Kansen voor biodiversiteit in Gilze en Rijen

Kansen voor biodiversiteit in Gilze en Rijen Overzicht van wat we al doen, kansen en ambities

Inhoud Kansen voor biodiversiteit in Gilze en Rijen........................................................................................................1 1. Inleiding.......................................................................................................................................................3 1.1 Aanleiding..............................................................................................................................................3 1.2 Rol van de gemeente.............................................................................................................................3 2. Wat is biodiversiteit?...................................................................................................................................4 2.1 Naast biodiversiteit ook werken aan ecologie.......................................................................................4 3. Ambities......................................................................................................................................................5 3.1 Wat willen we bereiken in Gilze en Rijen?.............................................................................................5 3.2 Biodiversiteit in ontwikkelopgaven en programma`s............................................................................5 4.

Drie sporen..................................................................................................................................................6 5. Kansen in de gebieden................................................................................................................................7 5.1 Maatregelen in woonkernen.................................................................................................................7 5.2 Maatregelen in het buitengebied..........................................................................................................9 5.3 Maatregelen op bedrijventerreinen....................................................................................................11 6 Aandacht voor biodiversiteit in ruimtelijke ontwikkelingen.......................................................................12 6.1 Biodiversiteit onderdeel van de omgevingsvisie.................................................................................12 6.2 Natuurinclusief bouwen en renoveren als standaard..........................................................................12 6.3 Koppelen kansen klimaat adaptatie en versterking biodiversiteit.......................................................13 6.4 Ontwikkelingen, renovatie en groot onderhoud.................................................................................13 6.5

Beleid voor zonneparken met aandacht voor biodiversiteit................................................................13 7 Inzet op bewustwording en samenwerking................................................................................................14 7.1 Stimuleren bewustwording en betrokkenheid....................................................................................14 7.2 Communicatieplan (kans)....................................................................................................................14 7.3 Intensiveren samenwerking met partners...........................................................................................15 8. Overzicht en samenvatting van kansen per spoor.....................................................................................16 Overzicht van wat we al doen, extra inzet mogelijkheden en kansen.......................................................17

2

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Biodiversiteit is een belangrijk onderdeel van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Gilze en Rijen. Een van de ambities van het duurzaamheidsbeleid is het versterken van de biodiversiteit in Gilze en Rijen. Wij willen dat graag doen met alle partners in de gemeente. Dit plan geeft een overzicht van wat we al doen op het gebied van biodiversiteit en vooral ook wat de kansen en ambities nog liggen. Een belangrijke reden om biodiversiteit in de gemeente te versterken, is dat het iets oplevert voor de bewoners van de gemeente zelf. Het is namelijk bewezen dat groen in haar totaliteit bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving. Een aantrekkelijke groene en gevarieerde woonomgeving bevordert het welzijn van de mens en de volksgezondheid. Wie als kind al betrokken is bij het groen door er te spelen en door van de opbrengst van de wilde natuur te eten, is er later ook sterker bij betrokken. Een groene omgeving is meestal een belangrijke voorwaarde voor de vestiging van bedrijven. Bewoners hebben vaak meer geld over voor een huis met groen of water voor de deur. Groen heeft daarom ook een belangrijke economische waarde. Daarnaast heeft een gezond ecologisch systeem in de gemeente belangrijke regulerende functies.

Een robuuste en gevarieerde groenstructuur vangt stof af, bevordert de afvoer van regenwater, zuivert lucht, reguleert de temperatuur, remt wind, isoleert geluid. En kan hiervoor bijvoorbeeld extreme (weers-) omstandigheden en plagen beter opvangen. Naast al deze voordelen zijn er nog meer redenen waarom aandacht voor biodiversiteit in gemeenten belangrijk is. Een aantal plant- en diersoorten is gebonden aan menselijke bouwwerken zoals gierzwaluwen, vleermuizen en varens. Dit document geeft een overzicht van wat we allemaal al doen op het gebied van biodiversiteit. Maar ook een overzicht van waar er nog kansen liggen. Met dit overzicht kunnen we de komende jaren besluiten op welke onderdelen we willen intensiveren. Met dit document willen we dan ook de discussie los maken waaraan we willen werken en wat onze ambities zijn. Zowel binnen de gemeente als met bewoners en groene groepen. Na die discussie en de daarop volgende besluitvorming kunnen we een plan van aanpak maken voor de komende jaren.

1.2 Rol van de gemeente Gemeenten zijn onmisbaar bij de uitvoering van het natuurbeleid. Zij hebben met vrijwel alle aspecten rond de inrichting en het beheer van de openbare ruimte wel iets te maken. Gemeenten hebben ook een centrale positie doordat zij contact hebben met bewoners, ondernemers, lokale natuurorganisaties, waterschappen en provincie. Gemeenten kunnen daarom op veel manieren en samen met andere partijen werken aan ecologie. De gemeente Gilze en Rijen is zich bewust van deze verantwoordelijkheid en de aanwezigheid van unieke natuurwaarden binnen de gemeentegrenzen. Maar het versterken van biodiversiteit kan de gemeente niet alleen, dat doen we samen met alle inwoners en ondernemers.

