Bijlage 1- Structuurontwerp en Beeldkwaliteitsplan

Spoorzone Rijen Structuurontwerp en beeldkwaliteit August 2023 Versie 1.2

Dit document is opgesteld door: ZJA Pedro de Medinalaan 7 NL-1086 XK, Amsterdam Nederland In samenwerking met:

Colofon

2

Inhoudsopgave Inleiding: project, werkwijze 04 Ontwerpopgave 08 Ontwerpmiddelen 09 Structuurontwerp 15 Functionaliteit 16 Beeldkwaliteit 20 Fietsparkeren 36

3

Inleiding

4

Doel van dit document

Het project: ontwikkelingen in de spoorzone Het planproces

Dit document biedt inzicht in de beoogde ruimtelijke kwaliteit en functionaliteit van de nieuwe ontwikkelingen door middel van schema’s en 3D-visualisaties. Het document is bedoeld als toelichting bij het bestemmingsplan. De schema’s en 3D-visualisaties in dit document geven een goede indicatie van het beoogde beeld. De tekeningen en 3D-visualisaties zijn niet bedoeld als nauwkeurige vastlegging van alle toe te passen materialen en afmetingen. Bijvoorbeeld: de precieze plaatsing van stationsmeubilair, bewegwijzering en verlichting is in dit document benoemd, maar dient nog ruimtelijk te worden uitgewerkt. De materialisering van de wandafwerking van de onderdoorgang is in de 3D-visualisaties gebaseerd op een tegelmozaïek dat refereert aan de doorsnijding van aardlagen. In de uitwerking kan ook gekozen worden voor een verwijzing naar de cultuurhistorie van Rijen. In de loop van het planproces wordt op basis van dit document een Voorlopig Ontwerp opgesteld met een verder uitgewerkte materialisering.

De gemeente Gilze en Rijen heeft de ambitie een spoorzone te ontwikkelen waarin het goed en veilig wonen, werken en reizen is. Een stationsomgeving die aantrekkelijk is, goed bereikbaar, een veilige oversteek biedt, veilige perrons en geen geluidshinder. Een frisse, groene en moderne uitstraling die past bij de dorpskern Rijen. De gemeente werkt daarin samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de provincie Noord-Brabant, NS, ProRail, inwoners en bedrijven. De huidige spooroverweg en spooroversteek naar het middenperron worden vervangen door een nieuwe onderdoorgang. De onderdoorgang biedt een veilige passage voor zowel de reiziger als lokaal langzaam verkeer (fiets, voetganger, scootmobiel). De stationsfunctie en interwijkverbinding vormen zo één geheel. Daarnaast worden de huidige drie sporen teruggebracht tot twee, geluidsschermen geplaatst, fietsenstallingen aangepast en uitgebreid, comfortabele trappartijen en liften toegevoegd en wordt de openbare ruimte vergroend. De lay-out van het station wijzigt van het huidige eilandperron tussen de sporen met alleen toegang via een overpad aan de noordzijde, naar twee zijperrons. Hierdoor gaat het station een nieuwe relatie aan met de omgeving. Het historische stationsgebouw aan de noordzijde blijft behouden. Het historisch waardevolle deel van het bestaande gebouw aan de zuidzijde blijft eveneens behouden

Het project spoorzone Rijen is in de fase van planuitwerking. In september 2019 heeft de gemeenteraad ingestemd met een voorkeursalternatief: een onderdoorgang ter plaatse van de huidige overweg en aanpassing van de stationsomgeving. In 2020 is een bestuursovereenkomst afgesloten tussen gemeente, provincie en het Rijk, waarmee de financiering is geborgd. Aan ProRail is in 2020 opdracht verstrekt voor de verdere uitwerking en voorbereiding van de aanbesteding en realisatie. Een voorontwerp bestemmingsplan, gebaseerd op het voorkeursalternatief, heeft begin 2021 ter inzage gelegen. In het voorgaande proces zijn al verschillende studies verricht naar de stationsomgeving. In 2019 is een schetsontwerp gemaakt van de gehele stationsomgeving, dat in oktober 2020 heeft geleid tot een verder uitgewerkt schetsontwerp (Ontwerp Stationspleinen Rijen, Houtman+Sander Landschapsarchitectuur). Op basis van deze voorbereiding is een Structuurontwerp met inzicht in de beeldkwaliteit gemaakt. In 2022 en 2023 zijn nieuwe afspraken gemaakt over een aanpassing van het plan, met als uitgangspunt: geen autoverkeer en hulpdiensten via de onderdoorgang. Het Structuurontwerp en de beeldkwaliteit zijn hierop aangepast.

