bomenbeleidsplan GR

1

22 november 2021 Zaaknummer: 357884 Gemeente Gilze en Rijen Postbus 73 5120 AB Rijen Bezoekadres: Raadhuisplein1 5121 JX Rijen Telefoonnummer 140161 Email: info@gilzerijen.nl Website: www.gilzerijen.nl Meer informatie: laurameuleman@abg.nl

2

Voorwoord bomenbeleid Als je vanuit de lucht naar het grondgebied van Gilze en Rijen kijkt, valt op hoe bijzonder de ligging van onze gemeente is. Als een groen hart van Brabant liggen onze vier dorpen tussen Tilburg en Breda. Om in dit gebied in te spelen op onderwerpen als klimaatadaptatie en biodiversiteit, zijn we onder andere op een andere manier gaan kijken naar ons bomenbestand. De uitdagingen van vandaag de dag vragen immers om nieuwe beleidsuitspraken. Samen met de leden van de commissie Ruimte, natuurorganisaties en inwoners is dit nieuwe bomenbeleidsplan tot stand gekomen. De inbreng op de bouwstenennotitie gaf ons veel waardevolle input. Het resultaat is dat er twee duidelijke uitgangspunten zijn benoemd: ‘Kwaliteit en diversiteit’ en ‘De juiste boom op de juiste plek’. Met deze uitgangspunten verstevigen we de inzet op een duurzame (her-)inrichting van onze leefomgeving, maar zoeken we ook naar de juiste balans. Ik ben ervan overtuigd dat we met deze hernieuwde beleidsuitspraken een belangrijke basis leggen voor een gezond bomenbestand. Een belangrijke vervolgstap is de herziening van het kapbeleid. Ook daarover ga ik graag met u in gesprek. Op deze manier blijven we gezamenlijk werken aan ons groene kapitaal. Nu, maar ook in de toekomst. Aletta van der Veen Wethouder Gilze en Rijen

3

Samenvatting Het bomenbeleidsplan geeft aan hoe we met bomen omgaan en hoe we hun waarden koesteren, beschermen en versterken. De basis daarvan is het behoud en de bescherming van bestaande bomen. We willen door goed beheer en zorg voor de groeiplaatsen onze bomen zo lang mogelijk vitaal en gezond houden. Daarmee bouwen we aan een gezond en toekomstbestendig bomenbestand. Wat willen we bereiken? De gemeente Gilze en Rijen streeft naar een duurzaam, divers, vitaal en veilig bomenbestand. Een hoge, ruimtelijke, sociale, ecologische en cultuurhistorische waarde van de bomen en bomen die een bijdrage leveren aan het woon-, werk- en leefmilieu in Gilze, Rijen, Hulten en Molenschot. We kiezen duidelijk voor kwaliteit en diversiteit. Met alle maatregelen streven we naar een meer waardevol bomenbestand. Dit kan ook betekenen dat we bij uitval van bomen minder bomen terug planten. Maar dan wel onder betere omstandigheden. Kwaliteit en kwantiteit van de bomen is gewaarborgd In het ontwerp en bij de aanplant van bomen is het belangrijk om rekening te houden met de groeiruimte die bomen nodig hebben, zowel boven- als ondergronds. Bomen moeten een betere groeiplaats mee krijgen. Bij planvorming nemen we in een vroeg stadium de inpassing van bomen en groen mee.

De juiste boom op de juiste plek Er is een grote variëteit en keuze in bomen: in grootte, vorm, kleur en in eisen aan hun omgeving (voeding, nat of droog). De kunst is steeds de juiste boom te vinden bij de plek. Nieuwe bomen worden altijd gekozen door rekening te houden met de omgeving. Een boom die oud kan worden en water vast kan houden en in de zomer zorgt voor een koele plek. Het bomenbeleidsplan geeft hier duidelijke handvatten voor. Bomen zijn belangrijk in de aanpak van klimaatadaptatie Onderwerpen zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit en duurzaamheid worden steeds belangrijker waardoor we ook op een andere manier naar bomen zijn gaan kijken. Deze onderwerpen hebben daarom een belangrijke plek gekregen in het nieuwe bomenbeleidsplan. Bomen hebben tal van waarden voor ons, de mensen, de natuur, het milieu en het klimaat. Elke boom draagt daaraan bij, hoewel de ene boom meer waarde vertegenwoordigt dan de andere. Extra aandacht geven we aan wat een boom kan toevoegen aan klimaatadaptatie en biodiversiteit. Een andere combinatie van planten, struiken en bomen kan daarbij ook een mogelijkheid zijn in plaats van alleen een laanbeplanting. Ziekten, aantastingen en plagen hebben veel invloed op het bomenbestand. Naast de noodzakelijke bestrijding, richten we onze aandacht vooral op preventie.

Wat gaan we doen? Na het vaststellen van het bomenbeleidsplan start de gemeente met het herzien van het kapbeleid, een analyse van het boombeheer en opstellen van een monumentale bomenlijst samen met bewoners. We gaan door met het toepassen van groeiplaatsverbetering. En we planten de komende drie jaar 30 bomen per jaar op plekken waar mensen lang buiten verblijven.

4

Inhoud Voorwoord bomenbeleid .................................................................................................................... 3 Samenvatting....................................................................................................................................... 4 1.

Inleiding ....................................................................................................................................... 8 1.1 Hoe kunt u dit beleidsplan gebruiken/lezen? ........................................................................... 8 1.2 Reikwijdte en status .................................................................................................................. 8 1.3 Betrokkenheid en gemeentelijke verantwoordelijkheid ........................................................... 9 1.4 Relatie met andere beleidsdocumenten en kaders uit wet- en regelgeving ............................ 9 Omgevingswet ............................................................................................................................... 11

2.

Analyse huidige situatie............................................................................................................. 12 2.1 Beperkte ondergrondse groeiruimte ...................................................................................... 12 2.2 Andere boomsoort .................................................................................................................. 12 2.3 Kappen en boombescherming................................................................................................. 12 2.4 Nieuwe ziekten/klimaatsverandering ..................................................................................... 12 2.5 Huidige bomenbestand ........................................................................................................... 12 2.6 Bomen en een veranderd klimaat ........................................................................................... 12

3.

Waarde van bomen ................................................................................................................... 14 3.1 Boomwaarde ........................................................................................................................... 14 3.2 Waarde voor milieu en klimaatbestendigheid ........................................................................ 14 3.3 Waarde voor ruimtelijke structuur en landschap ................................................................... 14 3.4 Waarde voor ecologie en natuur............................................................................................. 14 3.5 Cultuurhistorische waarde ...................................................................................................... 15 3.6 Gebruiks- en belevingswaarde ................................................................................................ 15 3.7 Waardetools ............................................................................................................................ 15

4.

Wat willen we bereiken? ........................................................................................................... 16 4.1 Visie en opgaves ...................................................................................................................... 16 Opgave 1: Kwaliteit en kwantiteit van de bomen is gewaarborgd ............................................... 16 Opgave 2: We bepalen de waarde van een boom ........................................................................ 16 Opgave 3: De juiste boom op de juiste plek .................................................................................. 16 Opgave 4: Bomen zijn belangrijk in de aanpak van klimaatadaptatie .......................................... 17 Opgave 5: We streven naar een realistisch beheer en ontwerp ................................................... 17 Opgave 6: Overlast en ongemak serieus nemen ........................................................................... 17 Opgave 7: Bomen over bomen...................................................................................................... 17 4.2 Bouwstenen en uitwerkingen ................................................................................................. 17

5.

