Bijlage 1 - Gebiedsverkenning Leijpark Rijens Broek

Leijpark Rijens Broek gebiedsverkenning voor de groene buffer tussen Rijen en Tilburg 05-2024

Inleiding

Colofon opdrachtgevers SRBT/Gemeente Tilburg en Gilze Rijen Bart van Strien Christel Eversdijk Elka Vuteva Gijs Breeman Martijn Kanters

opdrachtnemer wUrck Ronald Goderie, ecoloog Anastasia Demidova, landschapsontwerper Paul Kersten, Landschapsarchitect

datum 2 mei 2024

wUrck architectuur stedenbouw landschap

Inhoud Inleiding Stakeholders & lopende initiatieven

03 05

Landschapsanalyse Ecologische gebiedsanalyse Water & bodem Bovengronds watersysteem Natuur & ecologie Landbouw & occupatie Mobiliteit Recreatie & buitensport Cultuurhistorie

07 13 15 17 19 21 23 25

Intermezzo Verrommeling van het landschap

27

Droombeelden als inspiratie Ecotopia Het recreatieve paradijs Leijewoud Duurzaam landbouw Energielandschap

28 28 29 30 30

Landschappelijk casco

33

Visie op ecologie Korte tot middellange termijn Lange termijn

35 37

Programmastische bouwstenen

38

Advies

40

In mei 2023 heeft de gemeenteraad van Gilze-Rijen het college verzocht om samen met de gemeente Tilburg de mogelijkheden te onderzoeken voor een groene ontwikkeling van het gebied tussen Reeshof (Tilburg) en Rijen en zo onder meer een robuuste ecologische verbindingszone Groote Leij tot stand te brengen.

de voorgenomen samenwerking besproken en is besloten gezamenlijk een eerste verkenning te laten uitvoeren. Belangrijkste uitkomst van deze verkenning is een gedegen voorstel voor het opstellen van een gebiedsverkenning. Het voornemen was om deze verkenning in 3 – 6 maanden doorlooptijd te hebben uitgevoerd.

Dit verzoek sluit prima aan op de eerste tussentijdse concepten van het provinciale Ruimtelijk Voorstel, hier staan er aan de westen oostzijde van Gilze-Rijen groene corridors aangegeven.

wUrck architectuur stedenbouw landschap uit Rotterdam heeft de opdracht gekregen om deze verkenning op te stellen in samenwerking met een projectgroep van de Gemeenten Gilze-Rijen en Tilburg vanuit de samenwerking binnen het SRBT. We zijn inmiddels 4 succesvolle workshops en 6 maanden verder; de verkenning is binnen de gestelde termijn en doelstellingen gereed!

De gemeente Tilburg heeft ook ambities ten westen van de stad en spreekt zich hierover uit in het programma “Groen in en om de Stad” en heeft inmiddels recente succesvolle ervaringen opgedaan in samenwerkingen met gemeenten Loon op Zand (Landschapspark Pauwels) en Oisterwijk (Oostflank SRBT). Augustus 2023 heeft een ambtelijk overleg plaatsgevonden tussen de gemeenten GilzeRijen en Tilburg. Tijdens dat overleg is gebleken dat bestuurlijke ambities van beide gemeenten elkaar treffen in een gezamenlijke verkenning van een “groene buffer” in het gebied tussen Gilze-Rijen en de Reeshof. September 2023 is met de portefeuillehouders van beide gemeenten

Deze verkenning bestaat uit een inventarisatie en gebiedsanalyse, een aantal droombeelden ter inspiratie en een voorstel voor een nieuw landschappelijk casco. We hebben zelfs een eerste globale visie geformuleerd vanuit ecologie, voor de lange en korte termijn, want groen zien wij immers als belangrijkste pijler voor ontwikkeling. Met programmatische bouwstenen zijn de gewenste ontwikkelingen geschetst die uiteindelijk moeten leiden tot een prachtige toekomst; “Het Leijpark Rijens Broek”. In een eindadvies wordt een de volgende stap in de weg hiernaartoe benoemd. Er is ook een waarschuwing in de vorm van een intermezzo geschetst: Wat gebeurt er als we het laten ontwikkelen zonder een plan?