3

2. Wat is biodiversiteit? Biodiversiteit is een breed begrip. Iedereen heeft er wel eens van gehoord, maar weinig mensen kunnen aangeven wat er precies mee wordt bedoeld. Er bestaan veel verschillende definities van biodiversiteit. Maar in één zin zou je kunnen zeggen: Biodiversiteit is een variatie in soortenrijkdom aan planten en dieren op aarde. Biodiversiteit staat onder druk. Wereldwijd, maar ook in Nederland, nemen veel soorten in aantal af of zijn verdwenen. Levensgemeenschappen raken daardoor uit balans. Natuur wordt daarmee niet alleen minder boeiend, maar ook allerlei essentiële functies, zoals waterzuivering, landbouw en klimaatbeheersing komen in gevaar. Een hoge biodiversiteit zorgt voor een bufferende werking voor bijvoorbeeld water, vervuiling en luchtkwaliteit. Een gebied met hoge biodiversiteit kan hierdoor extreme (weers-) omstandigheden en plagen beter opvangen. De totale biodiversiteit is heel moeilijk te meten. Denk maar eens aan alle planten en insecten. Er is niemand zie ze allemaal bij naam kan noemen, laat staan kan vertellen hoeveel er per vierkante meter of hectare in gemeente Gilze en Rijen voorkomen. Het is dus (nog) niet mogelijke te bepalen, hoe sterk de gehele biodiversiteit in onze gemeente afneemt of toeneemt door klimaatverandering, vervuiling of toepassing van duurzame technieken en ecologisch beheer.

Simpelweg omdat dit niet meetbaar en vergelijkbaar is. Voor bepaalde soorten zoals bijen zijn er wel monitoringstrajecten. Er zijn wel algemene maatregelen aan te geven die op basis van eerdere resultaten zullen bijdragen aan de diversiteit van waarneembare en gewaardeerde soorten en levensgemeenschappen in Gilze en Rijen.

2.1 Naast biodiversiteit ook werken aan ecologie Ecologie is de kennis van de relaties tussen soorten planten en dieren onderling, relaties met hun omgeving inclusief menselijke activiteiten en de ontwikkeling daarvan in tijd. Door de vele wisselwerkingen die er bestaan tussen planten, dieren, mensen en hun omgeving ontstaat er een netwerk van onderlinge relaties. Alle planten, dieren en mensen zijn voor hun bestaan afhankelijk van dit netwerk. Ecologie speelt daarom ook een belangrijke rol in andere domeinen zoals water, voedselvoorziening, energie, milieu, stedenbouw, volksgezondheid en recreatie. Ecologie en biodiversiteit kunnen daarom ook niet los van elkaar gezien worden en spelen altijd en overal een rol.

4

3. Ambities 3.1 Wat willen we bereiken in Gilze en Rijen? De gemeente is in 2030 een duurzame, biodiverse, vitale gemeente met een hoge ecologische waarde. Hoe gaan we dit bereiken? Participatie en educatie zijn essentieel om dit te bereiken. De NLGR, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Waterschap en ZLTO zijn allemaal partners in het verhogen van de biodiversiteit. Bewoners hebben ook alle ruimte om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Door ecologie een van de basisprincipes te maken bij ruimtelijke planning gaan we de biodiversiteit versterken. Uitgangspunt hierbij is een efficiënte inzet van middelen door de juiste inrichtingsmaatregelen die passen bij de locatie en het tijdig uitvoeren van alle noodzakelijke beheer- en onderhoudsmaatregelen. Duurzaamheid als basis principe bij inrichting en beheer kan zorgen voor meer biodiversiteit en een hogere kwaliteit van de openbare ruimte. We kiezen er in Gilze en Rijen bewust voor om het bestaande groen ecologisch beter in te richten en ecologie overal in de gemeente terug te laten komen. Bestaand groen beter en ecologisch beheren heeft in het algemeen een hoger ecologisch rendement dan het aanleggen van nieuw groen. Om deze ambitie te bereiken is er wel extra inzet nodig van de gemeente en van inwoners. Dit document geeft dan ook aan waar er nog kansen liggen om deze ambitie te behalen.

3.2 Biodiversiteit in ontwikkelopgaven en programma`s Gilze en Rijen kent een aantal opgaven voor de komende jaren. Zo zijn er de energietransitie, het inspelen op de gevolgen van klimaatverandering, de verduurzaming van de landbouw en de implementatie van de Omgevingswet. Veel van deze onderdelen hebben een programma of zijn onderdeel van een programma. Het onderwerp biodiversiteit valt onder het programma duurzaamheid en klimaatadaptatie. Bij de verdere uitwerking van het thema klimaatadaptatie als onderdeel van duurzaamheid zal ecologie en biodiversiteit worden meegenomen. Kansen die zich binnen deze opgave aanbieden kunnen met de juiste expertise in het ontwerp en het toekomstig beheer en onderhoud zeker bijdragen aan het versterken van het leefgebied van wilde planten en dieren, zowel binnen als buiten de bebouwde kom.

5

4. Drie sporen Er kan in de gemeente Gilze en Rijen op verschillende niveaus worden gewerkt aan het behoud en versterken van biodiversiteit. Dit overzicht richt zich op het grondgebied van de gemeente Gilze en Rijen en de onderdelen die we al uitvoeren en de kansen die er zijn om de biodiversiteit te versterken. Er is daarbij gekozen voor een aanpak in drie sporen. Elk spoor heeft zijn eigen trekkers, doelgroepen, aanpak en resultaat. De gedachte is dat we op deze wijze gerichter aan de slag kunnen. Tempo, schaal en doel zijn per spoor anders. Zo kunnen bewoners en NLGR snel resultaat boeken met verschillende acties en initiatieven. Bij de gemeentelijke organisatie gaat het om grotere projecten en is de tijdspanne vaak langer. Dit komt doordat aanpassingen financiële en organisatorische consequenties hebben. Ook wordt aansluiting gezocht op diverse beleidsontwikkelingen. Bijvoorbeeld door het agenderen van biodiversiteit in de omgevingswet. De drie sporen waarmee we gaan werken zijn: 1. Kansen in gebieden: (hoofdstuk 5) in de woonkernen het agrarisch buitengebied en op de bedrijventerreinen 2. Biodiversiteit meenemen in alle toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen (hoofdstuk 6) 3.