Ambities voor de toekomst en financiële vertaling .................................................................. 19 5

5.1 Financiële vertaling.................................................................................................................. 19 Ambities en middelen voor opgave 1: Kwaliteit en kwantiteit van de bomen is gewaarborgd ... 19 Ambities en middelen voor opgave 2: We bepalen altijd de waarde van een boom ................... 19 Ambities en middelen voor opgave 3: De juiste boom op de juiste plek...................................... 20 Ambities en middelen voor opgave 4: Bomen zijn belangrijk in de aanpak van klimaatadaptatie ....................................................................................................................................................... 20 Ambities en middelen voor opgave 5: We streven naar een realistisch beheer en ontwerp....... 21 Ambities en middelen voor opgave 6: Overlast en ongemak serieus nemen............................... 21 Ambities en middelen voor opgave 7: Bomen over bomen.......................................................... 21 6.

Bomenstructuur ........................................................................................................................ 22 6.1 Bomenstructuur in groenstructuur ......................................................................................... 22 6.2 Status van de bomenstructuur ................................................................................................ 22 6.3 Bomen en klimaatadaptatie .................................................................................................... 22 6.4 Vervanging van bomen in lanen .............................................................................................. 23

7.

Bomen en ruimtelijke ontwikkelingen ...................................................................................... 24 7.1 Initiatieffase ............................................................................................................................. 24 7.2 Ontwerp- en besteksfase ........................................................................................................ 24 7.3 Uitvoeringsfase ........................................................................................................................ 25 7.4 Beheerfase ............................................................................................................................... 25

8. De juiste plek ................................................................................................................................. 27 8.1 Standplaatsomstandigheden ................................................................................................... 27 8.2 Algemene kaders groeiplaats .................................................................................................. 27 8.3 Technische en ruimtelijk kaders .............................................................................................. 28 8.4 Zonne-energie ......................................................................................................................... 29 8.5 Klimop ...................................................................................................................................... 30 9.

De juiste boom .......................................................................................................................... 31 9.1 Voorwaarden bij de soortkeuze en beheervorm .................................................................... 31 9.2 Soorten en een veranderend klimaat...................................................................................... 31

10.

Boomziekten.......................................................................................................................... 33

10.1 Ziekten en plagen .................................................................................................................. 33 10.2 Maatregelen .......................................................................................................................... 33 11.

Kappen en herplanten ........................................................................................................... 34

11.1 Kapbeleid ............................................................................................................................... 34 11.2 Herplantplicht ........................................................................................................................ 34 12.

Hinder en overlast ................................................................................................................. 35 6

12.1 Wanneer is iets hinder?......................................................................................................... 35 12.2 Afweging in vier stappen ....................................................................................................... 35 12.3 Maatregelen .......................................................................................................................... 36 12.4 Overlast van monumentale bomen....................................................................................... 37 13.

Monumentale bomen ........................................................................................................... 38

7

1. Inleiding Bomen vertegenwoordigen een grote verscheidenheid aan waarden en betekenissen voor de gemeente Gilze en Rijen. Ze zorgen voor een prettig woon- en leefklimaat. In Gilze en Rijen hechten we steeds meer waarde aan hun bijdrage aan: ✓ een gezondere gemeente; ✓ het beter aangepast zijn aan een veranderend klimaat; ✓ een betere milieukwaliteit; ✓ en meer natuur in de gemeente. Het bomenbeleidsplan geeft aan hoe we met bomen willen omgaan en hoe we hun waarden koesteren, beschermen en versterken. De basis daarvan is het behoud en de bescherming van bestaande bomen. We willen door goed beheer en zorg voor de groeiplaatsen onze bomen zo lang mogelijk vitaal en gezond houden. Daarmee bouwen we aan een bomenbestand en boomstructuur met meer kwaliteit en meer waarde. Het bomenbeleid staat nu beschreven in het groenstructuurplan, het landschapsontwikkelingsplan, diverse memo's, moties en handboeken. Daarmee is het beleid de laatste jaren erg versnipperd geraakt. De wens is om het beleid in één document te bundelen. Onderwerpen, zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit en duurzaamheid worden steeds belangrijker waardoor we ook op een andere manier naar bomen zijn gaan kijken. Deze onderwerpen vragen om nieuwe beleidsuitspraken in een bomenbeleidsplan. Het behouden en planten van bomen in een versteende omgeving is een uitdaging.

Waardevolle bomen ontstaan niet van de ene op de andere dag. Bomen vragen tijd om tot volle wasdom te komen en dat maakt ze kwetsbaar in de concurrentiestrijd om de schaarse ruimte. We moeten daarom keuzes in het ruimtegebruik goed onderbouwd maken. Het behoud, het vergroten of het eventuele verlies aan waarde van bomen moeten we op een zorgvuldige en gelijkwaardige wijze afwegen ten opzichte van andere belangen en functies. Het beleid is geldig voor tien jaar. Elke vijf jaar evalueren we het beleid. En elke twee jaar komt er een terugkoppeling voor de commissie Ruimte over de stand van zaken van de uitwerkingen van dit beleid.

1.1 Hoe kunt u dit beleidsplan gebruiken/lezen? Het beleidsplan is opgebouwd uit verschillende hoofdstukken met telkens een thema. Hoofdstuk 2 geeft een korte analyse van waar we op dit moment tegenaan lopen in onze gemeente. Hoofdstuk 3 beschrijft de waarde die bomen kunnen hebben. Bij alles wat we met bomen doen moeten we deze waarde afwegen tegen wat we op die plek willen doen. Hoofdstuk 4 beschrijft de visie op onze bomen. De nadruk ligt hier op de rol die bomen hebben bij een prettiger en klimaatadaptieve woonomgeving, het creëren van een goede groeiplaats en meer biodiversiteit. Hoe we dit bereiken is per thema in de daarop volgende hoofdstukken uitgewerkt. Hoofdstuk 5 geeft een doorkijk naar de uitvoering van het bomenbeleidsplan en wat ons de komende jaren te doen staat om het beleid ook te realiseren. Het beleid is zo ingedeeld dat het losse praktische hoofdstukken zijn, die ook afzonderlijk gelezen kunnen worden. De bedoeling hiervan is dat mensen die met een vraag zitten, zowel bewoners als ambtenaren, direct naar het hoofdstuk kunnen gaan en daar de informatie kunnen vinden.

1.2 Reikwijdte en status Het bomenbeleidsplan gaat in eerste instantie om de bomen en boomstructuren in de openbare ruimte, binnen de gemeentegrenzen. Daar waar aanleiding of noodzaak is zeggen we ook iets over particuliere bomen. Visie en aanvullende beleidsregels op bomen en boomstructuren buiten de kernen zijn vertaald in het Landschapsontwikkelingsplan en in de Wet natuurbescherming. 8

Een boom is volgend de Algemeen Plaatselijke Verordening: een houtachtig, overblijvend gewas met een diameter van minimaal 10 centimeter (of met een omtrek van minimaal 31 centimeter) op 130 centimeter hoogte boven het maaiveld. Voor de leesbaarheid gebruiken we in de tekst steeds de term ‘boom`, tenzij het duidelijk gaat over de andere vormen van houtopstanden zoals hakhout of houtwallen. Het kapbeleid, de monumentale bomenlijst en het bomenbeheerplan zijn uitwerkingen van dit beleid. Hoofdstuk 5 geeft al een doorkijk hoe we de uitvoering van het bomenbeleidsplan gaan borgen. Deze acties werken we na vaststelling van het bomenbeleid uit. Acties die we niet binnen de bestaande capaciteit en financiële middelen uitvoeren leggen we apart ter besluitvorming voor aan het college of gemeenteraad. Het groenstructuurplan en het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) blijven bestaan naast dit bomenbeleidsplan en geven de gehele groenstructuren in de gemeente aan.