“Verkenning voor een nieuw perspectief voor het landschap en de landbouw” bijlage van de SRBT Ontwikkelstrategie (conceptversie april 2023) 2

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

3

GEMEENTE DONGEN

Stakeholders & lopende intiatieven Wij hebben geconstateerd dat er in het gebied sprake is van een aantal interessante aanknopingspunten voor toekomstige gebiedsontwikkeling. De landbouwfunctie overheerst nu en als deze hier een mooie toekomst tegemoet wil zien dan is transformatie noodzakelijk, daar kan op meegelift worden.

Kanaalpark Reeshof

Nieuwbouw Tussen de Leijen

Ecologische verbindingszones zijn in aanleg of juist gerealiseerd. Helaas niet optimaal door het de huidige grondposities, maar de eerste stappen naar natuurherstel zijn gezet.

Optimaliseren watersysteem Reeshof / Dongevallei

GEMEENTE GILZE EN RIJEN

Opw aard

ering

Rijks

Grondposities tussen Rijen en Reeshof Gemeente Gilze en Rijen Gemeente Tilburg Waterschap Brabantse Delta Staatsbosbeheer De Staat

Met de huidige “stand van de wereld” is een uitbreiding van defensietaken binnen Nederland reeds in gang gezet, dit kan leiden tot veranderingen in het zuidelijk plangebied waar de vliegbasis nu al een belangrijke stempel drukt op de ruimte. Het ligt voor de hand dat verdere uitbreiding mogelijk is, wat een mooie kans biedt voor grootschalige ruimtelijke transformatie.

Een aantal stedelijke ontwikkelingen vinden momenteel plaats. Zoals Wijkevoort (bedrijven) en “Tussen de Leijen”(wonen). Ontwikkelingen met groene ambities, goed ingepast, maar ontwikkelingen die nog geen directe bijdrage leveren aan versterking van de toekomstige hoofdstructuur.

GEMEENTE TILBURG

Op gebied van recreatie is er een grote behoefte aan groene stadsranden en ruimte om “uit te waaien”. Die ruimte is hier voldoende voorhanden, maar initiatieven blijven uit. Dit terwijl hier, in tegenstelling tot veel andere groengebieden in de regio, weinig belemmeringen liggen vanuit de vaak strenge natuurwetgeving. Hier kunnen ontwikkelingen dus juist wel, kansen liggen open! Het waterschap werkt aan een nieuw watersysteem. Het huidige watersysteem is erg technocratisch opgezet met een onnatuurlijke peilbeheersing. Dit wordt in de toekomst anders en zal meer gericht zijn op het langer vasthouden van water door buffering en het meer teruggaan naar de oorspronkelijk waterhuishouding in de beekdalen. Natuurwaarden zijn aanwezig maar minimaal maar de potenties zijn groot. Er is veel ruimte beschikbaar voor groen en water en daarmee dus ook voor het vergroten van de biodiversiteit. Dit gaat uitstekend samen met de noodzaak voor klimaatadaptatie. Ook dit vereist meer groen en meer ruimte voor water. Op de volgende pagina gaan we dan ook nader in op de ecologische systeemanalyse die uiteindelijk de basis moet zijn voor een robuust raamwerk waarbinnen op termijn lopende en toekomstige initiatieven kunnen landen.

weg

Afwa a

rder ing

Rijks

weg

Staatsbosbeheer wil bosperceel ‘t Blokske aan Defensie verkopen

Stadsbos013 ruimtelijke raamwerk

Gewenste EVZ model: “nat kralensnoer”

Provincie Privé agrarische percelen Overige grenzen Bestuurlijke grenzen Kadastrale grenzen Lopende projecten & initiatieven Omvang projecten/ initiatieven EVZ’s met wateropgave 4

Bedrijventerrein + EVZ Wijkevoort

1 km Nieuwbouw project “Tussen de Leijen“

Impressie Wijkevoort bedrijventerrein incl. ecologische verbindingszone G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

5

Dongen

S ch ors leij

Ecologische gebiedsanalyse Wi lhe

Do

Groote L eij

nge

lm

Een visie ecologie start idealiter met een LESA, een (diepgaande) landschapsecologische systeemanalyse. Zo’n analyse geeft de potenties van een gebied aan wanneer alle (sleutel-)soorten hun rol kunnen spelen en de (landschaps-)ecologisch processen nog volledig functioneren (denk daarbij aan vrij meanderende en vrij afstromende beken, integraal begraasde landschappen, natuurlijke bossen en een natuurlijk grondwatersysteem). Een kaartanalyse is weliswaar globaler, maar geeft ook inzicht in hoe het systeem in het verleden functioneerde en hoe het nu in elkaar zit. Die kennis is nodig om een toekomstvisie te kunnen uitwerken.