Inzet op meer bewustwording over het belang van biodiversiteit en het versterken van de samenwerking (hoofdstuk 7) In de volgende hoofstukken geven we per spoor aan wat we al doen en waar er nog kansen liggen. In de tabel (hoofdstuk 8) geven we een overzicht van alle acties en kansen.

6

5. Kansen in de gebieden Gilze en Rijen is een groene gemeente met verschillende typen natuur. We richten onze aanpak op maatregelen in drie gebieden: de woonkernen, het buitengebied en de bedrijventerreinen. We richten ons specifiek op de plekken waar dieren en planten zich verplaatsen door het landschap, zoals bermen van wegen, houtwallen, singels en heggen en via sloten en slootkanten. Met de maatregelen voor deze ecologische verbindingen zorgen we indirect ook voor de biodiversiteit in parken en natuurgebieden. In Gilze en Rijen werken we al jaren aan de kwaliteit van groen. Onder andere door onderstaande afspraken en maatregelen kent Gilze en Rijen een aantal ecologisch waardevolle gebieden. Maar er zijn ook nog kansen voor biodiversiteit. Per onderwerp staan die hieronder beschreven wat we al doen en waar we nog kunnen verbeteren (kansen).

5.1 Maatregelen in woonkernen In elke woonkern zijn er mogelijkheden om de omstandigheden voor dieren en planten te verbeteren. We willen maatregelen nemen die ervoor zorgen dat soorten die nu voorkomen in het bebouwde gebied, zich hier ook op lange termijn kunnen handhaven. Denk bijvoorbeeld aan de egel, gewone dwergvleermuis en de huismus. Is er plek, voedsel en veiligheid voor deze soorten, dan is dat er ook voor veel andere soorten. Dit doen wel al: Bestrijding eikenprocessierups op een meer natuurlijke manier We evalueren jaarlijks de manier waarop we de eikenprocessierups bestrijden. Vanaf 2022 spuiten we alleen nog op enkele plekken in de kernen. We kiezen voor meer maatwerk per plek en voor het bevorderen van het ecologisch evenwicht in en rond bermen. Stimuleren eigen initiatieven van inwoners Steeds meer inwoners willen zelf initiatieven nemen om een bijdrage te leveren aan het versterken van biodiversiteit. De gemeente helpt met klimaatadaptatie- en wijk en buurtbeheer-subsidies. Ook kunnen inwoners gebruik maken van schoffelcontracten en zelf een stukje groen onderhouden. En het is binnenkort mogelijk om boomspiegels te adopteren. Hier kunnen we nog iets extra doen: Stimuleren natuurvriendelijke inrichting van tuinen Veel soorten zijn afhankelijk van tuinen bij woningen.

We willen tuinbezitters nog meer stimuleren om hun tuin zo natuurlijk mogelijk te beheren en te kiezen voor een groene tuininrichting: met minder tegels en meer variatie in (liefst inheemse) planten en struiken. We gaan optrekken met de woningcorporaties om bewoners te helpen hun tuin te vergroenen. Daarnaast bestaat er al de mogelijkheid om plantgoed met korting aan het kopen via de Plantgoedactie. Vergroenen van speel- en sportterreinen Op dit moment stimuleren we sportverenigingen om rondom hun sportvelden te vergroenen als er problemen zijn met bijvoorbeeld de eikenprocessierups. We stimuleren scholen om hun schoolpleinen te vergroenen. Een mooi voorbeeld van spelen in het groen is te vinden in het speelbos van Gilze. Kansen: Omvormen van gazons naar bloemrijke weides We zouden graag een inventarisatie maken van welke gazons mogelijk omgevormd kunnen worden naar bloemrijke weides. Dit willen we doen samen met bewoners. Op geschikte locaties kiezen we voor inzaai van ecologisch verantwoorde en inheemse bloemenmengsels. 7

Omvormen van groenvakken naar meer gevarieerd en inheems groen Een andere kans is het anders inrichten van groenvakken die toe zijn aan renovatie. Hier komen meer inheemse struiken en planten waar vogels, bijen, vlinders en andere insecten van profiteren. Denk aan struiken die nectar leveren voor bijen, vlinders aantrekken of bessen maken die vogels kunnen eten.

8

5.2 Maatregelen in het buitengebied In het buitengebied is er veel mogelijk. Maar er zijn ook vele grondeigenaren. Hierdoor moeten acties vaak uitgevoerd worden in goed overleg om kans van slagen te hebben. Mooie soortenrijke plekken zijn er al veel, maar die willen we met onderstaande acties extra beschermen en natuurlijk uitbreiden. Dit doen wel al: Beschermen van waardevolle bestaande landschapselementen en aanleg van nieuwe Hagen, heggen, poelen en oude bomen in het landschap, zijn zeer waardevol als het gaat om biodiversiteit. We zetten daarom in op (extra) bescherming van bestaande elementen op ons grondgebied en op de aanleg van nieuwe. Inventariseren en borgen landschapselementen in bestemmings- en omgevingsplannen Alle landschapselementen zijn geïnventariseerd in het beheerplan landschapselementen. Om waardevolle landschapselementen juridisch te beschermen nemen we ze op in omgevings- en bestemmingsplannen. We kijken welke elementen vooral een waardevolle bijdrage hebben voor de biodiversiteit. Dat kan zijn omdat het om oude elementen gaat of omdat ze een belangrijke ecologische verbinding vormen. Stimuleren herstel, aanleg en onderhoud landschapselementen We subsidiëren de aanleg van nieuwe landschapselementen en het herstel van bestaande elementen. Dat doen we vanuit Stimuleringsregeling Landschap (STILA).

