Bijlage bij ap 8d Onderzoeksrapport - ondersteuning bij psychische kwetsbaarheid GR

Laagdrempelige activiteiten en ondersteuning voor mensen met een psychische kwetsbaarheid in Gilze en Rijen

Onderzoeksrapport van Thijs Honig, juli 2021 In opdracht van de ABG organisatie, mogelijk gemaakt door

1. Inleiding 1.1 Achtergrond De gemeente Gilze en Rijen heeft tot nu toe veel aandacht besteed aan zorg en geëscaleerde problematiek bij mensen met een psychische kwetsbaarheid/verward gedrag. Nu wil de gemeenten de focus verleggen naar de sociale basis en naar preventie. De gemeente wil dat iedereen mee kan doen. Wie dat nodig heeft, moet gebruik kunnen maken van passende ondersteuning. Het liefst zo vroeg en zo laagdrempelig mogelijk. De gemeente Gilze en Rijen heeft subsidie aangevraagd bij ZonMw om een expert van de Vliegende Brigade in te huren om de situatie in Gilze en Rijen te onderzoeken en om in samenspraak met alle betrokkenen een Plan van aanpak voor de gemeente te maken. 1.2 Doel van het project Het doel van dit project is ervoor zorgen dat inwoners met een psychische kwetsbaarheid beter mee kunnen doen en dat de gemeente hen beter (preventief) kan ondersteunen. De gemeente wil daarmee de veiligheid, het zelfvertrouwen en de zelfredzaamheid van deze inwoners vergroten en eventuele mantelzorgers ontlasten. Daarnaast wil de gemeente hiermee inzetten op het vergroten van het eigen netwerk van de doelgroep en van het begrip en de acceptatie in de omgeving.

1.3 Projectactiviteiten Voor dit project werden de volgende projectactiviteiten uitgevoerd: Literatuurstudie Een literatuurstudie werd uitgevoerd om antwoord te krijgen op de volgende vragen: Willen mensen met een psychische kwetsbaarheid en/of verward gedrag meedoen in de samenleving, en zo ja, hoe? Waar liggen hun behoeften? Hoe kunnen gemeenten hen het beste ondersteunen? Zijn er goede voorbeelden bekend waar we iets aan hebben? Veldonderzoek Er werden interviews gehouden met inwoners met een psychische kwetsbaarheid, met lokale partners en met lokale ambtenaren. Tevens is een interview gehouden met ervaringsdeskundige Toon Walravens (voormalig lid van het Schakelteam personen met verward gedrag). Tijdens de gesprekken kwamen de volgende vragen aan bod: Welke specifieke behoeften zijn er bij de doelgroep binnen de gemeente? Welk aanbod is er al in het voorliggend veld? Wat kunnen we daarmee doen? Zijn er bij de partners goede voorbeelden bekend waar we iets aan hebben? Is het huidige aanbod voldoende om te kunnen voldoen aan de behoefte, of is het noodzakelijk om nieuw aanbod te ontwikkelen? Analyse + Rapportage Analyse van de verzamelde gegevens en schrijven van een rapportage over de specifieke behoeften en het aanbod in de gemeente Gilze en Rijen, inclusief een advies over waar de gemeente het beste op kan sturen.

Opstellen Plan van aanpak Opstellen van een Plan van aanpak op basis van de resultaten van het literatuuronderzoek en het veldonderzoek om vraag en aanbod goed op elkaar te laten aansluiten, inclusief

begroting. Organiseren bijeenkomst met lokale partners en sluiten samenwerkingsovereenkomst Het Plan van aanpak wordt tijdens een bijeenkomst met alle lokale partners gepresenteerd. Op basis van de reacties van de lokale partners wordt het Plan van aanpak bijgesteld en daarna wordt het definitief vastgesteld. 1.4 Overzicht van respondenten Onderstaande tabel geeft weer wie er zijn geraadpleegd ten behoeve van het veldonderzoek in Gilze en Rijen. Organisatie Inwoner met psychische kwetsbaarheid Inwoner met psychische kwetsbaarheid Dorpsteam Gilze en Rijen Dagopvang zonder indicatie in Gilze Vrijwilligers Informatiepunt Woonstichting Leystromen Sociaal Team Open Deur Voor Mekaar en seniorenvereniging Contour de Twern (jongerenwerk) SMO Breda – GGZ in de wijk ABG-gemeenten Contour de Twern (jongerenwerk en mantelzorg) WijkGGD Voedselbank Stichting Hearts & Letters1 Stichting Mentorschap Midden Brabant Vluchtelingenwerk Cultureel Centrum De Boodschap

Naam Anoniem Anoniem Lian Schaerlaeckens Marcel Brekelmans Danielle Ternatus Mustapha El Kaouzi Saskia den Brok Cees Oomen Adriaan Brouwers en Ingrid Scheifes Thomas Frankhuijsen Maria de Cock Isabelle Buvelot Jeanine Bouwman Hella Ooms Ted van der Lee Manou Bach Mireille Peelen Sonja Scheffers en Marlies Jelle Gommers

1 Met Stichting Hearts and Letters en met Stichting Mentorschap Midden Brabant is gesproken omdat

deze stichtingen contact opnamen met de onderzoeker naar aanleiding van de oproep voor inwoners op de Gemeentelijke facebookpagina.

2. Resultaten van het onderzoek 2.1 Context Gilze en Rijen De gemeente Gilze en Rijen is een gemeente in de provincie Noord-Brabant. De gemeente telt 26.742 inwoners en heeft een oppervlakte van 65,69 vierkante kilometer. De gemeente Gilze en Rijen maakt onderdeel uit van de ABG gemeenten (Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen). Binnen de gemeente is er een grote Turkse gemeenschap. De respondenten die deelnamen aan het onderzoek omschrijven Gilze en Rijen als een gemeente met ‘grote steden problematiek’, voornamelijk in de kern Rijen. Daarin verschilt de gemeente van de andere twee ABG gemeenten, Alphen-Chaam en Baarle-Nassau, waar hiervan geen sprake is. Er zijn veel achterstandswijken in Rijen. Sociale cohesie De sociale cohesie in de gemeente Gilze en Rijen wordt door respondenten omschreven als relatief laag, alhoewel dit verschilt per kern. In Molenschot (1100 inwoners) is de sociale cohesie bijvoorbeeld hoger dan in Gilze, en in Rijen – de grootste kern – is de sociale cohesie het laagst. Binnen de Turkse gemeenschap is het sociale vangnet relatief groot. Versterken van sociale participatie Een medewerker van de gemeente geeft aan dat de gemeente nog zoekende is in hoe zij mensen met een psychische kwetsbaarheid zelf kunnen betrekken bij het ontwikkelen van beleid.

Op dit moment hebben zij hierin nog een kleine rol, maar de gemeente vindt het belangrijk om uit te zoeken hoe zij nauwer betrokken kunnen worden. Er zijn diverse adviesraden actief. Psychische kwetsbaarheid in Gilze en Rijen In de gemeente Gilze en Rijen zie je signalen van psychische kwetsbaarheid zo nu en dan terug in het straatbeeld. Daarnaast is er sprake van problematiek achter de voordeur en van niet-zichtbare psychische kwetsbaarheid. Er zijn bij professionals zorgen om mensen met een psychische kwetsbaarheid: het vermoeden bestaat dat een dele van de mensen met een psychische kwetsbaarheid niet in beeld is, erg eenzaam is en wegkwijnt. Om hen in beeld te krijgen zijn professionals afhankelijke van signalen van de woningcorporaties (Leystromen en Laurentius) en signalen van omwonenden. Een keer per maand worden signalen besproken tijdens het Kernteamoverleg, waar een procesregisseur van de gemeente, de politie, het Sociaal Team en de woningcorporatie aan deelnemen. Tijdens de Corona-crisis is ook veel psychische kwetsbaarheid onder jongeren naar voren gekomen. In Gilze en Rijen zijn – in tegenstelling tot de andere ABG gemeenten - wel zichtbare problemen met jongeren in het publieke domein, zoals overlastmeldingen van hangjongeren. Er zijn echter geen meldingen bekend van verward gedrag bij jongeren.

