BIJLAGE Notitie erfgoed Gilze en Rijen

Erfgoed Gilze en Rijen Het college heeft Monumentenhuis Brabant gevraagd een notitie voor de gemeenteraad op te stellen waarin de diverse mogelijkheden voor de bescherming van het erfgoed van de gemeente Gilze en Rijen uiteen worden gezet. Hiervoor heeft de gemeente de beschikking over een gemeentelijk beleidsinstrumentarium.

Erfgoedvisie Het in stand houden van erfgoed dient een algemeen belang. De gemeente is hoeder van het erfgoed. In het verlengde daarvan is ‘de instandhouding van erfgoed’ de kern van het gemeentelijk erfgoedbeleid. Kort gezegd gaat het dan om het borgen en beheren van wat vorige generaties in Gilze en Rijen hebben nagelaten en wat van belang is om voor toekomstige generaties te behouden. Dat geeft Gilze en Rijen identiteit en karakter. Bij ruimtelijke ontwikkelingen is het van belang, en bij plannen die afwijken van het bestemmingsplan op grond van het Besluit ruimtelijke ordening verplicht, dat erfgoed getoetst en meegewogen wordt. Niet alleen om op te komen voor de bescherming van het erfgoed, maar vooral ook om tijdig en op het juiste niveau cultuurhistorische waarden en aanwezige ontwikkelpotenties van het erfgoed in te brengen en mee te wegen. Helder en actueel inzicht in de cultuurhistorische waarden is hiervoor van belang. Ten behoeve van dit inzicht heeft de gemeente Gilze en Rijen een nieuwe archeologische verwachtings- en beleidskaart en een cultuurhistorische waardenkaart laten maken. Daarnaast werkt de gemeente, in het kader van de Omgevingswet, aan een aanpassing van de erfgoedverordening. Een up-to-date erfgoedverordening is belangrijk omdat deze de aanwijzing en bescherming van gemeentelijke monumenten regelt.

Om meer inzicht te krijgen in het erfgoed van de gemeente Gilze en Rijen is het belangrijk dat een erfgoedvisie wordt opgesteld. In een erfgoedvisie worden de kernkwaliteiten op het gebied van erfgoed binnen de gemeente vastgesteld. Daarnaast kan een erfgoedvisie helpen: o ambities op het gebied van erfgoed te bepalen; o kaders te geven voor het behoud en ontwikkeling/versterking van het erfgoed van Gilze en Rijen; o richting en invulling te geven aan het maatschappelijk, economisch en ruimtelijk aantrekkelijker maken van de gemeente Gilze en Rijen voor inwoners, ondernemers en bezoekers; o in te spelen op de wettelijke en maatschappelijke ontwikkelingen; o de erfgoedidentiteit van Gilze en Rijen te definiëren. ➔ Hier liggen ook koppelkansen met andere beleidsterreinen. Erfgoed raakt namelijk veel andere beleidsterreinen, zoals leefbaarheid, toerisme, duurzaamheid en herbestemming. Door aan te sluiten bij projecten en maatschappelijke opgaven kan het erfgoed van Gilze en Rijen beter gepositioneerd en daarmee beleefd, beheerd, behouden, en betrokken worden. Het biedt tevens (koppel)kansen voor (mede)financiering. Kosten Participatie en communicatie zijn belangrijke aspecten bij het opstellen van een erfgoedvisie. Een ‘gedragen’ visie dient de inzet te zijn. Voor het op te stellen een erfgoedvisie is rekening te houden met een bedrag van ca. € 25.000,exclusief Btw.

Aan de hand van de erfgoedvisie worden vervolgens diverse scenario’s voor de bescherming van erfgoed duidelijk: 1

Erfgoed Gilze en Rijen •

Kerkenvisie

Verplichting

De gemeente Gilze en Rijen heeft € 25.000,- subsidie van het ministerie van OCW ontvangen voor het opstellen van een kerkenvisie. De gemeente is nu verplicht een kerkenvisie op te stellen. Dit project wordt binnenkort gestart. De gemeente kan hierbij haar eigen accenten aanbrengen; de kerkenvisie is immers vormvrij. ➔ De subsidie van de kerkenvisie kan bijvoorbeeld worden benut om het complete religieuze erfgoed van Gilze en Rijen te inventariseren. Aldus kan het een bouwsteen vormen voor het gemeentelijk erfgoedbeleid, of een omgevingsplan. ➔ De kerkenvisie kan tevens een eerste aanzet bieden voor een gebiedsgericht onderzoek naar ruimtelijke ontwikkelingsmogelijkheden van gebieden (wijken, dorpskernen) waarbij de kerk een belangrijk middelpunt is: een visie op de kerkenbiotoop door niet alleen de randvoorwaarden van het gebouw in beeld brengen, maar juist inzoomen op de ruimtelijke context en de waarden. Deze gebiedsvisies kunnen belangrijke bouwstenen vormen voor de omgevingsvisie/omgevingsplan. ➔ Een kerkenvisie kan ook worden ingezet om de banden met kerkgenootschappen aan te halen en in gezamenlijkheid na te denken over het gebruik van religieuze gebouwen in de gemeente. Een goede band zorgt ervoor dat de gemeente snel op de hoogte is wanneer er eventuele problemen, zoals dreigende sluiting, rijzen.