Grondeigenaren in het buitengebied kunnen van deze subsidie gebruik maken. We brengen de vernieuwde regeling onder de aandacht bij inwoners. Aanpak invasieve exoten Sommige planten en dieren die niet van nature voorkomen in Nederland (exoten) bedreigen de aanwezige natuur. In onze gemeente gaat het vooral om Japanse duizendknoop en reuzenbereklauw. Nieuwe soorten houden we goed in de gaten. In 2021 is een plan van aanpak voor de bestrijding van de Japanse duizendknoop opgesteld. De aanpak van invasieve exoten is ook aan de orde in de woonkernen. Bestrijding eikenprocessierups op een meer natuurlijke manier- ook in het buitengebied Voor het terugdringen van overlast van de eikenprocessierups gebruiken we in het buitengebied geen biologische bestrijdingsmiddelen meer. We kiezen voor meer maatwerk en het bevorderen van het ecologisch evenwicht. Een kans is nog om aangrenzende terreineigenaren te vragen om ruigtes in de buurt van eikenbomen te handhaven of ontwikkelen. Ecologisch berm-en slootbeheer We beheren onze bermen en oevers sinds 2021 op ecologische wijze: we maaien minder vaak (‘extensief’) en voeren maaisel af. Dat zorgt voor minder voedselrijke bermen, waardoor er meer plantensoorten kunnen voorkomen. Dit ecologisch beheer verfijnen we. En we passen maatwerk toe, waar nodig.

Hier kunnen we nog iets extra doen: Oversteekbaarheid wegen voor soorten Onder veel diersoorten - denk vooral aan vogels, egels, padden, klein en groter wild - vallen slachtoffers als zij wegen oversteken. Samen met andere partijen, zoals terreinbeheerders, NLGR, Waterschap en Provincie kijken we regelmatig bij projecten of er knelpunten zijn. Als er zich kansen voordoen bekijken we de mogelijkheden voor faunapassages. Dit kunnen groot zijn als bijvoorbeeld faunatunnels of bruggen, maar ook heel klein met het planten van een boom op een tactische plek langs de weg voor vleermuizen.

9

Kansen Onderzoeken beheer onderhoud zandwegen De zandwegen in onze gemeente zijn ook belangrijk voor veel soorten. Bijensoorten leggen er hun eieren. Om soorten te beschermen die afhankelijk zijn van de zandwegen, passen we het onderhoud van deze wegen aan indien nodig. We onderzoeken hoe we bij het schaven van de zandwegen de flora- en faunawaarden zo goed mogelijk kunnen beschermen. Versterken handhaving kwaliteit buitenruimte De handhavingscapaciteit op de kwaliteit van de buitenruimte moet worden uitgebreid. Handhaving zal ook eerder worden betrokken in plannen en processen. Naleving van regels vraagt om goede informatie aan betrokkenen over de regels. Het geven van informatie over de regels die gelden rond biodiversiteit moet onderdeel worden van een communicatieaanpak. Vrijkomende agrarische bebouwing: betere landschappelijke inpassing Vrijkomende Agrarische Bebouwing maakt het mogelijk om de agrarische bestemming van een erf om te zetten in een woonbestemming. Als boerenerven een andere functie krijgen is het gevaar aanwezig dat soorten verdwijnen, bijvoorbeeld typische boerenerfvogels. Maar functieverandering is ook een kans om de biodiversiteit te versterken door de nieuwe functie landschappelijk goed in te passen. Bij de functieverandering willen we daarom extra aandacht voor het behoud van biodiversiteit.

Stimuleren natuurinclusieve landbouw Veel boeren in onze gemeente zijn bezig met de toekomst van hun bedrijf. Er zijn meerdere vormen van toekomstbestendig en duurzaam agrarisch ondernemerschap. Het gaat erom het bedrijf klaar te maken voor de toekomst wat betreft bedrijfsresultaten, milieukwaliteit, waterbeheer en bodemvruchtbaarheid. Dit helpt ook de biodiversiteit. Daarnaast geeft een deel van de boeren natuur bewust een plek op het bedrijf; dit noemen we natuurinclusieve landbouw. Voor een deel gaat dit via de subsidieregelingen voor agrarisch natuurbeheer. Ook de initiatieven van boeren om bloemenmengsels en zonnebloemen in akkerranden te zaaien dragen positief bij aan de biodiversiteit, net als het onderhoud van veel landschapselementen. We willen samen met de ZLTO bekijken wat er precies nodig is en wat de gemeente hierin kan betekenen.

10

5.3 Maatregelen op bedrijventerreinen Dit doen we al: Biodiversiteit bij nieuwe bedrijventerreinen We nemen het thema biodiversiteit mee nemen in het ontwerp bij de ontwikkeling van nieuwe en herstructurering van oude bedrijventerreinen. Er is hier een belangrijke link met de aanpak klimaatadaptatie. Hier kunnen we nog iets extra doen: Benutten kansen voor biodiversiteit in beheer eigen vastgoed en gronden Om als gemeente het goede voorbeeld te geven willen we de kansen in kaart brengen om een deel van ons vastgoed te ‘vergroenen’. Bij bouw of renovatie van ons vastgoed moet natuurinclusief werken het uitgangspunt worden. Voor onze gronden onderzoeken we de mogelijkheid om de biodiversiteit (tijdelijk) te verhogen. Dat kan bijvoorbeeld door inzaaien van bloemrijke mengsels, minder intensief maaien en ecologisch beheer van de randen. We verkennen ook de mogelijkheid om bij verlenging van pachtcontracten, voorwaarden te stellen aan biodiversiteit. We willen beter gebruik maken van tijdelijk braakliggende stukken land. Nu al zaaien we samen met de NLGR braakliggende stukken land in. Deze hebben vaak een hoge ecologische waarde. Kansen: Uitbreiden groen en water op bedrijventerreinen We willen het groen en water uitbreiden. Hoe groter het groenoppervlak hoe meer dier- en plantensoorten er mogen worden verwacht.