1.3 Betrokkenheid en gemeentelijke verantwoordelijkheid We realiseren openbaar groen in de kernen op de eerste plaats voor onze inwoners en bedrijven. Betrokkenheid van burgers, bijvoorbeeld bij inrichting en onderhoud, is van groot belang om draagvlak te krijgen. De groepen die gebruikmaken van het openbaar groen hebben daarbij sterk uiteenlopende wensen. Enkele doelgroepen zijn: jongeren, spelende kinderen, hondenbezitters, ouderen, natuurliefhebbers, etc. We bemoeien ons als eigenaar en beheerder maar ook als beleidsmaker en regelgever met bomen. Naast de gemeentelijke bomen vinden we ook particuliere bomen van belang voor de gemeenschap. Waar het gaat om bomen behartigen we dan ook het algemeen belang boven het individueel belang. Hierbij hanteren we een langetermijnvisie. Immers zijn de bomen waarvan we nu genieten, geplant en verzorgd door vorige generaties en genieten de volgende generaties van de bomen die we nu planten. Als regelgever beschermen we de bomen in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Een groot deel van de bomen in het buitengebied valt onder de Wet Natuurbescherming.

1.4 Relatie met andere beleidsdocumenten en kaders uit wet- en regelgeving Om tot een goed bomenbeleidsplan te komen moeten we rekening houden met de diverse wettelijke kaders en beleidskaders. -

-

Op het niveau van wet- en regelgeving zijn het Burgerlijk Wetboek en de Wet natuurbescherming van belang. Ook houden we rekening met de voorbereiding van de Omgevingswet, die naar verwachting op 1 juli 2022 in werking treedt. Het kader hieronder gaat nader in op de manier waarop we het bomenbeleid kunnen vertalen naar integrale documenten onder de Omgevingswet. Daarnaast hebben we nog een eigen structuurvisie, een groenstructuurplan en gebiedsvisies waarin we zaken met betrekking tot groen en bomen hebben opgenomen. De regels over bomen en de openbare ruimte hebben we in gemeentelijke verordeningen vastgelegd.

Klimaat en duurzaamheid Dit bomenbeleidsplan sluit aan bij het klimaat- en duurzaamheidsbeleid. De gewenste bomenstructuur moet toekomstgericht zijn. Dit wil zeggen dat het groen, dat de gemeente nu aanplant, de kans krijgt om uit te groeien tot de gewenste volwassen uitstraling en niet vroegtijdig moet worden gerooid vanwege extreme overlast of slechte groeiomstandigheden. Dit groen is ingericht op de huidige en toekomstige behoefte van de inwoners en kan de gemeente met een acceptabele inspanning in stand houden. In het Koersdocument Duurzaamheid staat dat we het behalen van de Global Goals belangrijk vinden. Het bomenbeleidsplan draagt bij aan het behalen van die goals op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit. 9

Groenstructuurplan 2011 Dit bomenbeleidsplan zien we als een aanvulling op het groenstructuurplan, dat we in 2011 hebben opgesteld. In het groenstructuurplan zijn enkele hoofdstukken over bomen opgenomen. Bruikbare informatie daaruit hebben we in dit beleidsplan opgenomen. Het groenstructuurplan biedt kaders voor de ontwikkeling van de groenstructuren binnen de kernen met aandacht voor de kwaliteiten die het groen in de gemeente Gilze en Rijen heeft. Groen binnen de kernen is echter niet vanzelfsprekend. Functies als bijvoorbeeld woningbouw en parkeren vragen binnen de bebouwde kom om ruimte, waardoor de groeiplaatsen van bomen steeds verder verdicht raken. Een groenstructuurplan is vooral bedoeld om de ruimtelijke structuren aan te geven voor het borgen voor voldoende ruimte voor groen en bomen. Door vast te leggen welk groen van belang is voor de uitstraling van onze gemeente, voorkomen we dat groen door een andere functie vervangen wordt en zo verloren gaat. Landschapsontwikkelingsplan (LOP) (2006) In het LOP hebben we ons beleid voor het aanwezige en te ontwikkelen landschap vastgelegd en het daarbij nagestreefde landschapsbeeld. Dit bomenbeleidsplan heeft een nadrukkelijke relatie met het LOP. De landschappelijke ondergrond/onderlegger is bepalend geweest voor de ontwikkeling van onze kernen en heeft daardoor duidelijk invloed gehad op de groenstructuren.

Dit bomenbeleidsplan sluit aan bij de structuren die in het LOP zijn voorgesteld. Diverse raakvlakken met andere beleidsdocumenten Daarnaast zijn er nog vele andere (beleids)documenten waarin bomen een belangrijke rol spelen. Bijvoorbeeld het kwaliteitsplan Openbare Ruimte en handleidingen voor de inrichting van de openbare ruimte. Maar ook internationale afspraken zoals de Countdown 2020 Deltaplan Biodiversiteit.

10

Omgevingswet De Omgevingswet treedt naar verwachting op 1 juli 2022 in werking. De wet verplicht gemeenten tot het opstellen van een Omgevingsvisie en een Programma. Omgevingsvisie In de Omgevingsvisie legt de gemeente haar ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast. De gemeente stelt 1 Omgevingsvisie voor het hele grondgebied vast. Na invoering van de Omgevingswet in 2022 krijgt de gemeenten tot 2024 de tijd om een Omgevingsvisie vast te stellen. De Omgevingsvisie moet straks het volgende bevatten: - Een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving; - De hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied; - De hoofdzaken van het te voeren integrale beleid voor de fysieke leefomgeving. De gemeente heeft besloten om per 2022 beleidsneutraal over te gaan in de nieuw Omgevingswet. Dit houdt in dat bestaande ambities en beleidsdoelen voor groen ongewijzigd worden voortgezet. Deze bestaande ambities en beleidsdoelen zijn vastgelegd in de huidige Structuurvisie, het Groenstructuurplan en Landschapsontwikkelingsplan. Het bomenbeleidsplan zal ook hier onderdeel van vormen omdat deze voor 2022 door de gemeenteraad zal worden vastgesteld. De Omgevingsvisie wordt vanaf 2022 opgesteld. Het groenbeleid wordt onderdeel van de Omgevingsvisie.

De Omgevingsvisie biedt een beleidsmatig kader voor nieuwe Omgevingsprogramma`s. Ofwel: wat is de fysieke leefomgeving, met welke kwaliteit, wat gebeurt er aan ontwikkeling en instandhouding en welke doelen streven we na, op welke manier? Deze punten zijn terug te vinden in hoofdstuk 1 tot en met 5 van dit beleidsplan. Omgevingsprogramma`s In een programma kan het beleid verder uitgewerkt en vormgegeven worden, om de doelstellingen uit de Omgevingsvisie te behalen. Concreet vormen de beleidsuitwerkingen (zie hieronder de hoofdstukken 6 tot en met 13) samen een programma. Dit tekstblok geeft een overzicht van hoe we dit bomenbeleidsplan kunnen verwerken in de kaders van de uiteindelijke Omgevingsvisie en het Omgevingsprogramma.

11

2. Analyse huidige situatie In de praktijk komen we dagelijks situaties tegen die zijn ontstaan als gevolg van keuzes en inzichten uit het verleden. Situaties die niet altijd wenselijk zijn en die we met de huidige kennis anders zouden doen. Ook inwoners geven regelmatig aan het niet eens te zijn met sommige uitgangspunten uit het verleden. Hieronder volgt een opsomming van de belangrijkste onderwerpen die als kansen ervaren en die we met het nieuwe beleid verbeteren of behouden.