5

CENTRUM

1. Gelijkvloerse oversteek naar perron

3 STATI O GEBO NS UW

2

PERR

ON

1

PARK& RIDE 2. Spoorovergang

MILITAIRE WIJK

Satelietbeeld huidige situatie

6

3. Huidig ontvangstdomein

De ontwerpopgave (WHY): één integrale opgave

Werkwijze: verdieping in ontwerpateliers (HOW, WHAT)

Presentatie aan betrokkenen

Voor een succesvolle transformatie van spoorzone Rijen moeten verschillende deelopgaven architectonisch, civieltechnisch en spoortechnisch op elkaar afgestemd worden. Het station zelf heeft bijvoorbeeld een transferfunctie, die een logische inrichting vraagt van het station en de bijbehorende voorzieningen. Langs het spoor zijn akoestische maatregelen noodzakelijk, als onderdeel van geluidssanering. Daarnaast raakt de herinrichting andere ontwikkelingen, ambities en geplande voorzieningen, zoals snelfietsroute F58, de Kiss+Ride, het doelgroepenververvoer, deelmobiliteit, het stimuleren van de elektrificatie van voertuigen (laadpalen), duurzaamheid en klimaatadaptatie. De combinatie van dit alles in een relatief beperkte ruimte vraagt om een intelligente en integrale ontwerpaanpak.

In verkennende ontwerpateliers in de zomer van 2021 is met de projectorganisatie, de gemeente, ProRail en Bureau Spoorbouwmeester afgetast wat de ontwerpopgave is in spoorzone Rijen. De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van ruimtelijke verbeeldingen van de opgave. In vervolg hierop zijn in de herfst van 2021 ontwerpateliers georganiseerd met ingenieursbureau Movares, dat opdracht heeft tot het opstellen van het technisch ontwerp. De ruimtelijke vertaling van de ontwerpateliers en gesprekken is het voorliggende structuurontwerp, inclusief een indicatie van de beoogde beeldkwaliteit in 3D-visualisaties.

In november en december 2021 is het Structuurontwerp met de beoogde beeldkwaliteit gepresenteerd aan de lokale Welstand, gemeentelijk ambtenaren en betrokkenen. In mei 2023 is het Structuurontwerp aangepast aan de nieuwste afspraken, met als beeldbepalend verschil: een onderdoorgang die is ontworpen voor uitsluitend langzaam verkeer (geen autoverkeer en hulpdiensten).

7

Ontwerpopgave (WHY): overtuigende integratie van techniek en ruimtelijke kwaliteit WHY

De ruimtelijke ontwerpopgave Spoorzone Rijen is samen te vatten in vijf speerpunten: 1. Het maken van één integraal ontwerp waarin de verschillende deelopgaven samen één logisch, goed functionerend en aantrekkelijk geheel vormen. De transformatie van het station, de herinrichting van de openbare ruimte, de plaatsing van geluidsweringen, de nieuwe onderdoorgang en het nieuwe

8

spoorkunstwerk dienen ruimtelijk één geheel te zijn, waarbij cultuurhistorische waarden worden gerespecteerd. Met een veilige, aantrekkelijke, goed functionerende passage onderlangs het spoor die zowel het dorp verbindt als de reizigersdomeinen. 2. Het waarborgen van de gebruikswaarde van de spoorzone Rijen. De stationsomgeving dient goed te functioneren. Dit vergt een zorgvuldige positionering van het omgevingsdomein, het ontvangstdomein en het reizigersdomein van het station. 3. Het waarborgen van de belevingswaarde van de spoorzone Rijen. De stationsomgeving dient een prettige, aantrekkelijke ruimte te zijn. 4. Het waarborgen van de toekomstwaarde van de spoorzone Rijen. De ruimtelijke inrichting dient voldoende volhoudbaar te zijn in de tijd: een robuust ruimtelijk raamwerk, met een materialisering

en inrichting die goed is te onderhouden en te beheren en enige aanpassing verdraagt. Bijvoorbeeld het verhogen van het aantal fietsenstallingen. 5. Aansluiten bij de schaal, charme en cultuurhistorie van deze locatie: een spoorzone die niet aanvoelt als een metrostation in een voorstad, maar als stationsomgeving met een dorps karakter. Hiertoe dienen de maat, schaal en materialisering van ontwerpelementen aan te sluiten bij de sfeer en het karakter van het dorp Rijen.