We willen onderzoeken wat de mogelijkheden zijn en of we iets kunnen vastleggen in bestemmingsplannen. Kwaliteit bestaand groen verbeteren We kunnen de kwaliteit van bestaande groen op bedrijventerreinen optimaliseren. De norm is meestal intensief beheer voor een nette uitstraling en vaak staan er uitheemse plantensoorten, die van weinig waarde zijn voor de lokale fauna. Met het planten van inheemse soorten en het inzaaien van geschikte bloemenmengsels in combinatie met deelmaaien, valt al veel te winnen. Gebruik maken van potentieel daken en gevels. We moeten meer gebruik maken van het potentieel van platte daken. Als deze op de juiste manier worden ontworpen en onderhouden, kunnen ze een nuttige bijdrage leveren aan het behoud en herstel van de biodiversiteit. Bijvoorbeeld groene of grinddaken kunnen functioneren als broedplaats of voedselbron voor vogels en insecten. We willen onderzoeken wat we kunnen opnemen in bestemmingsplannen en bouwbesluiten of subsidies voor groene daken.

11

6 Aandacht voor biodiversiteit in ruimtelijke ontwikkelingen De biodiversiteit versterken we vooral als we zorgen voor voldoende en geschikt leefgebied voor soorten planten en dieren. Daarom zijn alle ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente belangrijk: zowel grote ingrepen, zoals de aanleg van een nieuwe woonwijk of zonnepark, maar ook kleine, zoals de bouw van een kantoor of herinrichting van een straat. Als we bij een ontwikkeling vanaf het begin rekening houden met de soorten die op een plek voorkomen, levert dat vaak al veel winst op voor de biodiversiteit. Onze inzet is om voortaan bij alle ontwikkelingen in onze gemeente, met een effect op de ruimte, aandacht te geven aan de biodiversiteit. Dat moet zo vroeg mogelijk gebeuren. Bij de start van een project is er namelijk nog veel meer mogelijk, dan wanneer er pas ná de bouw aandacht is voor soorten planten en dieren op een plek. We leggen bij elk project, plan of ontwikkeling vast dat daarbij vooraf moet worden nagedacht hoe ze bijdragen aan het versterken van biodiversiteit. Dit doen we voor elke fase van een ontwikkeling: als we beleidskaders opstellen, als we plannen uitwerken in concrete (omgevings- en bestemmings)plannen en als we vergunningen afgeven. Maar ook bij het beheer van onze gebieden en bij de handhaving van wat er is afgesproken aan regels en voorwaarden. Deze werkwijze is nog niet vanzelfsprekend.

Het vraagt om een andere manier van denken en werken dan we gewend zijn. Hierin zullen we ons komende jaren verder scholen en er ervaring in opbouwen.

6.1 Biodiversiteit onderdeel van de omgevingsvisie In de omgevingsvisie die we opstellen is het behouden en versterken van biodiversiteit een aandachtsgebied. Net zoals wonen, verkeer, energie, recreatie, gezondheid, economie en dergelijke dat zijn. Het proces voor het opstellen van de omgevingsvisie is volop in ontwikkeling en loopt door in 2023. De volgende punten zijn een voorzet voor hoe biodiversiteit een plek kan krijgen in de omgevingsvisie. - Streven is dat elk ruimtelijk plan (denk aan aanleg van een woonwijk, bedrijventerrein, een zonneveld, een recreatie- of sportterrein) bijdraagt aan de biodiversiteit. De invloed van een ontwikkeling op de biodiversiteit wegen we integraal af. Daarmee zorgen we ervoor dat natuur en landschap niet belemmerend zijn, maar juist kunnen bijdragen aan andere doelen. Waar het kan en zinvol is stellen we concrete voorwaarden aan plannen. Het gaat steeds om het goed verweven van functies. - Voor ontwikkelingen in het buitengebied gaan we steeds uit een goede landschapsanalyse. De soortenrijkdom zien we als belangrijk onderdeel van ons landschap. We geven aan welke ecologische verbindingen vooral belangrijk zijn, zoals hagen, heggen, bomen en poelen. We gebruiken daarnaast water als verbindende factor tussen de diverse functies en als belangrijke landschappelijke structuurdrager.

- (Nieuwe) recreatiemogelijkheden houden rekening met de natuurlijke omgeving en het landschap. Niet alles kan zomaar overal. We ontzien gebieden met kwetsbare natuur, of er kunnen hier alleen recreatieve activiteiten plaatsvinden die geen schade aanrichten aan de natuur.

6.2 Natuurinclusief bouwen en renoveren als standaard Natuurinclusief bouwen, ofwel: ontwerpen en bouwen met aandacht voor behoud, herstel of versterking van de biodiversiteit, wordt de standaard. Het is al verplicht vanuit de natuurwetgeving om onderzoek te doen en maatregelen te nemen om soorten te ontzien. Maar initiatiefnemers kunnen nog wat meer doen. Dat hoeft niet heel ingewikkeld te zijn. Inbouwen van nestkasten, groene daken, vleermuisverblijven en vogelvides zijn kleine investeringen bij de bouw, maar van levensbelang voor soorten die afhankelijk zijn van stedelijk gebied. Dat het nu niet altijd gebeurt is geen onwil, maar eerder onwetendheid. We gaan er op de volgende wijze aan werken: - We vragen een initiatiefnemer van een plan om de natuurwaarden op de ontwikkelplek te onderzoeken, vast te leggen en ze een plek te geven in het ontwerp. We nemen deze voorwaarden op in het Programma van Eisen (PvE), en we leggen ze vast in overeenkomsten en contracten met 12

-

-

projectontwikkelaars. Ook bij renovatie wordt natuurinclusief werken de standaard. De gemeente denkt mee over de mogelijkheden. Het natuurinclusieve ontwerp en de maatregelen die een initiatiefnemer voorstelt, toetsen we bij de vergunningverlening. Via scholing zorgen we dat de betrokken medewerkers bij de gemeenten actuele kennis hebben over ontwerpen en bouwen met winst voor biodiversiteit. De wens is om een leidraad over natuurvriendelijk bouwen op te stellen. Daarmee kunnen we ook initiatiefnemers ondersteunen en adviseren. Natuurinclusief bouwen passen we nu al toe in nieuwbouwprojecten, maar is wel nog een nieuw onderwerp, waar veel nieuwe ontwikkelingen op zijn. We zorgen daarom dat we met elkaar kennis ontwikkelen over alle mogelijkheden die natuurinclusief bouwen biedt, en dat die kennis breed wordt gedeeld.