Kosten De financiering door het ministerie van OCW is toereikend voor het opstellen van een kerkenvisie. Het is hierbij wel van belang dat er vooraf keuzes worden gemaakt wat betreft de uitwerkingsrichting.

•

Lokale herbestemmingsagenda

Mogelijkheid

Het zoeken naar nieuwe functies voor cultuurhistorisch waardevolle objecten die leeg staan of komen is dé uitdaging voor de komende tijd. Enerzijds om cultuurhistorische waarden, identiteit en ruimtelijke kwaliteit te behouden, anderzijds om een bijdrage te leveren aan het vinden van oplossingen voor het probleem van de schaarse ruimte. Door middel van herbestemming en hergebruik van monumentale gebouwen kan hier invulling aan gegeven worden vanuit de visie: behoud door ontwikkeling. Acties o Ontwikkel een lokale herbestemmingsagenda, die gevoed wordt vanuit de verschillende gemeentelijke afdelingen. o

Maak gebruik van bestaande kennisinstituten, zoals het Monumentenhuis Brabant. Zo is er bijvoorbeeld een rijkssubsidieregeling voor het uitvoeren van haalbaarheidsonderzoek ten behoeve van de herbestemming van rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en cultuurhistorisch waardevolle objecten. Ook voor vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen (VAB) is er een dergelijke tegemoetkomingsregeling.

2

Erfgoed Gilze en Rijen •

Bouwhistorisch onderzoek bij herbestemming

Mogelijkheid

Bij ingrijpende wijzingen van monumenten, zoals bij herbestemming, is het nodig dat de monumentale kwaliteiten goed in beeld zijn. Dat is feitelijk de onderlegger voor het door de (restauratie)architect te vervaardigen bouwplan. Door middel van bouwhistorisch onderzoek zijn er meer waarborgen om erfgoed op een goede wijze in stand te houden. Bouwhistorisch onderzoek dient te worden uitgevoerd door een deskundig bureau volgens de richtlijnen van RCE. Kosten De kosten van het bouwhistorisch onderzoek zijn voor rekening van de initiatiefnemer.

•

Vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen (VAB) en boerderijsplitsing

Mogelijkheid

De komende tijd zullen steeds meer agrariërs stoppen met hun bedrijfsactiviteiten. Een aantal van deze leegstaande / leegkomende agrarische bedrijven is mogelijk cultuurhistorisch waardevol. Voorkomen dient te worden dat dit erfgoed in verval raakt. Leegstand leidt immers tot verwaarlozing en niet zelden tot verloedering. Door ze een andere functie te geven kan dat worden voorkomen. Door cultuurhistorisch waardevolle boerderijen in twee wooneenheden te splitsen wordt erfgoed in stand gehouden en kunnen extra woningen in het buitengebied worden gerealiseerd. Om te bepalen of een boerderij of een agrarisch bedrijfsgebouw hiervoor in aanmerking komt is een onafhankelijk waardestellend onderzoek nodig, uit te voeren door een deskundig bureau / monumentenorganisatie. ➔ Daarmee wordt tevens bereikt dat de gemeente Gilze en Rijen op een geleidelijke manier meer zicht krijgt in de erfgoedkwaliteiten binnen de gemeente. Kosten De kosten van het waardestellend onderzoek (in eerste instantie voor het opstellen van een redengevende omschrijving, en bij aangetoonde monumentale kwaliteiten een bouwhistorisch onderzoek) zijn voor rekening van de initiatiefnemer.