Het lijkt erop dat er bij jongeren voornamelijk sprake is van problematiek achter de voordeur. Resultaten burgerpeiling en peiling gezondheid in Gilze en Rijen De Vereniging van Nederlandse Gemeenten geeft op de website www.waarstaatjegemeente.nl weer wat de stand van zaken is in verschillende Nederlandse gemeenten op een veelheid aan gebieden. Onderstaande tabel geeft enkele resultaten uit de burgerpeiling en het gezondheidsoverzicht van Gilze en Rijen weer. De indicatoren zijn geselecteerd op basis van relevantie voor dit onderzoek. Op een aantal punten scoort Gilze en Rijen beter tot aanzienlijk beter dan andere gemeenten met 25.000 – 50.000 inwoners (ervaren verbondenheid met de buurt; tevredenheid met gezondheid-/zorgvoorzieningen; tevredenheid met welzijnsvoorzieningen; eigen kracht; buurtbewoners staan altijd voor elkaar klaar; sociaal vangnet;

verenigingsleven, en gebruik basis GGZ en/of POH GGZ. Op een punt (behoefte aan meer contact) scoort Gilze en Rijen precies hetzelfde als de rest van Nederland.). Op andere punten scoort Gilze en Rijen minder goed dan andere gemeenten met 25.000 – 50.000 inwoners in Nederland. Dit zijn meedoen inwoners met de maatschappij; eenzaamheid; behoefte aan meer contact; aandacht voor buren in een zorgwekkende situatie en percentage inwoners in een zorgwekkende situatie. Op ‘behoefte aan meer contact’ scoort Gilze en Rijen precies even hoog als andere gemeenten met 25.000 – 50.000 inwoners. Het is vooral opvallend dat Gilze en Rijen op eenzaamheid en op het percentage inwoners in een zorgwekkende situatie fors hoger scoort dan de rest van Nederland. Gilze en Rijen 6,65

Andere gemeenten met 25.000 – 50.000 inwoners 6,71

7,33

7,29

89%

83%

64%

56%

69%

63%

Eenzaamheid

42,8%

40,9%

Behoefte aan meer contact

23%

23%

Individueel welzijn – Eigen Kracht

8,63

8,50

7,10

6,87

34%

39%

58%

53%

9,0%

3,3%

1,7%

4,2%

Meedoen inwoners met de maatschappij Score 1-10

Leefomgeving – verbondenheid buurt Score 1-10

Tevredenheid met gezondheids/zorgvoorzieningen Percentage zeer tevreden

Tevredenheid met welzijnsvoorzieningen Percentage zeer tevreden

Buurtbewoners staan altijd klaar voor elkaar Percentage mee eens

Score 1-10

Individueel welzijn – sociaal vangnet Score 1-10

Maatschappelijke inzet – aandacht voor buren in zorgwekkende situatie Maatschappelijke inzet verenigingsleven Inwoners in een zorgwekkende situatie Gebruik basis GGZ en/of POH GGZ

2.2 Specifieke behoeften van mensen met een psychische kwetsbaarheid in Gilze en Rijen Welke specifieke behoeften aan activiteiten en ondersteuning hebben mensen met een psychische kwetsbaarheid in gemeente Gilze en Rijen? De inwoners die zijn gesproken in het kader van het onderzoek geven het volgende aan:

• • • • • • • • • • • • • • • •

• • • • • • • • • • • • •

Vrienden en een sociaal netwerk; Een plek waar je naartoe kunt gaan als je dat wilt; Een plek waar je naartoe kunt gaan en waar je jezelf kunt steunen, en het gevoel krijgt dat je ertoe doet; Een plek waar je andere mensen vrijblijvend kunt leren kennen, met een hoekje met een pooltafel, waar je actief bezig kunt zijn en niet met lege handen hoeft te zitten Meer interesse voelen vanuit inwoners uit het dorp; het is moeilijk om contacten te leggen als je niet uit het dorp afkomstig bent; Een krantje waardoor mensen met een psychische kwetsbaarheid sociale contacten kunnen aangaan; Een plek waar lotgenoten komen, waarbij je niet het gevoel hebt dat je apart van de maatschappij staat en waarbij je je niet hoeft te schamen; Een laagdrempelige facebookgroep om contact te kunnen leggen; Een inloophuis waar je kunt sporten, koken en creatief bezig kunt zijn; Activiteiten die heel erg vrijblijvend zijn; Dat iemand aan je vraagt wat je nodig hebt; Kijken hoe je elkaar kunt helpen als inwoners (ik kan bijvoorbeeld helpen om een schuur te repareren en iemand anders kan mij ergens mee helpen); Erkenning krijgen en serieus worden genomen in je situatie; Aandacht voor de financiële situatie van mensen met een psychische kwetsbaarheid; Meer informatie over wat er is in de regio (bijvoorbeeld over Fameus en Logeerhuis Frits – wel geïnteresseerd maar niet van op de hoogte); Aanbod waarbij er

geen druk ligt door verplichtingen maar waarbij je wel je kwaliteiten kwijt kunt (bijvoorbeeld als je technisch onderlegd bent en iets wilt doen met techniek, maar geen verplichtingen aankunt zoals bij vrijwilligerswerk). Te denken valt aan een werkplaats waar je iets voor jezelf kunt doen en waar een beheerder is waar je gezellig een praatje mee kunt maken. Waarbij je niet moet komen maar wel kunt komen als je je daar goed genoeg voor voelt op dat moment; Lotgenotencontact; een praatgroep voor erkenning en herkenning van problemen; Ergens kunnen leren hoe je grenzen aan moet geven en hoe je hulpdiensten kunt inschakelen; Aanbod voor mensen jonger dan 50 jaar; Aanbod in Gilze Rijen zelf (Baarle en Chaam zijn te ver weg); Op de lagere en middelbare school al met kinderen in gesprek gaan over psychische kwetsbaarheid en over hoe je met elkaar omgaat; Stigmabestrijding; bijvoorbeeld door in het wijkkrantje aandacht te hebben voor de levensverhalen van mensen; WijkGGD: praktisch en gelijkwaardig te werk gaan zonder oordeel en echt luisteren naar de hulpvraag; Vragen wat ik zelf nodig heb om rustig te worden/de situatie onder controle te krijgen en dat de hulpverlening daar bij aansluit; Een crisiskaart kunnen maken; Huishoudelijke hulp; Een plek waar gezinsleden van mensen met psychische kwetsbaarheid naartoe kunnen om tot rust te kunnen komen, zoals een stacaravan; Mogelijkheid

dat kinderen af en toe ergens kunnen logeren om de ouders te ontlasten; Een wedstrijd uitschrijven onder inwoners om te vragen wat zij nodig hebben, waarbij het beste idee gefaciliteerd wordt door de gemeente en mensen het zelf kunnen uitvoeren;

• •

Buurtgezinnnen: voor elkaars kinderen zorgen in de buurt als het in een gezin even teveel is; Aandacht voor mantelzorgers zodat zij niet overbelast raken.

2.3 Huidige aanbod van activiteiten en ondersteuning in het voorliggend veld Wat is het huidige aanbod van activiteiten en ondersteuning in het voorliggend veld voor mensen met een psychische kwetsbaarheid? De respondenten geven aan dat er specifiek aanbod is voor mensen met een psychische kwetsbaarheid in Gilze en Rijen. Naast specifiek aanbod voor mensen met een psychische kwetsbaarheid is er ook algemeen aanbod dat zich niet specifiek richt op mensen met een psychische kwetsbaarheid, maar waar mensen met een psychische kwetsbaarheid wel gebruik van kunnen maken. Hierna wordt eerst het specifieke aanbod beschreven en daarna het algemene aanbod. Aanbod specifiek voor mensen met een (psychische) kwetsbaarheid: •

POH GGZ; De POH GGZ ondersteunt de huisarts bij de behandeling van patiënten met psychische klachten. Hij of zij inventariseert en analyseert wat er speelt en bespreekt samen met de patiënt de mogelijke vervolgstappen.

•

WijkGGD; De WijkGGD krijgt signalen door van Openbare Orde en Veiligheid, van de Politie, dorpsteams, huisartsen, POH GGZ en WMO consulenten als er inwoners zijn waar deze partijen zich zorgen om maken. Zij krijgen met name te maken met inwoners die zorgmijdend zijn. Zij willen geen hulp of zij zien niet in dat ze hulp nodig hebben. De WijkGGD onderneemt snel en laagdrempelig actie, en praat niet alleen over mensen, maar altijd ook zo snel mogelijk met henzelf. Dit gebeurt bij voorkeur bij mensen thuis of in de tuin. Er wordt een analyse gemaakt van de situatie, en zo mogelijk wordt het netwerk en de omgeving (buurtbewoners) ingezet om ondersteuning te bieden. Er wordt altijd contact gelegd met de buren en waar nodig geeft de WijkGGDer hen psycho-educatie. Als het nodig is, worden samenwerkingspartners gewezen op hun verantwoordelijkheid bij het oppakken van de casuïstiek.