ina

kan aa l(

WH

K)

LANGE REKKEN

Do

Kleine Le

ij

nge

KOEWEIDE

ing Landscheid

Uit de (kaart-)analyse is gebleken dat er veel veranderd is in het gebied, met name de laatste decennia. Rond 1850 (zie kaart op de volgende pagina) werd het plangebied nog bepaald door een nat heidelandschap, afgewisseld met moerasbos en dooraderd met natuurlijke beken als de Groote Leij, de Kleine Leij en de Donge. Naar het noorden ging dat natuurlijk landschap over in een kleinschalig agrarisch landschap (Koeweiden): kleine perceeltjes gescheiden door sloten en hagen en heggen. Nog noordelijker bevond zich het veen-op-klei-landschap van Moerstraten. Een Grote variatie door de afwisseling van gradiënten op landschapsschaal met die op microniveau. En een intacte landschapsecologische gradiënt van de hogere zandgronden via de veen- en komkleilaagtes van de Langstraat naar de Maas. Door het sterk veranderde landgebruik, verstedelijking en ingrepen in het watersysteem zijn nu nog slechts fragmenten van dat historische landschap terug te vinden. De beken vormen niet langer het casco van het landschap, de bomenlanen en enkele landschapselementen bepalen nu het verder grootschalig, open landschap. De grootschalige gradiënt van hogere

ei evall

Kleine Le

ij

Koppell eiding

Dong

Groote L eij

Rijen

Reeshof Spoor

sloot

Hulten

In de volgende pagina’s presenteren we de landschapsanalyse door middel van een lagenbenadering, waarbij we de belangrijkste bevindingen per biotische en abiotische factor toelichten.

eij Groote L

Vliegbasis Gilze Rijen

zandgronden tot aan de Maas is sterk verstoord en versnipperd en feitelijk nergens in NoordBrabant nog intact. Het intensief agrarisch gebruik maakt dat veel soorten nog slechts in bermen en slootkanten zijn terug te vinden. De natuur is naar de randen teruggedrongen: de zone met (moeras-)bos en agrarisch natuurbeheer langs het Wilhelminakanaal en de EVZ de Dongevallei in Reeshof. Het water dat de Groote Leij voedde wordt nu via de ‘Koppelleiding’ afgevoerd naar de Donge in Reeshof. En ten opzichte van de historische situatie is het gebied veel droger geworden met een gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand van 1,00-1,40 m beneden maaiveld. Het Broek is verdwenen, de beken zijn nog slechts een schim van wat ze waren en verworden tot afvoersloten. De hoge slootstanden tijdens een veldbezoek weerspiegelen vooral het kletsnatte jaar 2023. Centraal in het gebied vormt een bosje met landschapselementen langs een deel van de Groote Leij het enige wat nog herinnert aan dat oorspronkelijk landschap. In het zuiden vormen de droge bossen ten oosten van Vliegbasis Gilze Rijen de zuidelijke grens van het plangebied.

Hu lte

ns ch

eL eij

1 km 6

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

7

Historische topokaart 1893 8

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

9

Vier watersysteem-eenheden in de provincie Noord-Brabant: ruggen (geel) met Peelruggen (donkergeel), flanken (groen), beekdalen (paars) en polders (oranje). 1 0 Deze eenheden zijn gebaseerd op de landschaps- en geomorfologische eenheden en specifieke watersysteemkenmerken.

BRON: “Bouwsteen water en bodem voor BPLG 1.0”, Royal Haskoning DHV, juni 2023 G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

11

sterke kwel sterke kwel

Water & bodem

meestal kwel, soms sterk meestal kwel

Het projectgebied ligt op de overgang van de hooggelegen naar de laaggelegen zandgronden en omvat twee beekdalen. Hemelwater dat valt in de hoger gelegen gebieden infiltreert en komt aan de oppervlakte in de lagere gebieden in de vorm van ondiepe kwel. Dit is de oorsprong van het kwelgebied in het noordelijke deel van het plangebied, langs het Wilhelminakanaal. De beekdalzone van de Donge is deels hersteld en deels bebouwd, terwijl de Groote Leij is teruggebracht tot een systeem van sloten en greppels langs de agrarische percelen. De grondwatertrappenkaart geeft aan dat het gebied droog is, ondanks de aanwezigheid van beken en kwel.