5 Identiteit

4. Routing & hoogteverschillen

3. Geluidsreductie

2. Domeinen

Ontwerpmiddelen (HOW): onderdoorgang, routing, domeinen, identiteit, geluidreductie

1. Onderdoorgang

HOW

De ruimtelijke ontwerpopgave is samen te vatten in vijf deelopgaven: de onderdoorgang, routing, domeinen, identiteit (dorps, groen) en geluidsreductie.

9

Deelopgave 1: onderdoorgang De huidige spoorwegovergang en de voetgangersoversteek naar de perrons worden vervangen door een veilige onderdoorgang. Besloten is dat de nieuwe onderdoorgang een verbinding dient te zijn voor fietsers en voetgangers. Voetgangerspaden sluiten aan op verschillende richtingen, waarbij niet onnodig veel hoogte hoeft te worden overwonnen en gebruik kan worden gemaakt van de liften die ProRail realiseert om de perrons te verbinden. Onderzocht is op welke wijze de onderdoorgang zo goed mogelijk kan worden ingepast in de beschikbare ruimte. Hiertoe is een viaduct ontworpen met een dragende rand (een ‘trogligger’). Hierdoor kan het spoordek extra dun worden uitgevoerd. De onderdoorgang kan daardoor ruim een halve meter ondieper worden gelegd. Dit betekent minder lange hellingen in de toeritten en daarmee meer ruimte voor een goede aansluiting op de straten in de

10

omgeving. Om het fietscomfort te verbeteren is het gemiddelde hellingspercentage in de toeritten teruggebracht van 5% naar 4%. De zijwanden van de onderdoorgang hellen licht achterover voor een prettige beleving in de onderdoorgang en bieden tegelijkertijd voldoende ruimte op straatniveau voor een goede inrichting van de stationsomgeving.

Deelopgave 2: routing In het ontwerpen van de routing is veel aandacht besteed aan fietsers, voetgangers en mensen met een beperking. Parallel aan het spoor komen over de toeritten een voetgangers-/ fietsverbinding (noordzijde) en een voetgangersverbinding (zuidzijde). Onderlangs het spoor zijn de logische looproutes tussen de straten in het dorp gecombineerd met looproutes voor reizigers, met brede, comfortabele trappen in meerdere richtingen. Hierdoor hoeven zowel voetgangers binnen het dorp als reizigers niet onnodig om te lopen. De positionering van trappen is zo gekozen dat op het stationsplein zelf geen aanvullende traptreden of hellingbanen noodzakelijk zijn om kleine hoogteverschillen in het terrein te overwinnen. De trappen krijgen een gelijke uitstraling en materialisering. Voor mindervaliden, voetgangers met een kinderwagen en anderen die geen gebruik maken van de trappen,

zijn twee liften beschikbaar. De liften zijn zo gepositioneerd dat ze van veraf herkenbaar zijn en goed bereikbaar voor zowel de reizigers als de voetgangers in het dorp. De liften zijn ontworpen als transparante, glazen liften, die voldoen aan de hoge standaard die ProRail hanteert bij dergelijke liften: dankzij standaardisatie kan in het beheer en onderhoud gebruik worden gemaakt van goed beschikbare onderdelen. Dit verhoogt de betrouwbaarheid en beschikbaarheid.

11

Deelopgave 3: domeinen In elke stationsomgeving zijn drie domeinen aanwezig: het omgevingsdomein, het ontvangstdomein en het reizigersdomein. Vrij vertaald: het stationsplein, de kaartjesautomaat/reisinformatie en de perrons. De positionering van deze domeinen en de begrenzing ertussen is van invloed op met name de belevingswaarde en gebruikswaarde van een station. Voorbeeld: op een perron mag niet worden gerookt, op een stationsplein wel. Daarom dient voor de handhaving van deze regel op een of andere wijze duidelijk te zijn waar het perron stopt. In de Spoorzone Rijen worden verschillende ruimtelijke deelopgaven geïntegreerd. Daarbij ontstaat een gedeeld gebruik van de ruimte: voetgangers in de nieuwe onderdoorgang maken gebruik van dezelfde ruimte als bijvoorbeeld de reizigers die van de bushalten aan de noordzijde naar het perron aan de zuidzijde lopen. Het stationsplein in Rijen