•

Mental Health First Aid; In Gilze en Rijen is recentelijk de cursus Mental Health First Aid voor professionals van start gegaan, voor professionals uit het dorpsteam. Het streven is dat professionals inwoners met een psychische kwetsbaarheid hierdoor beter kunnen doorverwijzen naar passend aanbod.

•

Bemoeizorg Voor inwoners uit de gemeente Gilze en Rijen is Bemoeizorg Tilburg inzetbaar. Team Bemoeizorg richt zich op kwetsbare inwoners die het contact met de hulpverlening zijn kwijtgeraakt en/of die geen contact meer willen. Team Bemoeizorg biedt gevraagd en ongevraagd hulp en leidt toe naar reguliere hulp of zorg.

Algemeen aanbod (ook voor mensen zonder psychische kwetsbaarheid) •

Open Deur; Dagopvang Open Deur biedt zeer kleinschalige dagbesteding zonder indicatie in Molenschot. Er komen hier voornamelijk oudere bezoekers, waaronder een aantal

mensen die dementerend zijn. •

Gezelschapshuis; In Rijen Zuid is een gezelschapshuis. Dit is een woning waarin vaste activiteiten worden georganiseerd, zoals activiteiten voor kinderen, een kookclub en een kaartclub. Het gezelschapshuis draait volledig op vrijwillige inzet.

•

Seniorenvereniging ‘VoorMekaar’ Bij VoorMekaar in woonzorgcomplex De Regent in Rijen kunnen senioren die niet meer zo mobiel zijn elkaar een dag in de week ontmoeten en deelnemen aan een dagactiviteit (dit kost 2,50 per dag). Er zijn activiteiten zoals gezelschapsspellen, handvaardigheid, uitstapjes zoals winkelen of iets bekijken, taalspellen, een quiz, mandalakleuren en film kijken. Deelnemers kunnen zelf kiezen wat ze willen doen en ook zelf met voorstellen komen. Als deelnemers niet zelfstandig naar De Regent kunnen komen dan kunnen zij worden gehaald en gebracht door de chauffeurs van VoorMekaar. VoorMekaar doet ook aan individuele belangenbehartiging en heeft de intentie om er te zijn voor de ouderen die niet meer met een reguliere seniorenvereniging meekunnen. Deelnemers worden doorverwezen door de POH of de thuiszorg.

•

Dagopvang zonder indicatie in Gilze Bij deze dagopvang werken vrijwilligers en één betaalde kracht die dagbesteding bieden. De doelgroep van de dagopvang valt tussen KBO en geïndiceerde zorg. Mensen kunnen elkaar ontmoeten, activiteiten doen en er andere biljarten. Er wordt gebruik gemaakt van een ruimte in De Schakel in Gilze. De huisarts is een belangrijke verwijzer evenals de thuiszorg. Er komen regelmatig mensen met psychische kwetsbaarheid naar de dagopvang.

•

Vrijwilligers Informatie Punt (VIP) Het Vrijwilligers Informatie Punt koppelt vraag en aanbod van vrijwilligers aan elkaar.

•

Dorpsteam; Het Dorpsteam bestaat uit MEE (ondersteuning voor mensen met een beperking), Contour de Twern (CDT, welzijn) en Instituut voor Maatschappelijk Werk (IMW, maatschappelijk werk). Samenwerkingspartners verwijzen naar het dorpsteam als er inwoners zijn die ondersteuning nodig hebben. Zo nodig verwijst het dorpsteam door naar andere of aanvullende ondersteuning en hulpverlening. Het Dorpsteam heeft een inloopspreekuur en is telefonisch bereikbaar. Een deel van de mensen met psychische kwetsbaarheid komt niet uit zichzelf naar het meldpunt, een ander deel doet dit wel. Vaak zijn er vragen over bijvoorbeeld financiën of huisvesting. Omdat bij de uitvraag ook gevraagd wordt naar psychische gezondheid, komen psychische klachten dan vaak naar voren. Het Dorpsteam kan dan bekijken wat de betreffende inwoners nodig hebben en hen verbinden met het aanbod in het voorliggend veld, of zelf kortdurende begeleiding bieden. Indien er wachtlijsten zijn voor geïndiceerde zorg dan komt het voor dat het Dorpsteam mensen zelf wat langer begeleiding biedt ter overbrugging.

•

Dorpsverbinder; De dorpsverbinder doet veel aan het versterken van contacten tussen inwoners. De dorpsverbinder gaat de straat op om contact te leggen met inwoners. Met vragen

over zorg, overlast en met ideeën voor de buurt kunnen inwoners bij de dorpsondersteuner terecht. Ook brengt de dorpsverbinder mensen met dezelfde vraag bij elkaar, zodat zij ook elkaar kunnen ondersteunen. De insteek is om betrokkenen ook kartrekker te laten zijn voor hun eigen activiteit. De dorpsverbinder komt ook mensen met een psychische kwetsbaarheid tegen. Contour de Twern (de welzijnsorganisatie waar de dorpsverbinder onderdeel van uitmaakt) kan hen ondersteunen door vrijwillige inzet te regelen, zoals maatjestrajecten. Ook worden soms twee mensen met een psychische kwetsbaarheid aan elkaar gekoppeld. Daarnaast kunnen vrijwillige netwerkcoaches worden ingezet. •

Mantelzorgondersteuning; Mantelzorgers in Gilze en Rijen (zowel volwassenen als jongeren) kunnen ondersteuning krijgen vanuit Contour de Twern. Dit is belangrijk, omdat zij het risico kunnen lopen om overbelast te raken. Mantelzorgondersteuning helpt mantelzorgers om bewust te worden van signalen van overbelasting en helpt onderzoeken welke ondersteuning er kan worden ingezet om mantelzorgers te ontlasten. Voor jonge mantelzorgers worden er activiteiten georganiseerd in het culturele centrum of op locatie (zoals een uitje naar de Efteling).

•

Jongerenwerk; De jongerenwerker gaat de straat op om contact met jongeren te leggen en investeert in het versterken van contacten tussen jongeren. Veel jongeren die de jongerenwerker ontmoet zijn psychisch kwetsbaar. Het jongerenwerk heeft vooral de jongeren met psychische kwetsbaarheid die op straat komen goed in beeld. Jongeren met een psychische kwetsbaarheid die meer naar binnen gericht zijn en minder op straat komen zijn moeilijk in beeld te krijgen. Hier is volgens het jongerenwerk vaak onvoldoende zicht op. De jongerenwerker bezoekt jongeren waar zorgen over zijn ook thuis, bijvoorbeeld als er een melding is ontvangen vanuit school of vanuit het Dorpsteam. Dit zijn belangrijke partijen voor het signaleren van psychische kwetsbaarheid bij jongeren. Het jongerenwerk kan individuele begeleiding bieden aan jongeren en organiseert activiteiten voor jongeren.

•

Jongerencentrum; Rijen heeft een jongerencentrum waar jongeren binnen kunnen lopen en activiteiten kunnen uitvoeren.

•

Gilze Rijen Helpt; Gilze Rijen Helpt is een vrijwilligersnetwerk.

•

Onafhankelijke cliëntondersteuners; Vanuit de WMO en de participatiewet worden onafhankelijke cliëntondersteuners ingezet die extra ondersteuning bieden aan inwoners die dat nodig hebben en die ook het netwerk rondom de cliënt kunnen betrekken.

•

Pilot Vroegsignalering bij financiele problematiek; Een outreachend team biedt inwoners met schulden (bijvoorbeeld huurschuld) hulp aan, met de intentie om er zo vroeg mogelijk bij te zijn en te voorkomen dat er problematische schulden ontstaan.

•

Sociaal Team ABG gemeenten; Het Sociaal Team draagt zorg voor de indicering van complexe jeugd en volwassenen van 0-100.

•

Voedselbank; In de gemeente Gilze-Rijen zijn meer dan honderd gezinnen aangewezen op voedselhulp. Zij kunnen een keer per week terecht bij de Voedselbank Gilze-Rijen. Aanmelding bij de Voedselbank verloopt via het maatschappelijk werk (IMW). Veel klanten van de Voedselbank hebben psycho-sociale problematiek en een deel heeft ook een psychische kwetsbaarheid. Vrijwilligers bij de Voedselbank weten soms niet goed hoe zij met psychische kwetsbaarheid moeten omgaan en nemen de problemen die zij horen mee naar huis.

