietransitie, wat zijn succesfactoren en knelpunten en wat zijn kansen voor de toekomst, en hoe vervullen de gemeenteraden hun rol op dit thema?
Deelvragen Deze hoofdvraag is uitgewerkt in de volgende deelvragen: Beleid 1.
Wat zijn de ambities en doelstellingen van Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen voor de energietransitie?
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
3
Onderzoeksopzet
2.
Met welke maatregelen verwachten de gemeenten de beoogde doelen te realiseren en wat zijn de beoogde resultaten van deze maatregelen?
Uitvoering 3. In hoeverre zijn maatregelen uitgevoerd zoals beoogd en gepland? Wat zijn hierin de knelpunten en succesfactoren? 4. Wat is de huidige stand van zaken in de energietransitie in Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen? Hoe is dat te begrijpen? 5. In hoeverre en hoe monitoren de gemeenten de voortgang in het realiseren van de ambities in de energietransitie? Rolneming gemeenteraden 6. 7.
Hoe zijn de gemeenteraden geïnformeerd over (ontwikkelingen in) de energietransitie? Hoe hebben de gemeenteraden - in interactie met anderen (zoals het college en gemeenteraden van andere gemeenten) - sturing aan de energietransitie?
Kansen en aandachtspunten 8. In hoeverre is de verwachting dat met de genomen en voorgenomen maatregelen en acties de doelstellingen in de energietransitie worden gerealiseerd? 9. Wat zijn mogelijkheden voor verbetering voor het realiseren van ambities in de energietransitie?
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
4
Onderzoeksopzet
2 Plan van aanpak De Rekenkamer voert dit onderzoek in vijf fases uit. Hieronder wordt een korte toelichting bij elke fase gegeven. Deze fases zijn: 1. 2. 3.
4. 5.
Startgesprek Oriëntatie Foto Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen Duiding met intern betrokkenen Rapportage
Fase 1: Startgesprek In een startgesprek bespreekt de rekenkamercommissie de voorliggende onderzoeksopzet met de ambtelijk contactpersoon en eventueel de gemeentesecretarissen/ABG directie. Doel van het gesprek is het toelichten van de insteek van het onderzoek, het uitwisselen van verwachtingen over de samenwerking en het maken van werkafspraken. We bespreken bijvoorbeeld (het inplannen van) de interviews uit fase 2 en 4 en we lichten het informatieverzoek toe. Dit informatieverzoek wordt voorafgaand aan het startgesprek toegestuurd en daarin staat welke documentatie wij bij de ambtelijke organisatie opvragen.
Fase 1: samenvatting Resultaten • •
Ambtelijke organisatie is op de hoogte en kent de informatievraag Onderlinge werkafspraken en verwachtingen zijn vastgesteld
Gehanteerde methode • •
Startbijeenkomst Informatieverzoek
Fase 2: Oriëntatie In deze fase brengen we in kaart wat de doelen en ambities van de gemeenten Alphen-Chaam, BaarleNassau en Gilze en Rijen zijn in de energietransitie. Daarnaast onderzoeken we welke maatregelen de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen inzet om ambities en doelen te realiseren, wat de verwachte resultaten en effecten hiervan zijn, of de uitvoering volgens plan verloopt en wat de ervaringen zijn. Om dit te onderzoeken gebruiken we een documentenanalyse en interviews.
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
5
Onderzoeksopzet
Documentenanalyse In de documentenanalyse analyseert de rekenkamercommissie beleidsstukken die raken aan de energietransitie. Beleidsstukken van strategische aard zijn hiervoor interessant, maar we betrekken ook stukken die meer zicht geven op subdoelen in het beleid en de maatregelen die zijn getroffen. We analyseren onder meer de volgende documenten voor elk van de drie gemeenten: • • • • • • • • • • •
Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Samen aan de slag’ Alphen-Chaam Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Grote opgaven, lokale aanpak’ Baarle-Nassau Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Duurzaam, Groen en Sociaal Gilze en Rijen’ Gilze en Rijen Regionale Energiestrategie 1.0 West-Brabant / Regionale Energie en Klimaat Strategie 1.0 Hart van Brabant Transitievisie(s) Warmte (TVW) Klimaatagenda Documenten uit P&C-cyclus Monitoringsinformatie Verslagen van raads- en collegevergaderingen Moties en amendementen die raken aan de energietransitie of duurzaamheid Projectplannen, uitvoeringsdocumenten en monitoringsinformatie
Interviews Naast de documentanalyse zullen wij in de deze fase ook gebruik maken van interviews. Het betreft hier allereerst twee gesprekken met gemeentelijke betrokkenen: één met de portefeuillehouders en één met verantwoordelijke beleidsambtenaren. Daarnaast gaan we via groepsinterviews in gesprek met initiatiefnemers uit Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen op het terrein van de energietransitie en staan we stil bij hun ervaringen met het beleid en de gemeente. Denk aan energiecoöperatie(s), stichtingen of andere verbanden die zich inzetten voor de energietransitie. We weten immers dat de gemeenten niet alleen aan zet is om de ambities voor de energietransitie te bereiken, maar dat zij daarin mede afhankelijk zijn van anderen binnen de gemeente. De interviews stellen ons in staat de bevindingen van de documentanalyse met stakeholders te bespreken en te verdiepen.