12

is zowel een openbare ruimte als de plek waar je een kaartje kunt kopen. Gekozen is voor helder gepositioneerde ontvangstdomeinen, die van alle zijden goed herkenbaar zijn. Aan de noordzijde een ontvangstdomein tussen het bestaande stationsgebouw en de fietsenstalling, met een ‘nevenontvangstdomein’ aan het plein ten westen van het bestaande stationsgebouw. Aan de zuidzijde een ontvangstdomein tussen de fietsenstalling en het nieuwe perron.

Deelopgave 4: identiteit Een belangrijk ontwerpuitgangspunt is het behouden van de dorpse identiteit van de stationsomgeving. Dit wordt bereikt op drie manieren: het inzetten van bestaande en nieuwe identiteitsdragers, een dorpse schaal, geleding en materialisering van noodzakelijke elementen en een groene inrichting. Het bestaande stationsgebouw en het cultuurhistorisch waardevolle deel van het rijksmonument aan de zuidzijde worden behouden en ingezet als identiteitsdragers. Aan de noordzijde wordt het bestaande station prominenter op het plein gezet, door de fietsenstalling aan de oostzijde verder weg te zetten en het ontvangstdomein te plaatsen rond dit gebouw. Aan de zuidzijde wordt de nieuwe voetgangersverbinding over de toerit uitgelijnd op de kop van het rijksmonument, dat hiermee een oriëntatiepunt wordt. De niet monumentale aanbouw wordt gesloopt. Een nieuwe

overkapping verbeeldt de voormalige ‘schuurfunctie’ van dit deel van het rijksmonument.

elementen met een dorpse uitstraling: een beukenhaag aan de voor- en achterzijde van het scherm, de delen daarboven in glas.

In de nieuwe onderdoorgang wordt een nieuwe identiteitsdrager gerealiseerd. Bijvoorbeeld een tegeltableau bij wijze van kunstwerk dat refereert aan de cultuurhistorie van : een tegeltableau dat verwijst naar de unieke geologie van de ondergrond op deze locatie. Op deze locatie liggen namelijk verschillende aardlagen verschoven ten opzichte van elkaar: de Gilze-Rijenbreuk. Langs de verschuiving in de aardlagen wordt grondwater opgestuwd met een roestige kleur. Het kleurenpalet van verschillende aardtinten en roest is teruggebracht in de betegeling van de wand.

De ruimte tussen verkeersroutes en logische looproutes, wordt groen ingericht. Op het plein wordt dit gedaan door groen te maken tussen verhoogde zitelementen. Ter plaatse van de spoorkruising wordt de groene uitstraling via terrassen tot het niveau van de onderdoorgang gebracht. Hierdoor ervaar je vanuit de onderdoorgang continue een prettige, groene omgeving. De Spoorwegwet verbiedt plaatsing van bomen binnen 11 m van het spoor. Buiten deze zone worden waar mogelijk enkele bomen geplant, goed verankerd, vanwege de nabijheid van het spoor.

In de materialisering wordt aangesloten bij de dorpse identiteit van Rijen met materialen zoals hardgebakken klinkers, trottoirtegels en roodbruine baksteen. Noodzakelijke elementen, zoals de geluidswerende schermen, worden zoveel mogelijk vermomd als 13

Deelopgave 5: geluidsreductie Onderdeel van de ontwerpopgave is geluidssanering, als onderdeel van het nationale MeerJarenProgramma Geluidssanering (MJPG). Deze opgave heeft grote invloed op de belevingswaarde. Aan de ene kant leidt geluidsreductie tot een prettigere openbare ruimte en leefomgeving. Aan de andere kant hebben de hiertoe benodigde fysieke maatregelen zoals geluidsschermen een beeldbepalende invloed. Onderzocht is op welke wijze de noodzakelijke maatregelen het beste aansluiten bij de beoogde dorpse identiteit van de stationsomgeving. De ontworpen lay-out van het station draagt al bij aan dit doel: de bestaande bebouwing en de nieuwe abri’s op de perrons schermen een deel van het geluid al af. Een tweede ontwerpkeuze is om daar waar mogelijk het geluid bij de bron te