•

Duurzaamheid

Mogelijkheid

Hoewel monumenten op zich al heel duurzaam zijn omdat ze er vaak al lang staan en vaak degelijk gebouwd, is er op het gebied van verduurzaming van monumenten nog veel te doen. Maar dan vanuit de insteek om een bijdrage te leveren aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs. De verduurzaming van monumenten is essentieel om het gebruik en daarmee de instandhouding van monumenten, ook bij toenemende energiekosten, in de toekomst aantrekkelijk te houden. o Zonnepanelen Steeds vaker hebben eigenaren van monumenten en cultuurhistorische waardevolle panden het voornemen zonnepanelen te plaatsen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft daarom afgelopen jaar het beleid voor zonnepanelen op en bij monumenten versoepeld. De gemeente Gilze en Rijen kan ervoor kiezen het beleid van de RCE hierin te volgen en zonnepalen op monumenten onder voorwaarden toe te staan. o Duurzaamheidsadvies Monumenten Elk monument is anders, daarom is het kwalitatief verduurzamen van een monument maatwerk. Belangrijk is om deskundig duurzaamheidsadvies in te winnen. Het Restauratiefonds biedt samen met DuMo-adviseurs een duurzaamheidsadvies voor 3

Erfgoed Gilze en Rijen monumenten. Een deel van de kosten van dit advies wordt vergoed door het Restauratiefonds. Er worden drie soorten duurzaamheidsadviezen aangeboden; namelijk een QuickScan, een haalbaarheidsonderzoek en een maatwerkonderzoek. De hoogte van de vergoeding is afhankelijk van de gemaakte kosten en het type advies. De vergoeding bedraagt maximaal 1.000 euro.

• Subsidie monumenten

Mogelijkheid

Een subsidieregeling voor gemeentelijke monumenten is een optie. Verschillende Brabantse gemeenten kennen een dergelijke regeling. Wat betreft de regeling zelf zijn er meerdere mogelijkheden: − Een veel gebruikte regeling is de instandhoudingssubsidie. Monumenteigenaren kunnen dan voor instandhoudingswerkzaamheden aan het monument subsidie ontvangen. De procedure houdt in dat eigenaren vóór aanvang van de werkzaamheden de subsidie aanvragen en offertes aanleveren, de subsidie wordt op basis van de offertes berekend en verleend. Pas na verlening mag de monumenteigenaar met de werkzaamheden starten. Na afronding van het onderhoud levert de monumenteigenaar de facturen aan en wordt het definitieve subsidiebedrag vastgesteld en uitgekeerd. − Een andere regeling houdt in dat monumenteigenaren subsidie ontvangen in de vorm van teruggave van de onroerende zaakbelasting. Hierbij vraagt de monumenteigenaar over het voorgaande jaar dit bedrag terug. Het bedrag wordt uitbetaald wanneer aangetoond is dat het monument goed onderhouden is. ➔ Monumentenwacht Noord-Brabant Mogelijkheid Vaak is aan een subsidieregeling een inspectie van de onderhoudsstaat door de Monumentenwacht gekoppeld. Een gemeente kan ook een collectief abonnement met de Monumentenwacht afsluiten.

De monumentenwachters van deze organisatie komen dan tweejaarlijks de onderhoudsstaat van het monument inspecteren en maken hierover een rapport op. De rapporten worden zowel naar de monumenteigenaar als naar de gemeente gestuurd.

•

Archeologisch erfgoed

Op het gebied van archeologisch erfgoed zijn er diverse mogelijkheden voor meer bescherming: o Archeologische monumenten Mogelijkheid Op het moment kent de gemeente Gilze en Rijen geen archeologische rijksmonumenten of gemeentelijke archeologische monumenten. Wel is de gemeente voornemens het terrein van het militaire kamp van koning Willem I, dat is aangelegd ten tijde van de Belgische Opstand, aan te wijzen tot gemeentelijk archeologisch monument. Doordat ter plaatse van een archeologisch monument een bouwverbod geldt zijn de archeologische resten in de ondergrond beschermd. Onderzocht kan worden of er meer locaties binnen de gemeente Gilze en Rijen een dergelijke bescherming verdienen. o Metaaldetectorrichtlijnen Mogelijkheid In de Erfgoedwet is opgenomen dat metaaldetectie is toegestaan in de bovenste 30 cm van de bodem omdat metaaldetectorvondsten een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de ontwikkeling van archeologische kennis. Het staat de gemeente echter vrij aanvullende richtlijnen voor het zoeken met metaaldetectors op te stellen, om zo het archeologisch

4

Erfgoed Gilze en Rijen erfgoed beter te beschermen. De gemeente Gilze en Rijen heeft in de Algemene Plaatselijke Verordening is een verbod op metaaldetectie opgenomen. o Protocol inzet amateurarcheologen Mogelijkheid Momenteel heeft de gemeente Gilze en Rijen geen protocol voor de inzet van amateurarcheologen, terwijl zij een belangrijk bijdrage kunnen leveren aan archeologisch onderzoek. In een dergelijk protocol wordt beschreven in welke situaties amateur-archeologen kunnen worden ingezet, hoe het proces in werking treedt en onder welke voorwaarden de amateur zijn werk dient te verrichten. Kosten De kosten voor deze werkzaamheden (inventariserend onderzoek naar potentiële archeologische monumenten en het opstellen van protocollen voor metaaldetectoronderzoek en amateurarcheologen) bedragen ca. € 5.000,- excl. Btw.