2.1 Beperkte ondergrondse groeiruimte Veel bomen in onze gemeente zijn geplant in een tijd dat nog niet zoveel aandacht werd besteed aan de ondergrondse groeiruimte. Er werd een gat gegraven en de boom werd geplant met een kruiwagen ´goede grond`. Na verloop van tijd gaan de wortels op zoek naar vocht en voeding en vinden dat direct onder de verharding. Door diktegroei van de wortels ontstaat wortelopdruk. De verharding wordt opgedrukt, wat leidt tot gevaarlijke situaties, wortelschade en hoge beheerskosten. In andere gevallen groeit de boom helemaal niet door de slechte groeiplaats. In het bijzonder Rijen noord oost is dit een aandachtspunt. De meeste locaties pakken we dan ook de komende jaren aan.

2.2 Andere boomsoort Soms hebben bomen eigenschappen die ze minder geschikt maken voor bepaalde standplaatsen. Hier werd vaak onvoldoende rekening mee gehouden. Ook in Gilze en Rijen staan bomen op de verkeerde plaats. Denk hierbij aan ‘plakbomen’ en vruchtdragende bomen bij parkeerplaatsen. Dergelijke overlast leidt vaak tot verzoeken van inwoners om de bomen te vervangen.

2.3 Kappen en boombescherming Het huidige kapvergunningstelsel is soms ingewikkeld. Bij dunningen moet de kap eenvoudiger worden omdat de bomen die blijven staan een betere toekomst krijgen. Maar waardevolle bomen willen we juist beter beschermen, bijvoorbeeld bij een herinrichting en werkzaamheden bij bomen. Daarnaast moet er toezicht komen op illegale kap en herplant. Bij werkzaamheden worden regelmatig bomen beschadigd. Vooral na graafwerkzaamheden zien we vaak wortelschade.

2.4 Nieuwe ziekten/klimaatsverandering De laatste decennia zien we steeds meer nieuwe boomziektes en plagen ontstaan, zoals paardekastanjebloedingsziekte, essentaksterfte en de eikenprocessierups. Ook de klimaatsverandering zal van grote invloed zijn op ons huidige bomenbestand. Het wordt steeds droger en warmer en dit heeft ook invloed op onze bomen. Het nieuwe bomenbeleid geeft aan hoe we hiermee omgaan.

2.5 Huidige bomenbestand De gemeente heeft 17.466 (juli 2020) straat- en laanbomen in eigendom en beheer. Dit is het aantal bomen dat is opgenomen in het gemeentelijk beheersysteem Obsurv. Hier zijn de bomen in bosvakken niet in meegenomen. Elk van deze bomen heeft een eigen paspoort met gegevens. En deze worden periodiek gekeurd volgens de Boom Veiligheidscontrole (BVC).

2.6 Bomen en een veranderd klimaat Gilze en Rijen is tussen Breda en Tilburg een groene gemeente waar veel gebeurt. Er wordt gebouwd, straten worden heringericht, riolen worden vervangen en kabels en leidingen aangelegd. Vooral in de kernen is er daarom concurrentie om de beschikbare ruimte. Voor bomen die er al staan maar ook voor toekomstige bomen. Meer aandacht voor de groeiplaatsen van bomen is daarom noodzakelijk. Niet alleen bomen in verharding, maar ook sommige bomen in groenvakken staan er niet altijd goed bij. Daarnaast gaan we in Gilze en Rijen de gevolgen van klimaatverandering steeds meer zien. Op de

12

hoge droge zandgronden loopt het water steeds sneller weg en is het groen steeds kwetsbaarder voor droogte en hitte. Dit vraagt om betere groeiplaatsen. Om het bomenbestand duurzaam te kunnen handhaven is het van belang te weten welke waardevolle bomen binnen de gemeente aanwezig zijn. Waar liggen kansen en waar juist de knelpunten in de boomstructuren? Welke waarde, functie en betekenis kennen we toe aan de bomen en boomstructuren? Wie meer begrijpt van deze waardevolle dragers van het karakter van de gemeente zal ook meer begrip hebben voor de waarde van de juiste bomen op de juiste plek. Dit bomenbeleidsplan legt vast hoe we een waardevol bomenbestand opbouwen en behouden.

13

3. Waarde van bomen Bomen hebben tal van waarden voor ons, de mensen, de natuur, het milieu en het klimaat. Elke boom draagt daaraan bij, hoewel de ene boom meer waarde vertegenwoordigt dan de andere. We willen dat ons bomenbestand in de loop van de tijd meer waarde krijgt. Bij alle afwegingen rondom het planten of kappen van bomen is het belangrijk om de effecten van de keuzes inzichtelijk te maken. Waar verliezen we waarde door een ingreep en waar kunnen we juist waarde toevoegen en verbeteren? Dit hoofdstuk omschrijft de waarde van bomen voor de inwoners van onze gemeente. Bomen leveren een grote waarde en hebben daarmee maatschappelijke effecten. Met het nemen van maatregelen, zoals het plaatsen van een boom, ontstaan of verdwijnen specifieke waarden of kwaliteiten. Deze zijn verdeeld naar verschillende typen waarden: boomwaarde, waarde voor milieu en klimaatbestendigheid, gebruiks- en belevingswaarde, cultuurhistorische waarde, waarde voor ecologie en natuur en waarde voor ruimtelijke structuur en landschap. Dit leidt tot maatschappelijke effecten en winsten. Zo leidt meer groen tot een betere gezondheid, een hogere verkoopwaarde van woningen of minder energieverbruik. Het basisuitgangspunt van dit bomenbeleidsplan is dat we de maatregelen die wij nemen steeds afwegen en toelichten aan de hand van de waarden.

Is de boom die wij planten in een woonstraat vooral bedoeld als groene beleving of ook voor verkoeling? Welke waarden tasten we aan als we bomen kappen en waar zetten we op in als we herplanten? We streven naar een bomenbestand dat langzamerhand waardevoller en kwalitatief beter wordt. De waarden van bomen voor de inwoner van onze gemeente zijn:

3.1 Boomwaarde Hiermee bedoelen we de technische staat en conditie van de boom. De boom staat op een goede groeiplaats en kan tot wasdom komen en soms zelfs uitgroeien tot een monumentale boom. Daarvoor heeft een boom het volgende nodig: - Voldoende ondergrondse ruimte, geen conflicten met riolering, kabels- en leidingen; - Voldoende bovengrondse ruimte, niet te dicht op gebouwen e.d.; - Voldoende water, voedingsstoffen, lucht voor de boom; - Passende combinatie van boomsoort en bodem.

3.2 Waarde voor milieu en klimaatbestendigheid Bomen verbeteren de luchtkwaliteit en vangen fijnstof af. Ze leveren een bijdrage aan CO2-reductie én het binden van ozon en stikstofoxiden. Daarnaast zijn bomen heel belangrijk voor klimaatadaptatie. Ze leveren een grote bijdrage aan verkoeling in stenige omgevingen en zogenaamde hitte-eilanden; dit zijn plekken in dorpen en bedrijventerreinen waar het veel warmer kan worden dan in de omliggende omgeving. En ze houden water vast in de bodem en in de boomkroon, zodat er in het voorjaar en zomer minder snel verdroging optreedt. Ze zijn belangrijk voor de gezondheid van bewoners. De boomsoorten moeten dan wel zo gekozen zijn dat ze passen bij het toekomstig te verwachten klimaat. Dit betekent anticiperen op verdroging en vernatting.