6.3 Koppelen kansen klimaat adaptatie en versterking biodiversiteit Biodiversiteit is ook onderdeel van onze klimaatagenda. Hitte, droogte en wateroverlast hebben namelijk grote invloed op de biodiversiteit. In de klimaatagenda geven we aan hoe we om willen gaan met klimaatveranderingen. Onze aanpak stemmen we af met het waterschap en met de regio Hart van Brabant. We hebben via de stresstesten inzicht in de locaties waar hittestress en wateroverlast problemen opleveren voor mensen, planten en dieren. Groen speelt een belangrijke rol om problemen te verminderen. Dat biedt gelijk de kans om ook de biodiversiteit te versterken. Die kansen willen we op de volgende manier benutten. - We zetten in op voldoende schaduwwerking door groen in woonkernen tegen hittestress bij nieuwe ontwikkelingen. Bij (her)inrichting van de openbare ruimte is klimaat-adaptief ontwerpen uitgangspunt. Dat betekent meer ruimte voor groen en wateropvang opnemen in een ontwerp. Bij de aanleg van wadi’s (verdiepte plekken in een groenstrook die regenwater opvangen) kiezen we voor een zo ecologisch mogelijke inrichting en beheer. Denk aan het inzaaien van bloemrijke, inheemse mengsels en minder vaak (‘extensief’) maaien. - Bij aanplant van nieuwe bomen, stemmen we de keuze voor soorten af op de vochtigheid van de standplaats. We zorgen ook voor variatie en voldoende groeiruimte en voor aangepast beheer.

6.4 Ontwikkelingen, renovatie en groot onderhoud De gemeente Gilze en Rijen bouwt en beheert wegen, bermen, openbaar groen, gebouwen en heeft invloed op de ontwikkelingen in de gemeente. Bij het inrichten van de openbare ruimte is het rekening houden met de ter plaatse levende planten en dieren een verplichting. We hebben vanuit de Wet natuurbescherming een zorgplicht, dat betekend dat we een inspanningsverplichting hebben voor het behouden van wilde planten en dieren die leven op de betreffende locatie. Bovenop deze inspanningsverplichting is het meenemen van maatregelen die niet verplicht zijn, maar de biodiversiteit wel ten goede komt, een methode om de biodiversiteit te versterken. Dit kan door voor alle disciplines (wegen, kunstwerken, groen, bouwkunde enz.) te onderzoeken welke maatregelen met een redelijke inspanning en tegen aanvaardbare kosten uitvoerbaar zijn binnen groot onderhoud, renovatie en nieuwe aanleg. Om deze ambitie vorm te geven wordt er een presentatie met natuurinclusieve maatregelen opgesteld die bijdragen aan het verbeteren van de leefomstandigheden van wilde planten en dieren. Op basis van deze presentatie kunnen medewerkers kijken wat de mogelijkheden zijn binnen het project om biodiversiteit te versterken.

6.5 Beleid voor zonneparken met aandacht voor biodiversiteit We hebben een vastgesteld plan “Handreiking zon”. In dit kader zijn het behoud en herstel van biodiversiteit belangrijke uitgangspunten bij elke ontwikkeling. Zonnepanelen zijn tijdelijk (maximaal 25 jaar). Maar de landschappelijke inpassing is permanent. De inpassing sluit altijd aan bij de kenmerken van het landschapstype. Deze kaders geven op basis van alle natuur- en landschapswaarden in onze gemeente richting aan de keuze voor locaties waar zonneparken kunnen komen. Naast de locatiekeuze zorgt een goede inrichting en beheer van zonneparken ervoor dat planten- en dieren er een leefgebied vinden. Zo zorgt de aanleg van brede stroken inheems groen en de inzaai van bloemrijke mengsels voor voedsel en schuilplekken voor soorten. Een zonneveld heeft altijd 25% open ruimte. 13

7 Inzet op bewustwording en samenwerking Als gemeente nemen we onze eigen verantwoordelijkheid om de biodiversiteit in Gilze en Rijen te versterken. Voor veel doelen hebben we ook inzet nodig van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties.

7.1 Stimuleren bewustwording en betrokkenheid Het is goed om te zien dat al veel inwoners van Gilze en Rijen, al dan niet via een organisatie, zeer betrokken zijn bij het thema biodiversiteit. Veel vrijwilligers zijn actief bij de Groene Brigade van de NLGR. De Groene brigade neemt zelf initiatieven zoals het ophangen en schoonmaken van nestkastjes. Het snoeien van moeilijk toegankelijke plekken. En bermen inventariseren die ingezaaid kunnen worden. Ook veel bewoners zijn actief bezig met biodiversiteit in hun eigen tuin soms via de Plantgoedactie of via Natuur in de Wijk. Er zijn ook veel mensen voor wie biodiversiteit een onbekend thema is of die het belang er (nog) niet van zien. Er zijn ook mensen die graag iets bijdragen, maar niet goed weten wat. Met gerichte communicatie-inzet willen we de komende jaren zorgen voor meer bewustzijn over biodiversiteit bij wie er nog niet zo bekend mee is. Dat geldt ook voor medewerkers van de gemeente zelf en voor partijen met wie de gemeente nauw samenwerkt. We willen ook stimuleren dat iedereen actief een eigen bijdrage levert. De gemeente is al langer actief om inwoners en partijen meer bewust te maken van het belang van biodiversiteit, en te stimuleren een positieve bijdrage te leveren. Ook veel andere organisaties, zoals de NLGR zijn bezig met voorlichting en bewustwording.