•

Cultuurhistorische waardenkaart en archeologiekaart

Geregeld

Belangrijk is dat de gemeente Gilze en Rijen beschikt over een actuele cultuurhistorische waardenkaart en een archeologiekaart. Dit ten behoeve van de op te stellen bestemmingsplannen / Omgevingsplannen. Gilze en Rijen heeft recent een nieuwe archeologische waarden- en beleidskaart en een nieuwe cultuurhistorische waardenkaart laten opstellen. Deze kaarten moeten wel nog worden vastgesteld. Bij gebiedsontwikkelingen waar cultuurhistorische en/of archeologische waarden aanwezig zijn, kan het nodig zijn dat er aanvullend gebiedsgericht onderzoek plaatsvindt. Het is wenselijk om de ‘Adviescommissie Omgevingskwaliteit’ hier vroegtijdig in te kennen en bij te betrekken. Acties o Bouwhistorische waardenkaart Mogelijkheid Bouwhistorisch onderzoek krijgt de laatste jaren meer en meer aandacht. Waar de monumentenzorg in het verleden vooral op schoonheid en architectuur(historie) was gericht, is het vandaag de dag gebruikelijk om ook de bouwgeschiedenis onder de loep te nemen. Bouwhistorisch onderzoek kan veel informatie aan het licht brengen over bouwwijzen, materiaalgebruik en ouderdom van gebouwde objecten, maar ook over hoe mensen vroeger leefden. Bouwhistorie dient de wetenschap, maar het kan ook worden ingezet bij publieksactiviteiten (zoals bijv. in de gemeente Dordrecht, waar het publiek wordt opgeroepen om mee te doen aan de zoektocht naar het oudste huis).

Bij beschermde monumenten heeft de gemeente al de mogelijkheid om bouwhistorisch onderzoek te vragen. Bouwhistorie bevindt zich echter ook in panden die op het eerste gezicht niet oud of monumentaal lijken. Een bouwhistorische waardenkaart maakt het mogelijk om de objecten die vanwege hun uiterlijk geen bescherming als monument of cultuurhistorisch waardevol verdienen, een aanduiding 'bouwhistorische waarde' te geven. Een dergelijke aanduiding maakt het voor de gemeente mogelijk om bij ontwikkelingen (verbouw of sloop) om een bouwhistorisch onderzoek te vragen. In veel gevallen zal dit een laatste documentatie van de waarden betekenen (sloopdocumentatie). Bij uitzonderlijk hoge waarden kan worden overgegaan tot aanwijzing als gemeentelijk monument.

5

Erfgoed Gilze en Rijen •

Erfgoed in Omgevingswet

Verplichting

Zoals al gezegd is de gemeente hoeder van het erfgoed. Met het in werking treden van de Omgevingswet (waarschijnlijk per 1 januari 2023) dient dit veel meer inhoud te krijgen dan daarvóór. In het kader van de Omgevingswet is het voor gemeenten verplicht erfgoed af te wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Daarvoor is het nodig dat de gemeente goed inzicht heeft in en kennis heeft van de erfgoedwaarden in de gemeente. Acties o Actualiseren van de gemeentelijke monumentenlijst Mogelijkheid In 2012 is door Monumentenhuis Brabant een QuickScan gemaakt van 160 potentiële gemeentelijke monumenten in Gilze en Rijen. Naar aanleiding hiervan zijn 43 objecten daadwerkelijk aangewezen als gemeentelijk monument. Daarmee is een begin gemaakt van het beschermen van monumentale objecten, maar deze lijst is niet toereikend te achten. Zeker omdat de gemeentelijke monumentenlijst een evenwichtige vertegenwoordiging dient te zijn van de diverse bouwperioden in de gemeente. Onder meer op het gebied van Wederopbouw architectuur en stedenbouw, Post 65 architectuur en stedenbouw, militair erfgoed en monumentaal groen kan nog een slag worden gemaakt. ➔ Het opstellen van redengevende omschrijvingen van de objecten die worden geselecteerd als potentieel gemeentelijk monument. De redengevende omschrijvingen dienen te worden opgesteld volgens de richtlijnen van RCE.