3.3 Waarde voor ruimtelijke structuur en landschap Bomen dragen bij aan de identiteit van het landschap. Ze zijn onderdeel van een ruimtelijke structuur en in enkele gevallen vormen ze de hoofdboomstructuur. Ze zorgen ook voor de begeleiding van het verkeer. Ze kunnen een visuele afscherming of aankleding van een gebouw zijn. Ze zijn bijna altijd nadrukkelijk aanwezig in het straatbeeld en bepalend voor het straat-, wijk- of dorpsbeeld. Een boom kan karakteristiek zijn voor een plek.

3.4 Waarde voor ecologie en natuur Bomen leveren een bijdrage aan biodiversiteit en aan het ecosysteem. In een inheemse boom leven heel veel verschillende insecten. De boom vormt een leefgebied of een verbinding voor soorten, 14

drachtplanten, vruchtdragende soorten, dieren en planten. Bijzondere soorten bomen leveren een bijdrage aan de genetische diversiteit van het bomenbestand in Gilze en Rijen. In onze gemeente zijn van oudsher soorten aangeplant die passen bij het de landschapstypen in onze gemeente. Bomen kunnen bijzonder zijn door hoogte, dikte, vorm, leeftijd, soort of omdat deze van belang is voor een dier op plant.

Bron: Natuurmonumenten

3.5 Cultuurhistorische waarde Bomen kunnen onderdeel zijn van een beschermd dorpsgezicht of zelfs onderdeel van een Rijks- of gemeentelijk monument. Ze kunnen een karakteristieke eenheid vormen met (historische) gebouwen en plekken. In onze gemeente hebben we een mooie traditie om mee te doen aan de Boomfeestdag. Zo zijn er heel veel herdenkingsbomen geplant. En bomen met een verhaal zoals koningsbomen. Of een boom heeft een relatie met de ontstaansgeschiedenis van een gebied, zoals de lindeboom bij de Vijf Eiken.

3.6 Gebruiks- en belevingswaarde Bomen leveren een bijdrage aan de gebruiks- en belevingswaarde van de straat, wijk of dorp. Ze geven de ervaring van kleur, bloei, afwisseling, seizoensbeleving, wintergroen. Ze kunnen een spel of klimboom zijn en daarmee belangrijk zijn voor kinderen. Maar ook een ontmoetingsplek of uitnodigen tot bewegen. Noot- en fruitbomen geven eetbare vruchten en noten. Bomen hebben een educatieve functie, bijvoorbeeld bij de boomfeestdag. Ze geven beschutting tegen wind en directe zonnestralen en ze kunnen een waarde hebben als grondstof voor bijvoorbeeld meubels en kunst. Ze zorgen voor schaduw bij bankjes, of langs veel gebruikte wandelroutes en schoolpleinen.

3.7 Waardetools In het bomenbeleidsplan hebben we ervoor gekozen om de waarde van bomen vooral te beschrijven. Daarnaast bestaan er heel veel tools om de waarde van bomen te bepalen. De bekendst is I-Tree. Deze tools kunnen in specifieke gevallen gebruikt worden om een goede afweging te maken. Maar geven nooit een compleet beeld. Met name de waarde van bomen voor biodiversiteit is lastig uit te drukken met rekenmethodes. Bij het gebruik van deze rekenmethodes moet dus altijd ook nog gekeken worden naar de niet in geld uit te drukken waardevolle kanten van bomen.

15

4. Wat willen we bereiken? Dat bomen een enorme waarde vertegenwoordigen, hebben we in het vorige hoofdstuk gezien. Hun aanwezigheid lijkt vanzelfsprekend, maar in een versteende omgeving en op een arme zandgrond groeien bomen niet zomaar. We moeten actief zorgen voor goede omstandigheden. Er is werk aan de winkel! Uit de bouwstenennota, die begin 2021 is besproken met de commissie Ruimte, zijn een aantal duidelijke keuzes naar voren gekomen. In dit hoofdstuk beschrijven we eerst een algemene visie en vervolgens zeven opgave om daar ook werk van te maken. Per opgave is steeds de bouwsteen uit de bouwstenennota weergegeven. In de hoofdstukken daar op volgend is per onderwerp uitgewerkt hoe we dit aanpakken.

4.1 Visie en opgaves De gemeente Gilze en Rijen streeft naar: - Een duurzaam, divers, vitaal en veilig bomenbestand - Een hoge, ruimtelijke, sociale, ecologische en cultuurhistorische waarde van de bomen - Bomen die een bijdrage leveren aan het woon-, werk- en leefmilieu in Gilze, Rijen, Hulten en Molenschot.

Opgave 1: Kwaliteit en kwantiteit van de bomen is gewaarborgd Het draait niet alleen om de hoeveelheid bomen in de gemeente, maar vooral om de condities waaronder deze zijn geplant en daarmee de duurzaamheid ervan. Wij kiezen voor kwaliteit en diversiteit. Met alle maatregelen streven we naar een meer waardevol bomenbestand. Dit kan ook betekenen dat we bij uitval van bomen minder bomen terugplanten. Maar dan wel onder betere omstandigheden. Op deze wijze kiezen voor kwaliteit kan alleen als het groenbeeld van de straat gelijk blijft of verbetert en er geen boomloze woonstraat ontstaat. Op die manier krijgen bomen ook in de toekomst de kans om tot monumentale bomen uit te groeien. In iedere straat waar nog geen bomen staan streven we daarom naar zicht op minimaal één boom. Soms kiezen we ook bewust voor vervanging. Kleinere boomsoorten in verharding hebben een beperkte levensduur. We accepteren dat deze na 30 jaar mogelijk aan vervanging toe zijn.

Opgave 2: We bepalen de waarde van een boom Bomen hebben tal van waarden voor ons, de mensen, de natuur, het milieu en het klimaat. Elke boom draagt daaraan bij, hoewel de ene boom meer waarde vertegenwoordigt dan de andere. We willen dat ons bomenbestand in de loop van de tijd meer waarde krijgt. Bij alle afwegingen rondom het planten of kappen van bomen is het belangrijk om de effecten van de keuzes inzichtelijk te maken. Waar verliezen we waarde door een ingreep en waar kunnen we die juist toevoegen en verbeteren? We gaan de waarde van bomen bij projecten veel eerder afwegen door tijdige en heldere besluitvorming. Oude en bijzondere bomen zijn zeer beeld- sfeerbepalend. Oude bomen dragen de omgevingsgeschiedenis van vele tientallen jaren met zich mee. En die willen we daarom graag beschermen. Bomen vanaf 50 jaar kunnen in onze gemeente al monumentaal zijn. Waardevolle en monumentale bomen krijgen daarom extra bescherming. Bij de herziening van het kapvergunningenstelsel krijgt de waarde van de boom een belangrijke plek in de afweging.