•

Vluchtelingenwerk; Vluchtelingenwerk (professionals en vrijwilligers) ondersteunt statushouders en biedt praktische en emotionele steun. Statushouders krijgen vaak op korte of langere termijn te maken met psychische klachten. Vluchtelingenwerk biedt steun. Statushouders hebben het extra moeilijk, omdat zij geregeld te maken krijgen met vooroordelen, omdat ze de taal niet goed spreken, een laag inkomen hebben en het spannend vinden om aansluiting te zoeken.

•

Groeituin Floralia; Groeituin Floralia is een initiatief van de gemeente Gilze en Rijen. Mensen met een (psychische) kwetsbaarheid kunnen hier komen voor dagbesteding en voor het opdoen van werknemersvaardigheden om te kunnen toewerken naar een betaalde baan. De inwoners die werken in de moestuin worden ondersteund door professionele begeleiders.

•

Cultureel Centrum De Boodschap; Is bezig met het opzetten van een sociale eettafel waar mensen (kwetsbaar en niet kwetsbaar) samen kunnen koken en eten en waar zij onderling verbinding kunnen aangaan.

Aanbod buiten Gilze en Rijen waar inwoners gebruik van kunnen maken: •

Logeerhuis Frits; Logeerhuis Frits is er voor volwassenen (18+) die in een ontwrichte thuissituatie zitten en biedt een plek om tot rust te komen, om te voorkomen dat mensen uitvallen of terugvallen. Het is een plek waar mensen zo min mogelijk stress ervaren, zodat zij een start kunnen maken met hun herstel. Mensen kunnen een week bij Frits verblijven en zo nodig kan dit worden verlengd met nog een week. Naast de opvang biedt Frits ook dagbesteding (beschikkingsvrij). Hier kunnen inwoners ook langere tijd aan deelnemen, maximaal twee dagdelen per week voor een bepaalde periode. Verder heeft Frits een babbellijn en een facebook groep die beide worden beheerd door professionele ervaringsdeskundigen. Verder heeft Frits wandelcoaches en verbindt het deelnemers aan vrijwilligers die hen kunnen ondersteunen in de thuissituatie of die bijvoorbeeld met hen gaan wandelen. Inwoners komen bij Frits terecht via hulpverlenende instanties: de dorpsteams, Maatschappelijk Werk, Maatschappelijke Opvang, GGZ of via inloophuizen. Het merendeel van de bezoekers heeft een psychische kwetsbaarheid en bijna alle

inwoners die er komen hebben een hulpverlener. •

Fameus; Fameus is een het centrum voor herstel en ervaringsdeskundigheid van GGZ Breburg. Het is gevestigd in verschillende plaatsen in Midden- en West-Brabant, waaronder Baarle-Nassau. Fameus is toegankelijk voor alle inwoners uit de regio. Bij Fameus worden diverse cursussen gegeven voor herstel en ervaringsdeskundigheid. Er kunnen workshops gevolgd worden gebaseerd op het concept Recovery Collega uit de Verenigde Staten. Ook kunnen mensen bij Fameus een crisiskaart laten maken en is er een inloop waar mensen naartoe kunnen komen voor koffie en een praatje. Verder is er een training ‘Durf jij met mij?’, die gericht is op het vergroten van het sociale netwerk van mensen met een psychische kwetsbaarheid.

•

Kiemuur; Laagdrempelige ontmoetingsplek voor mensen met een (psychische) kwetsbaarheid waarbij ondersteuning wordt geboden door geschoolde ervaringsdeskundigen. Het Kiemuur is gevestigd in Tilburg, Hilvarenbeek, Goirle en Oisterwijk.

•

Eagle Shelter; De Eagle Shelter in Dongen is een plek voor ontmoeting, groei en herstel, waar je zonder regels mens mag zijn. Bij dit inloophuis kan iedereen terecht, ongeacht de achtergrond. Bij het binnenlopen delen mensen alleen hun voornaam. Er worden activiteiten georganiseerd en mensen kunnen ook gewoon komen koffiedrinken.

•

Aanbod voor KOPP; In Tilburg is er aanbod voor KOPP kinderen (Kinderen van Ouders met Psychische Problemen). In de gemeente Gilze-Rijen wordt gemerkt dat de afstand een drempel is voor deelname.

2.4 Mate waarin het huidige aanbod voldoet aan de behoefte Is het huidige aanbod in het voorliggend veld in gemeente Gilze en Rijen voldoende om te voorzien in de gesignaleerde behoefte? Enkele respondenten hebben het idee dat het huidige aanbod voldoende is om te voorzien in de behoefte van mensen met een psychische kwetsbaarheid en zijn tevreden over hoe het geregeld is binnen de gemeente. Andere respondenten geven aan dat er voldoende aanbod is, maar dat er knelpunten zijn bij het bereiken van inwoners met een psychische kwetsbaarheid. De volgende zaken worden daarbij genoemd: • • • •

•

Er is onvoldoende zicht op de behoefte van mensen met een psychische kwetsbaarheid, zowel jongeren als volwassen inwoners; Het is moeilijk om mensen met een psychische kwetsbaarheid in beeld te krijgen, vooral als mensen zelf de deur niet uitkomen; Niet alle mensen met een psychische kwetsbaarheid willen geholpen worden; soms duurt het een half jaar tot een jaar totdat er contact is met mensen; Het beeld bestaat bij sommige professionals dat er veel aanbod is, maar dat je haast zelf een professional moet zijn om te weten wat er allemaal is. De doelgroep van het aanbod niet altijd op de hoogte van de mogelijkheden. Er wordt te weinig gedaan om inwoners te bereiken. De informatievoorziening en PR kan beter; Een deel van de inwoners met een psychische kwetsbaarheid maakt gebruik van de algemene voorzieningen, maar een ander deel doet dit niet. De drempel is voor deze

•

•

• •

• • •

mensen te hoog. Zeker mensen met een ernstige psychische kwetsbaarheid, de echt kwetsbare inwoners, maken volgens professionals niet snel gebruik van algemene voorzieningen. Corona heeft grote impact op de inwoners die gebruik maken van het bestaande aanbod in Gilze en Rijen. De inloopvoorzieningen zijn gesloten en mensen zijn terughoudender in het aangaan van live contact. Het welzijn van veel inwoners is door Corona achteruit gegaan. Voornamelijk wordt het sociale contact gemist. Er is voornamelijk aandacht voor het individu en minder voor de omgeving. De overheid wil graag dat burgers elkaar opvangen en ondersteuning bieden, maar mensen hebben daar niet altijd zin in en tijd voor of ze kunnen het niet of vinden het eng. Dorpen hebben veel veerkracht, maar moeten daar wel in ondersteund worden. Vroeger had ieder dorp een dorpsgek en werd deze opgevangen door het dorp zelf. Op den duur werden mensen met een psychische kwetsbaarheid buiten de gemeenschap geplaatst, en nu zie je juist dat zij weer zoveel mogelijk in de wijk komen wonen. Door te investeren in de gemeenschap kunnen mensen met een psychische kwetsbaarheid weer gemakkelijker invoegen. Er is blijvende aandacht nodig voor de samenwerking tussen alle partijen die actief zijn in Gilze en Rijen, zodat we er samen voor kunnen zorgen dat de best mogelijke hulp en ondersteuning geboden kan worden.

Er zijn wachtlijsten bij aanbieders van tweedelijnszorg (zowel voor volwassenen als voor jongeren). Dat is problematisch, omdat problemen in de tussentijd kunnen verergeren. Eerstelijnsaanbieders bieden vaak begeleiding terwijl mensen op de wachtlijst staan, maar zijn daar eigenlijk niet voor ingericht. Aankloppen bij de gemeente wordt niet door iedereen als laagdrempelig ervaren. De gemeente is slecht bereikbaar, alleen op bepaalde tijdstippen. En ambtenaren kijken soms niet verder dan het eigen deelgebied. Er moet meer aandacht komen voor het realiseren van passende huisvesting van mensen met een psychische kwetsbaarheid: er zijn onvoldoende passende woningen, terwijl stabiele huisvesting belangrijk is voor het herstelproces. Mensen met een pyschische kwetsbaarheid waar zorgen om zijn worden of opgenomen of geplaatst in de eigen woning in de wijk. Er is geen tussenfase. Soms worden inwoners half psychotisch op straat gezet. Dit is problematisch.