Het traject om te komen tot een actualisering van de gemeentelijke monumentenlijst kan eventueel in fasen gestalte worden gegeven. In dat verband is het aanbevelenswaardig dat de gemeente een zekere alertheid heeft. Kosten De kosten van een redengevende omschrijving bedragen per object ca. € 400 à 500,- excl. Btw. Daarnaast brengt een aanwijzingstraject om te komen tot een actualisering van de gemeentelijke monumentenlijst de nodige ambtelijke inzet met zich mee. Eventueel kan hiervoor een gespecialiseerd extern bureau worden ingeschakeld. o

•

Opname in bestemmingsplan / omgevingsplan Geregeld Objecten uit de QuickScan die niet zijn aangewezen als gemeentelijk monument zijn via een dubbelbestemming ‘cultuurhistorisch waardevol’ in het bestemmingsplan / omgevingsplan opgenomen. Hiermee zijn deze objecten eveneens beschermd.

Adviescommissie Omgevingskwaliteit

Geregeld

Omdat met het in werking treden van de Omgevingswet de taken en bevoegdheden van de huidige monumenten- en welstandscommissies van rechtswege vervallen dient een gemeentelijke adviescommissie te worden ingesteld, die tot taak heeft te adviseren over een aanvraag om of een ontwerpbesluit voor een 1 .̊ een rijksmonumentenactiviteit met betrekking tot een monument; 2 .̊ een omgevingsplanactiviteit die betrekking heeft op een voor-beschermd gemeentelijk monument of een gemeentelijk monument; 3 .̊ een omgevingsplanactiviteit in geval de commissie in het omgevingsplan als adviseur is aangewezen; 6

Erfgoed Gilze en Rijen 4 .̊ een andere activiteit met het oog op het beschermen en in stand houden van monumenten (objecten en structuren) en/of een goede omgevingskwaliteit. De gemeenteraad heeft op 22 november 2021 reeds het besluit genomen de huidige monumentenen welstandcommissies, Omgevingsadvies en Stichting Advisering en Ruimtelijke Kwaliteit Brabant in te stellen als Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Acties Verplichting o Door de gemeenteraad van Gilze en Rijen dient een ‘Verordening op de gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit’ te worden vastgesteld. Kosten De bovengenoemde werkzaamheden kunnen door het gemeentelijk apparaat zelf worden uitgevoerd, of worden uitbesteed. Begrote kosten bij uitbesteding: € 2.000,- excl. btw.

•

Toezicht en handhaving Omgevingsvergunning

Verplichting

Het college van B&W is de vergunningverlenende instantie. De gemeente Gilze en Rijen heeft een wettelijke taak om erop toe te zien dat de werkzaamheden conform de verleende omgevingsvergunning (activiteit monumenten) worden uitgevoerd, en zo nodig dient er handhavend te worden opgetreden. De Erfgoedwet en gemeentelijke erfgoedverordening bieden daarvoor de juridische basis c.q. plicht. Door de Erfgoedinspectie, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de provincie NoordBrabant is gesignaleerd dat vele gemeenten op het punt van toezicht en handhaving bij monumenten tekort schieten. Er is bij gemeenten veelal te weinig capaciteit, zowel wat betreft ambtelijke inzet als kennis van monumenten. Om gemeenten tegemoet te komen heeft Monumentenhuis Brabant, dit is het provinciaal steunpunt voor monumenten en archeologie, haar dienstenpakket onlangs uitgebreid. Er is een regionaal team gevormd, dat door gemeenten op afroep kan worden ingeschakeld voor toezicht bij werkzaamheden aan monumenten en cultuurhistorisch waardevolle panden. Aandachtspunt: samenwerking tussen de diverse betrokken afdelingen binnen de gemeente Gilze en Rijen. Kosten De gemeente Gilze en Rijen kan de werkzaamheden die verbandhouden met het houden van toezicht op een verleende omgevingsvergunning voor een monument zelf uitvoeren, mits er voldoende monumentendeskundigheid is.

Een andere optie is uitbesteden. De kosten bij uitbesteding bedragen € 95,- excl. Btw per uur. Advies: via een kostenverhaalbesluit is te regelen dat deze kosten goeddeels worden doorberekend naar de initiatiefnemer.

Monumentenhuis Brabant, 31 maart 2022

7