14

absorberen: dit leidt tot minder hoge schermen naast het spoor. Hiertoe is bedacht tussen de sporen een absorberend scherm te plaatsen. De veiligheid en onderhoudbaarheid van deze oplossing worden nog getoetst. Een derde ontwerpkeuze is het zo goed mogelijk verhullen en vermommen van de geluidsweringen. Langs het spoor wordt dit bereikt door absorberende schermen aan te brengen die aan beide zijden zijn voorzien van een beukenhaag en daarmee ogen als een element dat past in een dorpse sfeer. Vanaf de perronzijde gezien is de eerste anderhalve meter uitgevoerd als beukenhaag, delen daarboven zijn uitgevoerd in glas. De kruising met de onderdoorgang is uitgevoerd als trogligger, waardoor naar verwachting de wanden en het grindbed de geluidsabsorptie verzorgen en geen apart scherm bovenop het spoorviaduct noodzakelijk is.

+10,10

+10,08

1:20

+10,05

+10,60

5 Identiteit

1:20

+10,60 +10,61 1:20

+10,25

4. Routing & hoogteverschillen

Plattegrond structuurontwerp spoorzone

15

Rijen Noord

P+R

Rijen Zuid Plattegrond voor- en natransport en routing

16

1

1

2

6

2

5

4

3

Ontvangstdomein Reisdomein

1

Zitplekken

2

Reisinformatie

3

Abri’s

4

Liften

5

Wachtruimte

6

Woonkamer

7

Nieuwe invulling

3 4

2

1

7

Plattegrond domeinen en voorzieningen

17

Getrapt landschap met beplanting

Interieurwand

Dwarsdoorsnede kunstwerk en onderdoorgang

CONCEPT 18

A3 Dwarsprofiel 1 onderdeel

project opdrachtgever

Projec Klant

19

Beeldkwaliteit

20

21

Referentie tegels mozaïek

22

Referentie tekst metselwerk

23

Geluidsabsorberende perronrand

Dwarsdoorsnede spoor en perron

24

Geluidsabsorberend middenscherm

Geluidsscherm (met beukenhaag)

Referentie beukenhaag langs perrons

Referentie getrapt landschap

25

26

27

28

29

30

31

Materialisatie

32

33

Referentie verlichtingspaaltjes

Verlichting Een belangrijke ontwerpopgave in de verdere uitwerking is de verlichting. Uitgangspunt is een samenhangend beeld, waarin de verlichting niet alleen functioneel is, maar bijdraagt aan een prettige beleving van de ruimte in de stationsomgeving, in de onderdoorgang en op de perrons.

34

Referentie verlichting lift

Plattegrond fietsenstalling zuidzijde

Foto gebouw zuidzijde - Bron: Cultuurhistorisch rapport

Overkapping stalling zuid Een belangrijke ontwerpopgave in de verdere uitwerking is de uitwerking van de overkapping van de fietsenstalling aan de zuidzijde. Uitgangspunt hiervoor is een nieuwe overkapping die aansluit bij locatiespecifieke kenmerken, met name het historisch beeld van de (gesloopte) schuur achter het (te behouden) monument. Bijvoorbeeld: één doorgaande overkapping, in het verlengde van het monument, met daaronder fietsenstallingen, in plaats van een stalling gebaseerd op een cluster van standaard stallingsmeubilair van ProRail.

35

Ontvangstdomein (richting Tilburg)

Fietsenstalling Special, dubbellaags

Fietsenstalling Armada, enkellaags

Doorsnede fietsenstalling zuidzijde

Station Dieren - Houtman+Sander

36

CONCEPT

Huidige P+R

Dubbellaags Enkellaags Fietskluis

Fietsenstallingen

37

Bewegwijzering Een belangrijke ontwerpopgave in de verdere uitwerking is de uitwerking van de bewegwijzering. Voorkomen dient te worden dat de noodzakelijke bewegwijzering voor reizigers leidt tot een beeld waarin paaltjes en bordjes concurreren met de sfeer van een groene, dorpse onderdoorgang. Hiertoe dient bijvoorbeeld onderzocht te worden hoe bebording op paaltjes kan worden beperkt en gecombineerd met toch al aanwezige bouwkundige elementen.

38