Hoewel een deel van de respondenten aangeeft dat het huidige aanbod voldoende is, zeker indien de genoemde knelpunten worden aangepakt, geeft een ander deel van de respondenten aan dat het huidige aanbod in Gilze en Rijen onvoldoende toereikend is om sociale participatie van mensen met een psychische kwetsbaarheid mogelijk te maken. In de volgende paragraaf staat beschreven welk aanvullend aanbod er volgens hen nodig is. 2.5 Behoefte aan aanvullend aanbod De respondenten die het huidige aanbod onvoldoende vinden, zouden het volgende aanbod graag gerealiseerd willen zien in Gilze en Rijen: Algemeen aanbod (niet specifiek voor mensen met een psychische kwetsbaarheid) • • •

Meer aanbod voor de leeftijd van 25-65 jaar; voor laagdrempelige ontmoeting en gezelligheid; Aanbod dat ervoor zorgt dat signalen beter worden opgepikt in de buurt en dat hier op de juiste manier actie op wordt ondernomen; Een aanpak zoals De Ruwaard (een wijk in de gemeente Oss), waar wijkbewoners en organisaties samen oplossingen bedenken waarin mensen meer voor zichzelf en

•

• • •

• • • • • • • •

voor elkaar kunnen gaan doen. Binnen de Proeftuin is het de bedoeling om anders te gaan samenwerken: meer samenwerken rondom individuele wijkbewoners en op wijkniveau. Wijkbewoners worden gestimuleerd en ondersteund bij wat ze zelf willen en kunnen organiseren. Flexibel financieren is het uitgangspunt: er worden financieringsoplossingen bedacht en uitgevoerd die passen bij wat wijkbewoners willen. Verder wordt ingezet op steunende systemen, zodat organisaties zo zijn ingericht dat zij beter kunnen doen wat echt nodig is. In gezamenlijkheid wordt er gekeken wat er moet gebeuren en er worden praktische oplossingen bedacht. Professionals in Gilze en Rijen vinden het belangrijk dat inwoners meer gevoel krijgen bij het omgaan met mensen met onbegrepen gedrag, zodat voorkomen kan worden dat de politie wordt ingeschakeld en zodat situaties rondom onbegrepen gedrag op een laagdrempeligere manier kunnen worden opgepakt.

Uitvoeren van buurtonderzoek, waarbij welzijnswerkers alle inwoners in een bepaalde straat of flat bezoeken om zicht te krijgen op verborgen problematiek en om zicht te krijgen op onvervulde behoeften van inwoners; Een programma of interventie gericht op community building en het versterken van de sociale kracht van buurten, om te stimuleren dat buren meer oog gaan hebben voor elkaar; Een pilot waarbij de woningcorporatie na zes weken op huisbezoek gaat om kennis te maken met de nieuwe huurder en om te vragen hoe het met mensen gaat, of ze al kennis hebben gemaakt met de buren en of de woning naar wens is, of de huur al is betaald, et cetera.

Indien blijkt dat een van de genoemde zaken niet goed loopt dan kan er een vervolgafspraak worden ingepland of kan hulpverlening worden ingeschakeld; Ondersteuning bij het versterken van het sociale netwerk van inwoners; Meer pro-actief vanuit het dorpsteam de wijk in en pro-actief contact leggen met inwoners in de wijk, zodat er beter gesignaleerd kan worden, ook bij financiële problematiek; Collectief aanbod (trainingen en cursussen) in de eigen gemeente, waaronder trainingen in het bewaken van grenzen, omgaan met eenzaamheid; Het oude straatwerk: met inwoners in gesprek gaan om zicht te krijgen op wie er wonen in een bepaalde straat of wijk en om te horen wat zij nodig hebben en hoe zij ondersteund zouden willen worden; Aandacht voor positieve gezondheid: in de eigen straat en de eigen wijk contact kunnen aangaan om gezond met elkaar om te gaan en te leven met elkaar; Krachtgroepen van IMW nieuw leven inblazen; Een project dat stimuleert dat buren elkaar meer gaan ontmoeten en vaker een beroep op elkaar gaan doen, zoals een Wijktuin of een buurtapp; Meer aanbod voor de leeftijd van 18-55 jaar.

Specifiek aanbod gericht op mensen met een psychische kwetsbaarheid • • • • •

Scholing van het dorpsteam in het signaleren en oppakken van problematiek rondom psychische kwetsbaarheid; MHFA: ervoor zorgen dat de buurt een preventieve rol kan gaan spelen; Outreachend werk, zodat ook inwoners met een psychische kwetsbaarheid die zelf geen hulp zoeken bereikt worden; Een gesubsidieerde voorziening met een aanbod voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt; Een psycholance;

• • •

• • • • • •

Belcirkels of een andere manier waarop je korte lijnen organiseert tussen mensen met een psychische kwetsbaarheid; Een inloop zoals Eagle Shelter; Betere aansluiting met de huisartsen; de huisarts is de poortwachter en heeft contact met mensen met een psychische kwetsbaarheid. We zouden de mogelijkheid kunnen onderzoeken om huisartsen te vragen om met regelmaat door het clientsysteem te lopen en te checken of het nog goed gaat met inwoners met een psychische kwetsbaarheid; Zelfhulpgroepen waar mensen elkaar kunnen helpen; Een inloophuis; Een maatjesproject; Eén op één begeleiding vanuit Fameus, ook in de thuissituatie; Aanbod waarbij mensen met een psychische kwetsbaarheid met dieren kunnen omgaan, zoals een zorgboerderij of een kinderboerderij; Groepsaanbod (collectief aanbod), workshops en trainingen, gericht op depressie en eenzaamheid.

Aanbod gericht op destigmatisering/het vergroten van acceptatie • • • •

Voorlichting geven over psychische kwetsbaarheid om draagvlak te creëren, waarbij gebruik wordt gemaakt van storytelling door ervaringsdeskundigen; Een pilot waarbij er voorlichting wordt gegeven over het bieden van ondersteuning aan mensen met een psychische kwetsbaarheid door de eigen omgeving. Gericht op reguliere burgers, zodat er draagvlak en bewustwording gecreëerd kan worden. Mental Health First Aid; het is belangrijk om professionals, vrijwilligers en inwoners handvatten te geven voor het omgaan van mensen met een psychische kwetsbaarheid en onbegrepen gedrag en om te werken aan destigmatisering. Programma’s of projecten die zich richten op de destigmatisering van mensen met een psychische kwetsbaarheid.

Aanbod voor jongeren • • • •

• •

•

Een jongerencentum in Gilze zoals in Rijen, waar je binnen kunt lopen en kunt deelnemen aan activiteiten; Aanbod voor jongeren tussen de 16-26 jaar (i.s.m. het jongerenwerk) Ondersteuning voor jonge mantelzorgers om te voorkomen dat zij overbelast raken; Aanbod voor jongeren met verslaving i.c.m. psychische kwetsbaarheid; aanbod van het jongerenwerk in samenwerking met Novadic Kentron (verslavingszorg) voor jongeren die veel alcohol en drugs gebruiken en die ook psychische klachten hebben, zoals stemmingsklachten. Een aanbod gericht op de preventie van verslaving (collectief aanbod) Digitale communicatie met jongeren; het jongerenwerk wil graag meer investeren in digitale communicatie met jongeren, omdat jongeren (ook jongeren met een psychische kwetsbaarheid) zich vaak meer uiten en vrijer bewegen in een online omgeving. Graag wil het jongerenwerk hierover met jongeren in gesprek, zodat zij ook online beter bij de jongeren in de gemeente kunnen aansluiten. Aanbod voor KOPP kinderen (kinderen van ouders met psychische problemen) in de eigen gemeente.