meestal kwel, soms sterk meestal kwel meestal kwel soms kwel

meestal kwel, soms sterk

soms kwel soms kwel soms kwel

soms kwel

meestal kwel

meestal kwel

meestal kwel soms kwel

soms kwel

Volgens de provinciale kaart van de watersysteemeenheden in Noord-Brabant (zie vorige pagina) behoort dit gebied tot de zogenaamde flanken, gelegen tussen de hooggelegen ruggen en de laaggelegen polders. In het document ‘Bouwsteen water en bodem voor BPLG 1.0’ presenteren vier Waterschappen een toekomstperspectief voor het water- en bodemsysteem in NoordBrabant in 2050 als een groot samenhangend geheel tussen grondwater, oppervlaktewater en bodem (zie profiel hieronder). Het streefbeeld voor de toekomst is water vasthouden en schoonhouden of schoonmaken. Specifiek voor de flanken geldt dat de landschappelijke en hydrologische gradiënten (droog-nat; infiltratiekwel) geaccentueerd moeten worden. De grond- en oppervlaktewaterstanden zullen stijgen om de onttrekkende werking op de ruggen te beperken. Het doel is om water vast te houden in greppels, sloten en laagten, vervolgens te infiltreren, en pas daarna het overtollige hemelwater af te voeren via de beekdalen richting de grote rivieren. De hoge waterpeilen als streefbeeld gelden ook voor de beekdalen waar een natuurlijke dynamiek van water aan- en afvoer is gewenst, met groenblauwe dooradering en ruimte voor overstroming.

soms kwel

Het ondiepe bodemwatersysteem (gemiddelde grondwatertrappen)

Watersysteem Hoofdwaterloop Oppervlakte water Geomorfologie (beekdal) Dalvormige laagte Beekdalbodem Glooiing van beekdalzijde Geologische breuk

Polders

Feldbisbreuk

Beekdalen

Flanken

Ruggen

Kwel & Infiltratie Sterke kwel Meestal kwel, soms sterk Meestal kwel Soms kwel Infiltratie (rest) Watersysteem-eenheden Noord-Brabant Ruggen Flanken Beekdalen 12

1 km Toekomstperspectief voor het watersysteem in Noord-Brabant (H+N+S Landschapsarchitecten, 2022)

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

13

7.0+

industrieterrein Tichelrijt (gezuiverd water lozing)

industriële ontrekkingen voor menselijke consumptie or s leij

4.7+

Wi lhe lm ina Do ka ng na e( al La ng eR ek ke n

4.1+

S ch

4.5+

4.5+

Groote Le ij

5.0+

RWZI Rijen (water instroom)

)

4.5+

5.0+

5.6+

5.5+ Kleine L eij

6.0+

Bovengronds watersysteem

5.4+ 5.6+ 8.0+ 6.0+

6.0+

n Do

water onttrekking voor landbouw (voraal zomer)

ge

6.5+ Kopp ell

eiding

8.3+

Reeshof hoger zomerpeil door 2 gemalen

Groote

Leij

10.5+ 7.0+

8.0+

Het intensieve agrarische gebruik van het landschap in recente decennia heeft geleid tot de uitdroging van de bodem en verstoring van de natuurlijke beekdalsystemen. Deze impact is niet beperkt tot ons plangebied, maar strekt zich ook uit tot de bovenloop van beide beekdalen.

Het vergroten van de overstromingscapaciteit van het Donge beekdal is noodzakelijk vanwege het risico op overstromingen in de woonkern van Dongen. Hoe meer water bovenstrooms kan worden vastgehouden, hoe kleiner het risico op overstromingen in het dorp.