Opgave 3: De juiste boom op de juiste plek In het ontwerp en bij de aanplant van bomen is het belangrijk om rekening te houden met de groeiruimte die bomen nodig hebben, zowel boven- als ondergronds, om het beoogde eindbeeld en de daarbij behorende streefleeftijd te halen. Die afweging gaan we nog beter maken. Bomen moeten een betere groeiplaats mee krijgen. Er is een grote variëteit en keuze in bomen: in grootte, vorm, kleur en in eisen aan hun omgeving (voeding, nat of droog). De kunst is steeds de juiste boom te vinden bij de plek. Nieuwe bomen worden altijd gekozen door rekening te houden met de omgeving. In de buurt van parkeerplaatsen planten we minder vaak vruchtdragende bomen of bomen met veel kans op luis. En zo kijken we bij alle bomen of ze wel op die locatie passen. 16

Opgave 4: Bomen zijn belangrijk in de aanpak van klimaatadaptatie We houden vast aan de beschreven groenstructuren in het groenstructuurplan. Dit zijn belangrijke structuren en groengebieden in de kernen die bepalend zijn voor de uitstraling en herkenbaarheid van onze gemeente. Buiten die groenstructuren beschrijven we geen algemene streefbeelden meer. We kijken naar de omgeving en welke waarde een boom daarin kan vervullen. Extra aandacht geven we daarbij aan wat een boom kan toevoegen aan klimaatadaptatie en biodiversiteit. Een andere combinatie van planten, struiken en bomen kan daarbij ook een mogelijkheid zijn in plaats van alleen een laanbeplanting. Ziekten, aantastingen en plagen hebben veel invloed op het bomenbestand. Naast de noodzakelijke bestrijding, richten we onze aandacht vooral op preventie. Bomen in verharding zijn extra kwetsbaar. We houden de ontwikkelingen rondom ziektes en plagen goed in de gaten in combinatie met een veranderend klimaat. In het bijzonder rondom plagen waar we veel last van hebben in de gemeente, zoals de eikenprocessierups. We planten niet meer automatisch dezelfde soort terug als er bomen uitvallen in een laanbeplanting. Ziektes en plagen kunnen zich op die manier minder gemakkelijk verspreiden.

Opgave 5: We streven naar een realistisch beheer en ontwerp Werkzaamheden in de openbare ruimte kunnen ernstige nadelige gevolgen hebben voor bomen. Hierbij valt te denken aan werkzaamheden als graven, bouwen, materiaalopslag en werkzaamheden aan kabels en leidingen. Bouwen rondom bomen is in de meeste gevallen echter goed mogelijk als op een zorgvuldige wijze wordt gewerkt. In een ontwerp zijn bomen vaak niet meer dan een groen bolletje op een kaart. Daarmee is vaak niet duidelijk of de aanleg van een boom of bomenrij binnen het ontwerpplan ook daadwerkelijk haalbaar is. Daarnaast ontstaan onderhoudskosten op de ontwerptafel. Bij nieuwe ontwikkelingen starten we vaak met een groen ontwerp. Maar door compromissen zien we vaak het inrichtingsplan steeds minder groen worden. Bomen planten we liever niet in verharding. Maar als het echt niet anders kan, dan moet het een vocht- en luchtdoorlatende verharding zijn die niet zwaar belast wordt. Door een betere groeiplaats wordt ook de dagelijkse overlast van boomwortels in trottoirs en fietspaden voorkomen.

Opgave 6: Overlast en ongemak serieus nemen Bomen hebben niet alleen positieve effecten. Mensen ervaren bomen soms als last in plaats van als lust. De gemeente krijgt regelmatig klachten over bomen die hinder of overlast veroorzaken. We nemen dergelijke klachten serieus en onderzoeken steeds of we maatregelen kunnen nemen om deze hinder en overlast te verminderen of helemaal weg te nemen. De mogelijke maatregelen hangen af van de mate van overlast ten opzichte van het algemeen belang. De uitkomst kan zijn: `niets doen` zijn en dan moeten bewoners de situatie accepteren. Het andere uiterste is dat de overlast zo ernstig is dat we de boom kappen. Om overlast in de toekomst te voorkomen houden we bij de keuze van boomsoorten, cultivars, boomgroottes en snoeivormen rekening met het beoogde eindbeeld.

Opgave 7: Bomen over bomen Wij willen onze ambities en plannen voor de bomen graag delen met onze inwoners. Daarom moeten we bewoners tijdig, voldoende en begrijpelijk informeren over onderwerpen die over bomen gaan. Bewoners krijgen daarbij de mogelijkheid om, bijvoorbeeld bij projecten, binnen de vastgestelde kaders, mee te denken over de bomen in hun buurt. Het is belangrijk dat we bewoners informeren over het belang van bomen voor een gezonde leefomgeving. Vereenvoudiging van de regelgeving (APV) voor bewoners is van belang. Als een kapvergunning (omgevingsvergunning) niets toevoegt, dan moet de gemeente dat ook zo regelen. Monumentale bomen nemen we op in nieuw op te stellen bestemmingsplannen.

4.2 Bouwstenen en uitwerkingen 17

De opgave zijn hierboven kort en bondig beschreven. Hoe we ze in de praktijk gaan toepassen staat in de volgende hoofdstukken beschreven. Het beleid is zo ingedeeld dat het losse praktische hoofdstukken zijn die ook afzonderlijk gelezen kunnen worden. De bedoeling hiervan is dat mensen die met een vraag zitten, zowel bewoners als ambtenaren, direct naar het hoofdstuk kunnen gaan en daar de informatie kunnen vinden. De tabel hieronder geeft aan welke uitwerkingshoofdstukken bij welke opgave horen. In hoofdstuk 5 is de financiële vertaling gemaakt voor dit beleid en per opgave de ambities voor de toekomst. Opgave 1: Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Opgave 5 Opgave 6 Opgave 7

Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 2 en 13 Hoofdstuk 8 en 9 Hoofdstuk 10 Hoofdstuk 7 Hoofdstuk 11 en 12

18

5. Ambities voor de toekomst en financiële vertaling Veel beleidsuitspraken voeren we al uit binnen de bestaande werken. Andere uitspraken vragen om een kleine aanpassing in ons dagelijks werk. Maar er zijn ook beleidsuitspraken die vragen om aanpassingen in andere middelen zoals beheerplannen en kapvergunningenstelsel. In deze nota wordt het bomenbeleid uitdrukkelijker geformuleerd, wat ook de gelegenheid biedt om het functioneren van deze middelen en werkwijze de komende jaren tegen het licht te houden of op te stellen en waar mogelijk te verbeteren. Hieronder is per opgave beschreven welke ambities we voor de toekomst hebben. Maar eerst beschrijven we kort de financiële vertaling.

5.1 Financiële vertaling Het budget dat te maken heeft met bomen zit op zeer veel plekken in de gemeente. Het beheer en onderhoud van bomen valt onder het budget Parken en Plantsoenen en de grotere projecten, zoals nu de wortelopdruk, vallen onder Geprogrammeerd Onderhoud Groen. Maar ook in projecten zit er budget voor bomen. En bij de Buitendienst zijn er boombeheerders in dienst die heel veel werk uitvoeren dat we anders zouden uitbesteden. Veel van wat we in dit bomenbeleid beschrijven past binnen de bestaande financiële middelen en capaciteit. Maar daar bovenop komen nog twee extra ambities die we graag zouden uitvoeren maar waar op dit moment geen capaciteit of budget voor is. Hieronder is per opgave beschreven welke ambitie we nog hebben voor de toekomst en of we die ambitie kunnen uitvoeren binnen het bestaande budget en capaciteit of dat we daar te zijne tijd nog extra budget en capaciteit voor moeten vrijmaken.