3. Conclusies en aanbevelingen Het doel van dit project was ervoor zorgen dat inwoners met een psychische kwetsbaarheid beter mee kunnen doen en dat de gemeente hen beter (preventief) kan ondersteunen. De gemeente wil daarmee de veiligheid, het zelfvertrouwen en de zelfredzaamheid van deze inwoners vergroten en eventuele mantelzorgers ontlasten. Daarnaast wil de gemeente hiermee inzetten op het vergroten van het eigen netwerk van de doelgroep en van het begrip en de acceptatie in de omgeving. Er werd onderzoek uitgevoerd naar de situatie binnen de gemeente Gilze en Rijen om in kaart te brengen in hoeverre het huidige aanbod aansluit bij de gesignaleerde behoefte en om na te gaan wat er nodig is om inwoners met een psychische kwetsbaarheid nog beter te kunnen ondersteunen in de toekomst. In dit hoofdstuk blikken we eerst terug op de informatie die we kregen over de context in Gilze en Rijen. Daarna worden de vragen beantwoord die in het onderzoek centraal stonden. Context Gilze en Rijen Uit de gesprekken die in het kader van dit onderzoek werden gevoerd, blijkt dat Gilze en Rijen een gemeente is waar de sociale cohesie relatief laag is. Er is her en der sprake van ‘grote steden problematiek’, vooral in de kern Rijen waar veel achterstandswijken zijn.

Signalen van psychische kwetsbaarheid zie je her en der terug in het straatbeeld, daarnaast is er sprake van problematiek achter de voordeur. Er wordt aangegeven dat er ook zichtbare problemen zijn met jongeren in het publieke domein, zoals overlastmeldingen vanwege hangjongeren. Psychische kwetsbaarheid bij jongeren is niet zichtbaar en speelt zich voornamelijk af achter de voordeur. Wel is duidelijk dat hier sprake van is bij jongeren: tijdens de coronacrisis is veel psychische kwetsbaarheid onder jongeren naar voren gekomen. Resultaten van de burgerpeiling van de Vereniging van Nederlandse gemeenten laten zien dat Gilze en Rijen vergeleken met andere gemeenten in Nederland relatief slecht scoort op meedoen met de maatschappij, eenzaamheid, behoefte aan meer contact, percentage inwoners in een zorgwekkende situatie en aandacht voor buren in een zorgwekkende situatie. Welke specifieke behoeften zijn er bij de doelgroep binnen de gemeente? In Gilze en Rijen is gesproken met twee inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Zij hadden vooral meer behoefte aan sociale contacten: vrienden en een sociaal netwerk, contact met andere inwoners uit het dorp, lotgenotencontact, en mogelijkheden om contact te kunnen leggen met anderen, zoals een laagdrempelige facebookgroep en een krantje waardoor mensen met psychische kwetsbaarheid onderling contact kunnen aangaan.

Waar inwoners ook behoefte aan hebben is activiteiten: een plek om naartoe te gaan en waar je het gevoel krijgt dat je ertoe doet, waar je anderen (ook lotgenoten) vrijblijvend kunt leren kennen en actief bezig kunt zijn, een inloophuis waar je kunt sporten, koken en creatieve activiteiten hebt, activiteiten die vrijblijvend zijn (er moet geen druk liggen, er moeten geen verplichtingen zijn), maar waarbij je wel je kwaliteiten kwijt kunt (te denken valt aan een werkplaats). Verder willen de inwoners die gesproken zijn ergens een crisiskaart kunnen maken, en ergens leren hoe je grenzen moet aangeven en hulpdiensten kunt inschakelen. Ze willen graag erkenning krijgen en serieus worden genomen in hun situatie en gevraagd worden wat zij nodig hebben. De inwoners met psychische kwetsbaarheid uit Gilze en Rijen benadrukken ook het belang van aandacht voor de financiële situatie van inwoners met psychische kwetsbaarheid en het belang van een plek waar je zelf of waar je gezinsleden naartoe kunnen om tot rust te komen. Verder is er behoefte aan de mogelijkheid om de kinderen af en toe ergens onder te brengen om ouders te ontlasten en behoefte aan huishoudelijke hulp. Op het niveau van de gemeenschap hebben de inwoners behoefte aan meer interesse

vanuit de bewoners van het dorp, waarbij wordt benadrukt dat het moeilijk is om contacten te leggen als je niet zelf uit Gilze en Rijen afkomstig bent. Er is behoefte aan mogelijkheden om elkaar als inwoners te kunnen helpen. En er is behoefte aan voorlichting over psychische kwetsbaarheid: er wordt geopperd dat er op de lagere school al met kinderen zou kunnen worden gesproken over psychische kwetsbaarheid en over hoe je met elkaar omgaat. Inwoners willen aandacht voor het tegengaan van stigma en zouden graag zien dat er bijvoorbeeld in het wijkkrantje aandacht wordt geschonken aan de levensverhalen van mensen. Ten slotte is er behoefte aan goede informatieverstrekking over welk aanbod er beschikbaar is in de regio (de respondenten waren niet bekend met Frits en Fameus in Baarle-Nassau en waren hier wel in geïnteresseerd). Het liefst zouden ze zien dat het aanbod beschikbaar is in de eigen gemeente: Baarle en Chaam worden als ‘ver weg’ ervaren. Welk aanbod is er al in het voorliggend veld en wat kunnen we daar mee doen? In Gilze en Rijen zijn er diverse mogelijkheden voor inwoners die gebruik willen maken van laagdrempelige activiteiten en ondersteuning. Daarbij valt op dat respondenten aangeven dat vooral ouderen veel keuze hebben dat er voor de leeftijd van 25-65 jaar maar beperkt aanbod is.

Er is onder andere een gezelschapshuis, een kleinschalige dagopvang (Open Deur), nog een dagopvang waar mensen zonder indicatie terecht kunnen, en een seniorenvereniging. Mensen met een psychische kwetsbaarheid maken in beperkte mate gebruik van het laagdrempelige aanbod. Het valt op dat er op dit moment in Gilze en Rijen maar weinig aanbod is dat zich specifiek richt op mensen met een psychische kwetsbaarheid. Inwoners met een psychische kwetsbaarheid kunnen gebruik maken van de POH-GGZ en krijgen soms ondersteuning van de WijkGGD. Ook is er een bemoeizorgteam actief. Recentelijk is de cursus Mental Health First Aid van start gegaan voor professionals, zodat zij inwoners met een psychische kwetsbaarheid in de toekomst beter kunnen doorverwijzen naar een passend aanbod. Op het gebied van activiteiten is er geen aanbod dat zich specifiek richt op mensen met een psychische kwetsbaarheid. Is het huidige aanbod voldoende om te kunnen voldoen aan de behoefte, of is het noodzakelijk om nieuw aanbod te ontwikkelen? Enkele respondenten hebben het idee dat het huidige aanbod voldoende is om te voorzien in de behoefte van mensen met een psychische kwetsbaarheid en zijn tevreden over hoe het geregeld is binnen de gemeente. Andere respondenten geven aan dat er voldoende aanbod is, maar dat er knelpunten zijn bij het bereiken van inwoners met een psychische kwetsbaarheid.

Het beeld bestaat dat de behoefte er bij een deel van de mensen met psychische kwetsbaarheid wel is, maar dat zij onvoldoende op de hoogte zijn van de mogelijkheden, dat ze het spannend vinden om bijvoorbeeld naar een inloopvoorziening te gaan, of zich schamen voor het gebruikmaken van ondersteuning en hulpverlening. Bovendien weten niet alle inwoners welk aanbod er beschikbaar is binnen de gemeente: de informatievoorziening kan beter. Een aanzienlijk deel van de respondenten (zowel professionals als inwoners met psychische kwetsbaarheid) gaf aan dat het huidige aanbod in Gilze en Rijen onvoldoende toereikend is om sociale participatie van alle mensen met een psychische kwetsbaarheid mogelijk te maken. Een deel van de mensen met een psychische kwetsbaarheid maakt geen gebruik van het algemene aanbod. Zeker mensen met een ernstige psychische kwetsbaarheid, de echt kwetsbare inwoners, maken volgens professionals niet snel gebruik van algemene voorzieningen. De drempel is voor deze mensen te hoog. Het bestaande aanbod sluit onvoldoende aan bij hun behoefte. Mensen met een psychische kwetsbaarheid kunnen gebruik maken van het specifieke aanbod in andere gemeenten (bijvoorbeeld in Baarle-

Nassau), maar het beeld bestaat dat dit maar weinig gebeurt en dat veel inwoners vooral behoefte hebben aan aanbod binnen de eigen gemeente. Welk nieuw aanbod zou er ontwikkeld moeten worden? Zijn er bij de partners goede voorbeelden bekend waar we iets aan hebben? Op de vraag welk aanbod er mist in Gilze en Rijen kwamen heel veel reacties. Hierna worden de belangrijkste bevindingen thematisch weergegeven. Algemeen aanbod Een deel van de mensen met een psychische kwetsbaarheid zou gebruik willen en kunnen maken van algemeen aanbod van activiteiten en mogelijkheden voor ontmoeting. Voor de leeftijd van 25-65 jaar zijn de mogelijkheden daarvoor beperkt. Ook wordt collectief aanbod (trainingen en cursussen) gemist en mogelijkheden voor ondersteuning bij het versterken van het sociale netwerk van inwoners. Respondenten in dit onderzoek zouden graag zien dat er nog meer proactief contact wordt gelegd met inwoners, zodat er beter gesignaleerd kan worden (ook financiële problematiek). Specifiek aanbod voor mensen met psychische kwetsbaarheid Het meest opvallend is dat er in Gilze en Rijen specifiek aanbod mist voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Het is heel belangrijk dat mensen met een psychische kwetsbaarheid gebruik kunnen maken van algemene voorzieningen.