We gaan door waar we al mee bezig zijn en versterken de inzet.

7.2 Communicatieplan (kans) We willen een kort en krachtig communicatieplan rond biodiversiteit opstellen. Hierin geven we aan hoe we zorgen voor (nog) meer bewustwording over biodiversiteit bij inwoners. Dat doen we door hen te informeren over het onderwerp en er de dialoog over aan te gaan. Het plan maken we in goed overleg met andere partijen in de gemeente, zodat het samen gedragen wordt. Door samen op te trekken zorgen we ook dat we, via ieders netwerk, zo veel mogelijk inwoners bereiken. Doelgroepen zijn alle inwoners van de woonkernen en het buitengebied, zowel mensen die al wat weten van biodiversiteit als mensen die nog maar weinig weten. Doelgroep zijn ook ondernemers in de recreatie-, agrarische en bouwsector. Zij hebben direct invloed op het ruimtegebruik en de inrichting van ruimte. Onderdelen van de communicatiestrategie zijn in elk geval: Samen met anderen We trekken voor de communicatie op met andere partijen, zoals dorpsraden, lokale (groene) organisaties, het waterschap, terreinbeheerders en ondernemers. Positieve boodschap en goede voorbeelden We geven een positieve boodschap: het verlies van soorten planten en dieren is een groot probleem, maar we kunnen er wat aan doen met elkaar. We laten zien hoe de gemeente het goede voorbeeld wil geven, en helpen andere partijen hun goede voorbeelden of projecten te laten zien.

Integraal benaderen van thema’s Het onderwerp biodiversiteit staat niet op zichzelf. We koppelen de aandacht voor biodiversiteit, daar waar het kan, aan andere thema’s zoals klimaat, gezondheid, voedsel of energie. Zorgen voor herkenning We zorgen dat mensen het onderwerp biodiversiteit steeds zien terugkomen. Mogelijk met een beeldmerk. Onderwerpen die in elk geval in het communicatieplan aan bod komen zijn: het waarom van ander maai- en groenbeheer, voorlichting over gebruik van bestrijdingsmiddelen door particulieren, regels die gelden voor het beschermen van biodiversiteit zodat helder is waarop we handhaven. We besteden aandacht aan 14

samenwerking met eigenaren in communicatie over biodiversiteit en aan de kansen van ondernemers om meer natuur op hun terreinen te realiseren. Ook krijgt de voorlichting aan particulieren in het buitengebied een plek in het plan. Zij kunnen met de inrichting van hun erven een belangrijke positieve bijdrage leveren voor veel plant- en dierensoorten. Inrichten van een heldere plek voor informatie en kennis We zorgen voor één heldere plek waar inwoners terecht kunnen met vragen over biodiversiteit en voor ideeën over wat ze zelf kunnen bijdragen. Biodiversiteit is een thema naast energie, klimaat en milieu.

7.3 Intensiveren samenwerking met partners Het opzetten en uitvoeren van maatregelen voor het versterken van de biodiversiteit doen we in samenwerking met lokale en regionale partijen. We kunnen van elkaar leren door kennis en ervaringen te delen. We kunnen ook samenwerken op het gebied van communicatie en elkaar vinden bij de praktische uitvoering van maatregelen. Oriënterende gesprekken met terreinbeherende organisaties Gilze en Rijen heeft diverse partners in het gebied die een verbinding hebben met het thema biodiversiteit. De gemeente Gilze en Rijen wil graag samen met deze partners werken aan het versterken van de biodiversiteit in Gilze en Rijen. Wij doen dit al jaren gezamenlijk in het Groot Landschapsoverleg. Onze partners hierin zijn ZLTO, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Mark en Leij en NLGR. Tijdens deze gesprekken wordt duidelijk waar we mee bezig zijn er waar we elkaar kunnen vinden in ambities en projecten. Samenwerken aan het versterken van de biodiversiteit in Gilze en Rijen Vanuit deze gesprekken gaan we samen met de partijen nader verkennen wat we gezamenlijk kunnen doen om de biodiversiteit te versterken. We willen daarbij inzetten op communicatie en praktische toepassingen. We zoeken daarbij vooral de verbinding. We stellen ons de vraag wat we samen kunnen doen om ons doel te bereiken.

Na drie jaar evalueren Omdat biodiversiteit een breed en complex onderwerp is, kiezen we ervoor om onze aandacht gericht in te zetten op aantal onderwerpen en pilots. We gaan de komende twee jaar kijken naar ons eigen handelen als organisatie en gaan de samenwerking met verschillende gebiedspartijen opzoeken. Na drie jaar maken we de balans op; wat hebben we bereikt, hebben onze inspanningen geleidt tot het gewenste resultaat, en waar is op dat moment inzet nodig om de biodiversiteit in Gilze en Rijen te versterken?