Samenvatting fase 2: Oriëntatie Resultaten • • •
Inzicht in de stand van zaken, ambities, doelen en beleid op het gebied van de energietransitie Inzicht in de wijze van uitvoering en bijbehorende aandachtspunten Inzicht in belangrijkste stakeholders en hun zienswijze
Gehanteerde methode • • • •
Documentenanalyse Interview portefeuillehouders Interview verantwoordelijk beleidsambtenaren Interviews initiatiefnemers samenleving
Fase 3: Foto Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen De derde fase heeft tot doel de stand van zaken in Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen op kwantitatieve wijze in kaart te brengen. Dit doen wij met behulp van kengetallen die betrekking hebben op de energietransitie (CO2-uitstoot, elektriciteitsverbruik, gasverbruik, aandeel duurzame energie etc.), Zo ontstaat een ‘foto’ waarin de stand van zaken en voortgang in de energietransitie van Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen in beeld wordt gebracht.
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
6
Onderzoeksopzet
Vaststellen indicatoren en verzamelen data Voor het opstellen van de foto zullen wij putten uit verschillende informatiebronnen. Denk hierbij aan de Klimaatmonitor, Rijkswaterstaat, het Centraal Bureau voor de Statistiek, de Nationale Monitor duurzame gemeenten en andere openbare databronnen. Daarnaast zullen wij ook gebruik maken van relevante data waarover gemeenten zelf beschikken. De doelstellingen, zoals uiteengezet in fase 2, zijn leidend voor het bepalen van de indicatoren. De foto zal (mede) als basis dienen voor de gesprekken in fase 4.
Samenvatting fase 3: foto Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen Resultaten •
De foto van Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen op het gebied van de energietransitie
Gehanteerde methode •
Maken van een relevante dataset
Fase 4: Bespreking met intern betrokkenen Om betekenis van de bevindingen uit eerdere fasen verder te duiden zullen wij middels een interne sessie in gesprek gaan met betrokkenen. Het gaat hierbij om sleutelfiguren binnen de ABG-organisatie die inzicht kunnen geven in het tot stand komen van de huidige stand van zaken en de gemeenteraden over de rolneming van de raden. Dit stelt ons in staat het huidige beleid te bespreken in de context van de ambities van Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen, zicht te krijgen op de sturing door de gemeenteraden en mogelijke suggesties voor verbeteringen te identificeren. Met de sleutelfiguren binnen de ABG-organisatie organiseren we een duidingssessie om de bevindingen tot dan toe te verdiepen. Daarnaast organiseren we een groepsgesprek met een vertegenwoordiging van raadsleden uit de drie gemeenten over de rolneming van de gemeenteraden. Voorafgaand aan het gesprek verspreiden we via e-mail een korte vragenlijst onder alle fracties. De uitkomsten van die vragenlijst vormen, samen met de andere bevindingen tot dan toe, de basis voor het raadsgesprek.
Samenvatting fase 4: Bespreking intern betrokkenen Resultaten • • •
Zicht op verklaringen van de stand van zaken Zicht op concrete verbeteringsmaatregelen Zicht op rolneming gemeenteraad
Gehanteerde methode • •
Interne sessie ambtelijke organisatie Groepsgesprek vertegenwoordiging drie gemeenteraden, voorafgaan door een kort schriftelijke vragenlijst
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
7
Onderzoeksopzet
Fase 5: Rapportage In deze laatste fase van het onderzoek stellen wij het onderzoeksrapport op. Dit rapport bestaat uit een deel met bevindingen (Nota van Bevindingen) en een bestuurlijk deel (conclusies en aanbevelingen). De Nota van Bevindingen wordt bij de ABG-organisatie teruggelegd voor een feitenverificatie. Na verwerking van het ambtelijk wederhoor sturen wij de definitieve versie inclusief de conclusies en aanbevelingen voor bestuurlijk wederhoor naar de colleges. Daarna biedt de rekenkamercommissie het onderzoeksrapport, inclusief de bestuurlijke reactie(s) en al dan niet voorzien van een nawoord, aan de raden aan. In een radenbijeenkomst zullen de uitkomsten van het onderzoek worden toegelicht aan de gemeenteraden en zal toekomstgericht worden verkend hoe zij verder kunnen met de aanbevelingen. Dat betekent dat de toelichting aan de gemeenteraden niet de vorm van een klassieke presentatie zal hebben, maar de vorm van een interactieve werksessie.
Samenvatting fase 5: rapportage Resultaten •
Beantwoording van de hoofdvraag en de deelvragen
Gehanteerde methode • • • •
Feitenverificatie (ambtelijk wederhoor) Bestuurlijk wederhoor Rapportage inclusief conclusies en aanbevelingen Werksessie gemeenteraden
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
8
Onderzoeksopzet
3 Onderzoeksteam en planning 3.1
Onderzoeksteam & planning
Sabine van Zuydam is de voorzitter van de rekenkamercommissie. Zij zal het onderzoek uitvoeren samen met Pieter Overeem MSc, onderzoeker bij Necker. De uitvoering van het onderzoek staat gepland voor het derde en vierde kwartaal van 2022. Rekening houdend met het ambtelijk en bestuurlijk wederhoor is de verwachting dat de rekenkamercommissie het onderzoeksrapport na het kerstreces aan de gemeenteraden kan aanbieden. Onderzoeksfasen
Planning
Fase 1: Startgesprek
November
Fase 2: Oriëntatie
December
Fase 3: Foto Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
December t/m januari
Fase 4: Duiding intern betrokkenen
Januari
Fase 5: Rapportage
Januari t/m februari
Presentatie/werksessie gemeenteraden
PM
Rekenkamercommissie Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen
9