Ervaringsdeskundige Toon Walravens benadrukt dat het van cruciaal belang is om mensen zoveel mogelijk onderdeel te laten uitmaken van de maatschappij waar dat mogelijk is. Gebruik maken van regulier aanbod past hier goed bij. Tegelijkertijd is het ook belangrijk dat mensen die dit (nog) niet kunnen een alternatief hebben. Daarbij wordt vooral gedacht aan een aanbod zoals dat van Fameus in Baarle-Nassau. Lotgenotencontact en ondersteuning vanuit ervaringsdeskundigen kan van grote waarde zijn voor herstel. Fameus heeft een uitgebreid aanbod dat ook in Gilze en Rijen van grote waarde zou kunnen zijn. Daarnaast benadrukte een van de inwoners met psychische kwetsbaarheid uit Gilze en Rijen dat er behoefte is aan een plek waar je tijdelijk naartoe kunt gaan om tot rust te komen, zoals een respijthuis (denk aan logeerhuis Frits in Baarle-Nassau). Ook inloophuis Eegle Shelter in Dongen werd genoemd als goed voorbeeld van een plek voor ontmoeting, groei en herstel. Ten slotte missen de respondenten een gesubsidieerde voorziening met een aanbod voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, een maatjesproject, een plek waar mensen met een psychische kwetsbaarheid met dieren kunnen omgaan (bijvoorbeeld een kinderboerderij of een zorgboerderij), collectief aanbod (zoals workshops en trainingen) gericht op depressie en eenzaamheid, belcirkels en een psycholance.

Aandacht voor de wijk en werken aan destigmatisering Diverse respondenten in dit onderzoek (zowel inwoners met een psychische kwetsbaarheid als professionals) gaven aan dat er voornamelijk aandacht is voor het individu, en minder voor de omgeving. De overheid wil graag dat burgers elkaar opvangen en ondersteuning bieden, maar mensen hebben daar niet altijd zin in en tijd voor of ze kunnen het niet of vinden het eng. Nu mensen met psychische kwetsbaarheid weer zoveel mogelijk in de wijk gehuisvest worden, is het nodig om te investeren in het vergroten van de acceptatie van deze mensen en om professionals, vrijwilligers en inwoners handvatten te geven voor het omgaan met onbegrepen gedrag. Mental Health First Aid wordt genoemd als goed voorbeeld (een aantal professionals uit Gilze en Rijen is hier al in geschoold). Dit zou kunnen worden ingezet voor zowel professionals die beroepsmatig in de wijk actief zijn als voor inwoners. Een andere best practice is het organiseren van bewustwordingsbijeenkomsten, zeker in wijken waar veel mensen met een psychische kwetsbaarheid wonen. Samen Sterk

Zonder Stigma ontwikkelde hiervoor een draaiboek (‘Welkom in je wijk!’) en kan ondersteuning bieden bij het organiseren en uitvoeren van deze bijeenkomsten. De ervaring leert dat inwoners en professionals zich door deze bijeenkomsten bewust worden van hun eigen vooroordelen en dat vooroordelen afnemen. Ook ontstaat er meer begrip voor de situatie van mensen met een psychische kwetsbaarheid en nemen zorgen en angst af bij wijkbewoners en professionals. Naast het werken aan het vergroten van de acceptatie en het tegengaan van stigmatisering blijft het volgens respondenten belangrijk om te werken aan het versterken van de sociale cohesie in buurten en daarbij goed te kijken naar de behoeften van inwoners. Het is daarbij belangrijk om maatwerk te leveren en om wijkbewoners te stimuleren en ondersteunen bij wat ze zelf kunnen en willen organiseren (een mooi voorbeeld daarvan is De Ruwaard uit Oss). Aandacht voor jongeren Zoals gezegd werd in Gilze Rijen vaker gesignaleerd dat er jongeren met psychische kwetsbaarheid zijn binnen de gemeente tijdens de Corona-crisis. Op een deel van de jongeren in de gemeente is weinig tot geen zicht. Hierdoor kan er niet vroegtijdig gesignaleerd worden als er problemen ontstaan met psychische kwetsbaarheid.

Een deel van de respondenten geeft aan dat het aanbod in Gilze en Rijen nog onvoldoende is: er zijn relatief weinig mogelijkheden voor activiteiten en ontmoeting voor inwoners jonger dan 26 jaar. In Rijen is een jongerencentrum, in Gilze wordt een jongerencentrum gemist. Een jongerencentrum kan hier een belangrijke rol vervullen bij het signaleren en tijdig oppakken van problemen door het jongerenwerk. Verder is er in Gilze en Rijen aandacht nodig voor de preventie van verslaving bij jongeren, zeker voor jongeren die ook een psychische kwetsbaarheid hebben. En is er behoefte aan een aanbod voor KOPP kinderen (kinderen van ouders met psychische problemen) in de eigen gemeente. Ten slotte is er behoefte aan ondersteuning voor jonge mantelzorgers om kunnen voorkomen dat zij overbelast raken. Tot slot Voor dit onderzoek is gesproken met een relatief groot aantal professionals en met een klein aantal inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Binnen de groep mensen met een psychische kwetsbaarheid bestaat veel diversiteit. De professionals die zijn gesproken hebben de groep inwoners met psychische kwetsbaarheid redelijk in beeld. Daardoor kunnen we aan de hand van de resultaten van dit onderzoek aangeven wat er nodig is om het bestaande aanbod beter te benutten en welk nieuw aanbod er minimaal ontwikkeld zou moeten worden.

Desondanks is het belangrijk om als gemeente in de toekomst te investeren in het in beeld krijgen van de behoeften van mensen met een psychische kwetsbaarheid. Voor passend beleid en aanbod is het van cruciaal belang om inwoners en ervaringsdeskundigen te raadplegen en te betrekken. Een voorbeeld van een gemeente waar dit structureel en op een goede manier gedaan wordt is Utrecht, waar het onderzoekspanel ‘Meetellen in Utrecht’ (voor en door inwoners in een sociaal kwetsbare positie) een waardevolle bijdrage levert aan de totstandkoming van beleid en interventies. Het is belangrijk dat we ons beseffen dat mensen met een psychische kwetsbaarheid niet per definitie lijdzame patienten zijn of uitgesloten burgers. Er bestaan in Nederland diverse individuele initiatieven en activiteiten, en ook diverse gezamenlijke, maatschappelijke initiatieven die georganiseerd worden voor en door mensen met een psychische kwetsbaarheid. Juist het bieden van mogelijkheden voor eigen initiatief draagt bij aan emancipatie (Hoof et al., 2016). Bij het organiseren van een goede ondersteuningsstructuur is het belangrijk om hier mogelijkheden voor te bieden en om eigen initiatieven van mensen met een psychische kwetsbaarheid zo goed mogelijk te ondersteunen.