15

8. Overzicht en samenvatting van kansen per spoor In voorgaande hoofdstukken is per spoor beschreven wat we al doen en waar nog kansen liggen. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste kansen per spoor. Hier moeten we de komende jaren op investeren, kansen benutten en besluiten over nemen. Daaronder is in tabellen nog eens overzichtelijk weergegeven wat we al doen om de biodiversiteit te versterken, waar we nog dingen kunnen verbeteren en waar er nog kansen liggen. Kansen in gebieden In de woonkernen is de belangrijkste kans het omvormen van gazons naar bloemrijke weides en het omvormen van groenvakken naar een meer gevarieerde (inheemse) beplanting. Hiervoor moet een inventarisatie plaatsvinden van geschikte locaties. Vervolgens moet het jaarlijks gefaseerd worden uitgevoerd. Schatting jaarlijks budget €50.000,- voor de aanpak van 4 locaties per jaar. Benodigde capaciteit circa 120 uur per jaar. Kansen in het buitengebied In het buitengebied liggen de kansen met name bij het aanpassen van beheer van bermen en zandwegen. Hier zijn de afgelopen jaren stappen gezet en nu is het moment om dit nog goed in te regelen. Kansen kunnen met name worden benut bij veranderingen in het landschap. Duidelijkere kaders voor landschappelijke inpassing bij vrijkomende agrarische bebouwing. Meer handhaving op de kwaliteit van de buitenruimte.

En het stimuleren van kansen voor natuurinclusieve landbouw. Niet afwachten op initiatieven. Maar actief aanmoedigen van kansen om ecologische verbindingszones te maken en waardevolle landschapselementen. Schatting benodigde capaciteit circa 400 uur per jaar van iemand met kennis van landschapsontwerp/rentmeesterij. Kansen op bedrijventerreinen We willen het groen en water uitbreiden waar mogelijk en de kwaliteit van het bestaande groen optimaliseren. Met het planten van inheemse soorten en het inzaaien van geschikte bloemenmengsels in combinatie met deelmaaien, valt al veel te winnen. Ook zinloze verharding verwijderen kan veel opleveren. Schatting jaarlijks benodigd budget € 80.000,- en 140 uur capaciteit. Het stimuleren van het vergroenen van bestaande gevels en daken kan lopen via de klimaatagenda. Kansen voor biodiversiteit bij ruimtelijke ontwikkelingen Bij ruimtelijke ontwikkelingen houden we ons nu aan de wettelijke kaders van de Wet Natuurbescherming. De gemeente Gilze en Rijen bouwt en beheert wegen, bermen, openbaar groen, gebouwen en heeft invloed op de ontwikkelingen in de gemeente. Bovenop deze inspanningsverplichting is het meenemen van maatregelen die niet verplicht zijn, maar de biodiversiteit wel ten goede komt, een methode om de biodiversiteit te versterken. Vaak kan dit samenlopen met het klimaatadaptief inrichten.

Dit kan door voor alle disciplines (wegen, riolering, groen, enz.) te onderzoeken welke maatregelen met een redelijke inspanning en tegen aanvaardbare kosten uitvoerbaar zijn binnen groot onderhoud, renovatie en nieuwe aanleg. Daarbij is kennis en het toepassen van deze kennis een belangrijke schakel. Voorstel is om dit mee te nemen in de aanpak klimaatadaptatie en hier op deze manier budget en capaciteit voor vrij te maken. Inzet op meer bewustwording over het belang van biodiversiteit Met gerichte communicatie-inzet willen we de komende jaren zorgen voor meer bewustzijn over biodiversiteit bij wie er nog niet zo bekend mee is. Dat geldt ook voor medewerkers van de gemeente zelf en voor partijen met wie de gemeente nauw samenwerkt. We willen ook stimuleren dat iedereen actief een eigen bijdrage levert, via ander gedrag, een activiteit of op een andere manier. Voorstel is om dit mee te nemen in de aanpak klimaatadaptatie en hier op deze manier budget en geld voor vrij te maken. 16

Overzicht van wat we al doen, extra inzet mogelijkheden en kansen Wat doen we al Bestrijding eikenprocessierups op een meer natuurlijke manier in woonkernen en buitengebied Stimuleren eigen initiatieven van inwoners en groene groepen - Plantgoedactie - Ondersteunen initiatieven Beschermen van waardevolle bestaande landschapselementen en aanleg van nieuwe Inventariseren en borgen landschapselementen in bestemmings en omgevingsplannen Stimuleren herstel, aanleg en onderhoud landschapselementen Aanpak invasieve exoten Uitbreiding ecologisch berm-en slootbeheer Biodiversiteit op nieuwe bedrijventerreinen Biodiversiteit opnemen in omgevingsvisie en programma. Stimuleren bewustwording en betrokkenheid Hier kunnen we nog iets extra doen: Stimuleren natuurvriendelijke inrichting van tuinen Vergroenen van speel- en sportterreinen Oversteekbaarheid wegen voor soorten Benutten kansen voor biodiversiteit in beheer eigen vastgoed en gronden Natuurinclusief bouwen en renoveren als standaard Koppelen kansen klimaatadaptatie en versterking biodiversiteit Ontwikkelingen, renovatie en groot onderhoud Bij ontwikkeling zonneparken aandacht voor biodiversiteit Intensiveren samenwerking met partners

Benodigde kosten Klein Middel Per project Middel Klein Klein Groot Klein Klein

Benodigde capaciteit Klein Klein Bestaande capaciteit Middel Middel Middel Middel Klein Middel

Kansen: Omvormen van gazons naar bloemrijke weides Omvormen van groenvakken naar meer gevarieerd en inheems groen Aanpassen beleid onderhoud zandwegen Versterken handhaving kwaliteit buitenruimte Vrijkomende agrarische bebouwing: betere landschappelijke inpassing

Benodigde kosten Groot Groot Klein Groot Klein

Benodigde capaciteit Groot Groot Klein Groot Groot 17

Stimuleren natuurinclusieve landbouw Uitbreiden groen en water op bestaande bedrijventerreinen Kwaliteit groen op bestaande bedrijventerreinen verbeteren Gebruik maken van potentieel van daken en gevels Opstellen communicatieplan

Klein Groot Groot Middel Klein

Middel Groot Groot Middel Klein

18