Ambities en middelen voor opgave 1: Kwaliteit en kwantiteit van de bomen is gewaarborgd Om ook in de toekomst een goed bomenstand te houden, is meer zorg vereist voor de grote bomen. Deze staan vaak langs de hoofdinfrastructuur en hebben te maken met zeer versteende omgevingsinvloeden, zoals veel verkeer, verdichting, veel verharding rondom de bomen etc. Extra beluchting, bemesting en groeiplaatsverbetering zijn maatregelen die noodzakelijk zijn om de bomen weer van lucht en voedsel te voorzien. Tot 2024 gaat het budget geprogrammeerd onderhoud groen naar specifieke wortelopdruk locaties. Na 2024 willen we opnieuw een afweging maken waar voor we het budget het beste kunnen inzetten om goede groeiplaatsen voor bomen te realiseren. Ambitie Verbeteren groeiplaatsen bomen

Binnen welk budget? Past binnen budget geprogrammeerd onderhoud groen

Jaarlijks bedrag in euro`s 161.000

Ambities en middelen voor opgave 2: We bepalen altijd de waarde van een boom Als er een kapvergunning moet worden aangevraagd, dan moet er getoetst worden aan de regels in de APV. Omdat het bomenbeleid is herzien moeten we ook de APV en het kapbeleid aanpassen. Er staan namelijk uitspraken in over de waarde van bomen en monumentale bomen die invloed hebben op ons kapbeleid. Deze onderdelen krijgen een plek in het nieuwe kapbeleid. De eerste stap na het vaststellen van het bomenbeleidsplan is de evaluatie van het kapbeleid. We willen graag vastleggen wat de waardevolle bomen zijn in de gemeente. Nu hebben we een lijst van de Bomenstichting met monumentale bomen. Maar er zijn natuurlijk veel meer waardevolle bomen dan alleen op die lijst. Grotere bomen leveren een substantiële bijdrage aan het groene karakter van onze gemeente. Op termijn willen we alle gemeentelijk en particuliere waardevolle bomen inventariseren. Wij kunnen daarbij de hulp van bewoners goed gebruiken. Er komt een aanmeldformulier voor bewoners om bomen aan te melden als monumentaal. Voor de criteria van monumentale bomen sluiten wij aan bij de criteria van de landelijke Bomenstichting maar verlagen 19

wij de leeftijd waarop een boom al monumentaal kan zijn naar 50 jaar in plaats van 80 jaar. Daarnaast kunnen wij specifieke gedenkbomen, botanisch bijzondere bomen en bomen op zeer markante locaties als zodanig aanmerken. Gilze en Rijen kent op dit moment (april 2021) 449 bomen ouder dan 80 jaar in de openbare ruimte. Veel monumentale bomen zijn in particulier bezit. Als alle (particuliere en gemeentelijke) monumentale bomen zijn geïnventariseerd willen we deze graag extra beschermen. Dat doen we niet alleen door ze te beschermen tegen kap maar juist ook door ze goed te verzorgen. We willen daarom uitzoeken of we de eigenaren van die bomen daarin tegemoet kunnen komen. Een subsidie regeling van 50% voor de onderhoud van de boom kan daarin een mogelijkheid zijn. Ambitie Herzien kapvergunningenstelsel Bewoners gelegenheid geven bomen aan te melden als monumentale boom Inventariseren van particulier en gemeentelijk monumentale bomen

Binnen welk budget? Past binnen de bestaande capaciteit Past binnen de bestaande formatie.

Jaarlijks bedrag in euro`s Geen budget nodig.

In eerste instantie door bewonersparticipatie. Mogelijk daarna nog een complete inventarisatie door de gemeente. Ambitie.

Subsidie voor onderhoud particulier monumentale bomen onderzoeken.

Geen budget beschikbaar. Ambitie.

Bewoners dragen bij door hun boom aan te melden. Een complete inventarisatie zou 25.000 kosten (schatting op basis van andere gemeenten) en 1 keer per 5 jaar herzien. Maar is mogelijk niet geheel nodig bij veel participanten. Schatting 10.000 beschikbaar stellen per jaar, werkelijke uitgave afhankelijk van aanvragen.

Geen budget nodig.

Ambities en middelen voor opgave 3: De juiste boom op de juiste plek Om de juiste boom op de juiste plek te krijgen zonder al te hoge beheerskosten zijn er nu al meerdere randvoorwaarden opgesteld in contracten, beheerplannen en handboeken. Waar nodig willen wij die herzien, aanvullen en aanpassen op basis van de uitgangspunten uit dit beleid. Ambitie Herzien bestaande afspraken over bomen in uitvoeringsdocumenten

Binnen welk budget? Geen budget noodzakelijk. Past binnen bestaande capaciteit.

Jaarlijks bedrag in euro`s Geen budget nodig.

Ambities en middelen voor opgave 4: Bomen zijn belangrijk in de aanpak van klimaatadaptatie Door klimaatveranderingen nemen hittestress, langdurig droogte en wateroverlast, vooral in bebouwd gebied toe. Er valt meer regen in korte tijd, er is in de zomer een langere periode zonder neerslag en de temperatuur stijgt. Bomen in de wijken zorgen voor verkoeling door hun schaduw maar vooral ook door verdamping. Ook in Gilze en Rijen is hittestress een probleem, dat blijkt uit de stresstest klimaatadaptatie. De ambitie is dan ook om een analyse te maken van waar mensen het langste buiten verblijven en hittestress het meest problematisch is. Om vervolgens te kijken of de aanplant van extra bomen hierin een oplossing kan zijn. We denken dan aan 30 bomen per jaar. Het is onzeker of er binnen het huidige areaal extra locaties voor bomen zijn te vinden.

20

Ambitie Aanplant van 30 bomen per jaar tegen hittestress

Binnen welk budget? Via ruimte-voor-ruimte gelden en mogelijk onderzoek naar klimaatsubsidie.

Jaarlijks bedrag in euro`s 30.000 voor 30 bomen per jaar voor 2022, 2023 en 2024.

Ambities en middelen voor opgave 5: We streven naar een realistisch beheer en ontwerp Zo vroeg mogelijk moet worden gekeken hoe bomen in een plan passen. Nu al werken we daar hard aan maar soms zijn we te laat met een onderzoek. We hebben onze werkwijze bij het maken van een afweging voor het kappen of het behouden beschreven in hoofdstuk 7 van dit beleidsdocument. Dit stappenplan biedt vanaf het begin en in alle fasen van een planproces de mogelijkheid een belangenafweging te maken over de gevolgen van een ruimtelijk plan voor bomen. Ambitie Toepassen afweging bomen bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Binnen welk budget? Past binnen bestaande formatie.

Jaarlijks bedrag in euro`s Geen budget nodig.

Ambities en middelen voor opgave 6: Overlast en ongemak serieus nemen Met behulp van dit bomenbeleidsplan en een herziening van het kapbeleid willen gaan we duidelijkere afwegingen maken bij het oplossen van overlast door eigenschappen van bomen.

Ambities en middelen voor opgave 7: Bomen over bomen We vinden het belangrijk om open data te delen. Open data is data die voor iedereen op te vragen is. Deze data is rechtenvrij en door de gemeenten verzameld en betaald. Zo hebben we veel informatie over bomen. Een deel hiervan is te gebruiken voor open data. Wij gaan, gekoppeld aan de gemeentelijke website, een pagina maken waarop gegevens van alle bomen in beheer bij de gemeente kunnen worden ingezien. Het doel is bewoners beter inzicht te geven in het gemeentelijk bomenbestand en deze informatie ook te gebruiken voor het maken en toetsen van plannen. Ambitie Data over gemeente bomen toegankelijk maken

Binnen welk budget? Is reeds in de voorbereiding. Zal binnenkort worden uitgevoerd.

Jaarlijks bedrag in euro`s Past binnen het bestaande budget en capaciteit.