Bijlage 1: Literatuurstudie

Sociale participatie van mensen met een psychische kwetsbaarheid en van mensen met een risico op verward gedrag Resultaten van een literatuurstudie

Februari 2021

1. Inleiding 1.1. Achtergrond en doelstelling Deze rapportage bevat de resultaten van een literatuurstudie naar passende ondersteuning voor mensen met een psychische kwetsbaarheid (en mogelijk een risico op verward gedrag). Deze literatuurstudie maakt onderdeel uit van het project ‘Laagdrempelige ondersteuning voor mensen met een psychische kwetsbaarheid in eigen dorp’, dat wordt uitgevoerd in de ABG gemeenten (Alphen-Chaam, BaarleNassau en Gilze en Rijen). Het doel van deze literatuurstudie is het verschaffen van inzicht de behoeften van en passende ondersteuning voor mensen met een psychische kwetsbaarheid op het gebied van sociale participatie. De vragen die in deze literatuurstudie centraal stonden zijn: 1) Wat is er bekend over de behoefte van mensen met een psychische kwetsbaarheid als het gaat om meedoen in de maatschappij? 2) Welke ondersteuning kan het beste voorzien in de behoeften van mensen met een psychische kwetsbaarheid? 3) Zijn er goede voorbeelden bekend van ondersteuning vanuit de sociale basis voor mensen met een psychische kwetsbaarheid? De bevindingen uit deze literatuurstudie dienen als basis bij het ontwikkelen van de vragenlijst die wordt gebruikt bij de interviews met ketenpartners binnen de drie ABG gemeenten. Daarnaast worden de bevindingen meegenomen in het opstellen van een Plan van Aanpak (het resultaat van het project).

1.2 Leeswijzer Deze rapportage bestaat uit zes hoofdstukken. Na de inleiding beschrijft hoofdstuk 2 de kenmerken en behoeften van de doelgroep. Hoofdstuk 3 gaat in op de verschillende elementen die bijdragen aan sociale inclusie van mensen met een psychische kwetsbaarheid. Hoofdstuk 4 richt zich op het organiseren van een goede ondersteuningsstructuur, en hoofdstuk 5 geeft voorbeelden van succesvolle aanpakken binnen Nederland. In hoofdstuk 6 worden de conclusies van de literatuurstudie kort samengevat.

2. Kenmerken en behoeften van de doelgroep 2.1 Omvang en kenmerken van de doelgroep van deze verkenning In totaal hebben op jaarbasis in Nederland bijna 2 miljoen volwassenen te kampen met psychische aandoeningen. Bij de meeste mensen zijn de klachten van relatief korte duur en zijn de gevolgen voor het dagelijks functioneren relatief beperkt. Er zijn echter ook mensen bij wie de problemen een chronisch karakter krijgen of dreigen te krijgen. Bij deze mensen gaan de psychische klachten gepaard met lichamelijke, sociale en maatschappelijke problemen. Er is geen scherpe grens te trekken tussen mensen met kortdurende en relatief lichte problemen en mensen met langdurende en meer ernstige problemen. Onder mensen met een ernstige psychische aandoening verstaan we ‘mensen die in de afgelopen vijf jaar ten minste enkele jaren te maken hebben gehad met een ‘psychische aandoening’ die gepaard is gegaan met ernstige beperkingen in het sociaal en/of maatschappelijk functioneren’. In Nederland wonen 250.000 tot 300.000 mensen met een ernstige psychische kwetsbaarheid (Hoof et al., 2016). Lang niet alle mensen met een psychische kwetsbaarheid gaan ook verward gedrag vertonen.

Onder verward gedrag verstaat het Schakelteam Personen met verward gedrag ‘Mensen die grip op hun leven (dreigen te) verliezen, waardoor het risico aanwezig is dat zij zichzelf of anderen schade berokkenen’ (Schakelteam Personen met Verward Gedrag, 2018). Belangrijk is om te benadrukken dat dit een brede definitie betreft, en dat er een grote verscheidenheid aan oorzaken kan zijn voor verward gedrag. Verward gedrag kan worden veroorzaakt door psychische problemen, maar ook door een breed scala aan andere oorzaken. De politie registreert incidenten rondom verward gedrag onder de meldcode ‘E33’. Omdat er soms meerdere meldingen worden gedaan over één persoon is het niet te zeggen hoeveel personen er de afgelopen jaren betrokken waren bij incidenten met verward gedrag. Daarnaast registreert de politie alleen gevallen waarbij de politie zelf een rol heeft gehad. Daardoor worden mensen voor wie direct zorg, ondersteuning of hulp wordt ingeschakeld niet in de registraties meegenomen (De Wit, Van Straaten & Nagelhout, 2018). 2.2 Mate van sociale participatie De omstandigheden van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening verschillen per persoon, maar vergeleken met de algemene bevolking blijft hun kwaliteit van leven fors achter.

Het perspectief op de eigen situatie is over het algemeen dan ook niet positief: de helft van de mensen geeft de eigen kwaliteit van leven een zes of lager en bijna de helft heeft het gevoel niet meer mee te tellen in de maatschappij. De meeste mensen met een psychische kwetsbaarheid wonen in een eigen woning, maar de mate waarin zij participeren in de samenleving is laag. Naar schatting heeft slechts 10 tot 20% van de mensen met een ernstige psychische aandoening een betaalde baan. De mensen die niet kunnen meedoen in de reguliere arbeidsmarkt of in het reguliere onderwijs dreigen maatschappelijk buiten de boot te vallen: zij hebben vaak een laag inkomen, beperkte toegang tot goede woningen en tot andere voorzieningen en hebben meer kans op een sociaal isolement. Er is veel sprake van eenzaamheidsproblematiek: circa 80% van de mensen met een ernstige psychische

aandoening is eenzaam (Hoof et al., 2016). Onderzoek onder mensen met verward gedrag laat zien dat ook mensen die onder deze groep vallen een (zeer) beperkt sociaal netwerk hebben en dat er in veel gevallen geen tot weinig steun wordt ervaren (De Wit, Van Straaten & Nagelhout, 2018). Het is duidelijk dat psychische kwetsbaarheid een belangrijk risico vormt op sociale uitsluiting. Tegelijkertijd dragen sociale uitsluiting, armoede en een sociaal isolement weer bij aan psychische problematiek. Ook daarom is het van belang dat de cirkel van sociale uitsluiting wordt doorbroken (Hoof et al., 2016). 2.3 Behoefte aan meedoen Willen mensen met een psychische kwetsbaarheid wel meedoen aan de samenleving? Wat is hun behoefte op dit gebied? Onderzoek laat zien dat veel mensen met een psychische kwetsbaarheid hun hoop op een goed, betekenisvol en sociaal leven niet opgeven. De wens om sociaal en maatschappelijk actief te zijn is - vooral onder de jongere generaties - groot. De meerderheid van de mensen wil graag een socialer en actiever leven leiden en een groot deel van de mensen die niet werken willen werken. Hoewel de hoop en ambities om maatschappelijk actief te zijn groot zijn, geven veel mensen met een psychische kwetsbaarheid aan dat zij behoefte hebben aan meer en betere ondersteuning daarbij.

De behoeften van mensen met een psychische kwetsbaarheid betreffen voornamelijk psychologische ondersteuning en ondersteuning bij sociale contacten, relaties, opleiding en werk. Daarnaast hebben zij behoefte aan ‘gelijke kansen’ en erkenning (Hoof et al., 2016). Die behoefte aan erkenning wordt ook genoemd door mensen met verward gedrag, evenals de behoefte aan acceptatie en aan begrip van hun problematiek (De Wit, Van Straaten & Nagelhout, 2018).

3. Elementen die bijdragen aan sociale inclusie van de doelgroep Het Trimbos Instituut (2016) beschrijft in de rapportage ‘Psychische kwetsbaarheid, sociale inclusie en verbindende zorg’ dat een agenda voor de sociale inclusie van mensen met een psychische kwetsbaarheid tenminste de volgende vijf speerpunten moet kennen: goed en betaalbaar wonen; organiseren van individuele en verbindende zorg; psychische hulp en behandeling; toegang tot en ondersteuning bij werk, opleiding en inkomen; en ontmoeting, uitwisseling en emancipatie. In dit hoofdstuk worden deze speerpunten toegelicht. 3.1 Goed en betaalbaar wonen Voor veel mensen met een psychische kwetsbarheid kan het moeilijk zijn om een woning te vinden die voldoet aan hun wensen, behoeften en financiële mogelijkheden. Het is nodig dat er voldoende betaalbare (vooral één- en tweepersoons)woningen van goede kwaliteit beschikbaar en toegankelijk zijn, dat er voldoende intensieve ondersteuning beschikbaar is (ook voor mensen die in een eigen woning wonen of willen wonen) en dat de woonwensen en ondersteuningswensen van mensen zoveel mogelijk los van elkaar geadresseerd worden (Hoof et al., 2016). 3.2 Organiseren van individuele en verbindende zorg Veel mensen met een ernstige psychische kwetsbaarheid hebben behoefte aan extra hulp op mentaal, sociaal, praktisch en maatschappelijk gebied, soms ook voor langere tijd.