21

6. Bomenstructuur 6.1 Bomenstructuur in groenstructuur Het groenstructuurplan Gilze en Rijen (2011) bevat enkele hoofdstukken over bomen. Deze hoofdstukken zijn nog steeds relevant en sluiten nog goed aan bij onze huidige wensen. De relevante informatie uit het groenstructuurplan is daarom overgenomen in dit bomenbeleidsplan. Een van de onderdelen is de groenstructuur. In het groenstructuurplan is de gewenste groenstructuur binnen onze kernen vastgelegd. Bij de gewenste groenstructuur is onderscheid gemaakt in drie niveaus: - Hoofdgroenstructuur: groen dat representatief is voor de hele gemeente. Het betreft de belangrijkste structuren en groengebieden in de kernen die bepalend zijn voor de uitstraling. - Nevengroenstructuur: groen met functie voor de gehele wijk. Het betreft de belangrijkste structuren en groengebieden die van belang zijn voor de oriëntatie in de wijk en/of het gebruik door de gehele wijk. - Overig groen: groen met aankleedfunctie in woonstraten, dorpsrand of overhoeken. Dit groen is van belang voor direct aanwonenden. In het groenstructuurplan hebben we per kern de dorpskarakteristiek en de huidige en gewenste groenstructuur beschreven. Bepalend voor de dorpskarakteristiek zijn onder andere de historie van de kern, de stedenbouwkundige opbouw en infrastructuur en de geplande ruimtelijke ontwikkelingen.

Zoals in het groenstructuurplan staat beschreven draagt de groenstructuur in grote mate bij aan de identiteit van en de oriëntatie in een kern. En in het bijzonder bomen spelen hierin een belangrijke rol. Begeleiding van lijnelementen met bomenstructuren heeft onze voorkeur. Dit is door beperkte boven- en ondergrondse ruimte echter niet altijd mogelijk. Als deze ruimte ontbreekt, is een goed alternatief om op strategische plekken beeldbepalende bomen van de 1ste grootte te planten en samenhang tussen die bomen te krijgen door een combinatie van een ander type beplanting (bijvoorbeeld struiken).

6.2 Status van de bomenstructuur Om de bescherming en ontwikkeling van een duurzame bomenstructuur te kunnen waarborgen is het van belang per ´categorie` bomen een aantal uitgangspunten vast te leggen. Zo kunnen we behouden wat belangrijk is en ons anderzijds enigszins flexibel opstellen bij klachten en meldingen bij bomen die geen onderdeel uitmaken van de in dit plan beschreven structuren. Deze uitgangspunten geven richting zowel bij de inrichting als bij aanpassing van de groeiplaats, bescherming bij bouwwerkzaamheden en afhandeling van klachten en meldingen. Bij bomen in de hoofdstructuur is duurzaam behoud altijd uitgangspunt in ruimtelijk ontwerp en inrichting. Categorie bomen Boom in hoofdstructuur Boom in nevenstructuur Overige bomen

Minimaal aantal jaren goede groei in relatie tot inrichting groeiplaats 80 jaar of ouder 50 jaar of ouder Situatie afhankelijk, boomgrootte afstemmen op beschikbare groeiruimte

6.3 Bomen en klimaatadaptatie De groenstructuur is belangrijk voor de herkenbaarheid en de doorgaande (ecologische) structuren van onze gemeente. Deze behouden en versterken we. Voor andere straten leggen we niet meer een standaard beeld op. Hier kijken we bij de plaatsing van bomen vooral naar de waarde van de boom voor de omgeving. In het bijzonder klimaatadaptatie en biodiversiteit spelen hierin een belangrijke rol. 22

6.4 Vervanging van bomen in lanen In onze gemeente staan veel bomen in een laanstructuur. Het beheer van lanen verschilt wezenlijk van het beheer van solitaire bomen, omdat het uitvallen van individuele bomen niet direct invloed heeft op het laanbeeld. Wanneer de bomen in een laan in de jeugdfase of halfwasfase uitvallen, kunnen we deze vervangen zonder dat het beeld uiteindelijk drastisch verandert. Bij een laan met volwassen bomen is het vaak beter individuele uitgevallen bomen niet te vervangen, omdat dit het laanbeeld nauwelijks versterkt en jonge bomen doorgaans moeilijk aan voldoende voedsel en vocht kunnen komen om tot volle wasdom te komen. Meestal benutten de naburige bomen de extra groeiruimte en zijn de “gaten” nauwelijks meer waar te nemen. Vervangen is dan geen toekomstgerichte oplossing. In de aftakelingsfase vallen er vaak grotere gaten in een laan, omdat meerdere bomen tegelijk uitvallen. Vaak geeft het individueel verjongen van zo’n laan dan een zeer rommelig en onsamenhangend beeld. Als het behouden van een laan op die plek belangrijker is dan het behoud van individuele bomen is het beter ervoor te kiezen de laan in een aantal fasen of in één keer te verjongen. Uitgangspositie hierbij zijn de leeftijd, conditie en de kwaliteit van de bomen in deze lanen.

Uitgangspunten voor vervanging van lanen: • In de volwassen fase en aftakelingsfase van een laan vervangen we geen individuele bomen. Vervanging van bomen heeft geen wezenlijke invloed op het laanbeeld en heeft zelden succes. • Lanen vervangen we in delen of in het geheel door jonge aanplant wanneer het laanbeeld is verdwenen. Dit is doorgaans wanneer ongeveer 40% – 50% van de oorspronkelijke aanplant is uitgevallen. Als bomen in lanen uitvallen, maar de laan blijft behouden, dan beschouwen we dit als dunning. • Indien we de karakteristieke laanstructuur willen behouden, moet herplant plaatsvinden met lang levende markante bomen zoals bijvoorbeeld eik of beuk. Lanen met alleen maar eiken planten we niet meer terug in verband met de eikenprocessierups. Wel eiken in combinatie met andere bomen.

23

7. Bomen en ruimtelijke ontwikkelingen Werkzaamheden in de openbare ruimte kunnen ernstige nadelige gevolgen hebben voor bomen. Hierbij valt te denken aan werkzaamheden als graven, bouwen, materiaalopslag en werkzaamheden aan kabels en leidingen. Bouwen rondom bomen is in de meeste gevallen echter goed mogelijk als een aannemer op een zorgvuldige wijze werkt. Onderstaand beschrijven we de acties voor bomen in de verschillende fasen van een (her)inrichting van een gemeentelijke locatie. Belangrijk is om te beseffen dat we optimale boombescherming alleen kunnen realiseren wanneer we tijdens alle fasen het effect op de bomen in acht nemen. In onderstaande paragrafen beschrijven we de te nemen stappen per projectfase. Uiteraard kunnen de acties afzonderlijk van elkaar worden uitgevoerd.

7.1 Initiatieffase Tijdens deze fase neemt een ontwikkelaar of de gemeente het initiatief om een (her)inrichting uit te voeren. Het gaat hierbij nadrukkelijk niet alleen om bouwplannen, maar om alle activiteiten die leiden tot een verandering van, of ingreep op grond van de gemeente of anderen. Maar ook bij rioleringsplannen en verlichtingsplannen. In deze fase ligt nog niet vast hoe de (her)inrichting eruit ziet. Uiteraard is dan ook niet duidelijk wat het effect van de (her)inrichting op de bomen is. In deze fase beantwoorden we daarom de volgende vragen: - Welke bomen zijn in het plangebied en de directe omgeving aanwezig? - Wat is de kwaliteit van deze bomen? - Wat is de status van de bomen? Zijn ze onderdeel van een structuur? Monumentaal? Etc. - Onder welke voorwaarde kunnen we de bomen behouden? - Vervullen de bomen functies die in het plangebied gewenst zijn? Hebben ze een hoge waarde zoals beschreven in hoofdstuk 2? Een boomdeskundige verzamelt de gegevens over de bomen in een gedetailleerd groeiplaatsonderzoek. Een groeiplaatsonderzoek gaat in op de kwaliteit, conditie, toekomstverwachting en eventueel verplantbaarheid van een boom. Als een boom verplant kan worden en het past binnen de financiële mogelijkheden, dan doen we dat. Aan de hand van de gegevens van het groeiplaatsonderzoek bepalen we of we de bomen kunnen behouden.