Om de gewenste hoge waterpeilen in de Dongevallei tijdens droge zomers te handhaven, is er een systeem met gemalen ontstaan dat het water tegen de natuurlijke stroomrichting bovenstrooms brengt. Dit betreft water afkomstig uit zowel de benedenloop als de Groote Leij, via de Koppelleiding, wat de uitdroging van het centrale gebied verder bevordert. Verschillende stuwen langs de hoofdwaterlopen zijn geïntegreerd in dit strak gestuurde watersysteem, wat een aanzienlijk negatieve invloed heeft op de specifieke flora en fauna van het beekdal. Momenteel onderzoekt Waterschap Brabantse Delta de mogelijkheid om het pompsysteem van Reeshof te verwijderen en de stuwen langs de Donge vismigratievriendelijk te maken. Bovendien zou het afkoppelen van verschillende woonwijken in het noordoostelijke deel van Rijen (lopend project) een positieve invloed hebben op het waterpeil in het projectgebied.

In het noordwesten wordt gezuiverd water aan het bovengrondse watersysteem toegevoegd, afkomstig van de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Rijen en het industrieterrein Tichelrijt.

8.9+

Omgekeerde en tegennatuurlijke stroming in de Dongenvallei

Spoor s

l o ot H

12.4+ 8.7+

8.5+

ultens einds epo

lder

Koolhoven hoger zomerpeil door gemaal

8.5+ Waterlopen Hoofdwaterloop (+ normaal stroomrichting)

10.0+

Oppervlakte water

water onttrekking voor landbouw (voraal zomer, ca. 1/4 van de beekafvoer)

Sloten / greppels Kunstwerken

9.7+

Stuw Gemaal Waterdynamiek Omgekeerde stroming i.v.m. gemalen Water uitvoer

13.0+

Hu lte n

Kleine Leij bij Lange Rekken

Groote Leij met deels gerealiseerde ecologische verbindingszone

Donge bij stuw Lange Rekken en tijdelijke vispassage

Koppelleiding nabij N260

sc h

eL ei j 11.5+

Water invoer * alle hoogtes +NAP 14

1 km G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

15

Natuur & ecologie De natuurwaarden in dit gebied bevinden zich voornamelijk aan de randen: de zone met (moeras) bos en agrarisch natuurbeheer (Lange Rekken) langs het Wilhelminakanaal, de ecologische verbindingszone (EVZ) de Dongevallei in Reeshof en de droge bossen rondom de vliegbasis. Om de groenblauwe verbindingen in noordzuidrichting te versterken, heeft het Waterschap verschillende EVZ’s in dit gebied onderzocht. De deels gerealiseerde EVZ Groote Leij kent enkele knelpunten vanwege de terughoudendheid van agrarische eigenaren om hun percelen op te geven voor natuurontwikkeling. Daarom heeft het Waterschap alternatieve tracés overwogen: (1) langs de oostelijke randweg van Rijen, optimaal wat betreft ondergrondse water- en bodemcondities maar conflicterend met het lopende woningbouwproject ‘Tussen de Leijen’ en uitdagend wat betreft het vrijmaken van landbouwpercelen; en (2) langs de Burgemeester Letschertweg, met optimalisatie van de aanwezige brede groenstrook met bosjes, graslanden en poelen. Dit laatste tracé heeft officiële EVZ status gekregen vanwege de haalbaarheid op korte termijn, maar dat zegt niets over de ecologische potentie van het alternatieve en het originele tracé. ‘Nat Kralensnoer’ dient als referentiemodel voor het gewenste habitattype (zie onderstaande impressie).

Natuur- en landschapsbeheertypen NNB Droog bos met productie Vochtig bos met productie Dennen-, eiken- en beukenbos

Dit is onder meer mogelijk door een groenblauwe corridor aan te sluiten op de bestaande EVZ bij het Golfcentrum Dongen. Het Waterschap voert momenteel ook verschillende ecologische herstelprojecten uit in de Dongezone, waarbij vispasseerbaarheid en het herstellen van de natuurlijke waterstroming de belangrijkste doelen zijn. Enkele projecten op de lijst omvatten het onderzoeken van de mogelijkheid om de inlaatstuw bij de Reeshofweide optimaal geschikt te maken voor vismigratie, het vismigreerbaar maken van de twee stuwen in de Dongevallei, en de mogelijkheid om het pompsysteem van Reeshof te verwijderen.

Soorten

In de vochtige hooilanden van Lange Rekken zijn karakteristieke soorten van boerenlandnatuur/erven aanwezig, zoals de kwartel of steenuil. De moerasbossen herbergen een divers scala aan vogels, waaronder de Sprinkhaanzanger, Blauwborst, Nachtegaal, Spotvogel en Koekoek. In de iets drogere bossen kun je bijvoorbeeld de kleine bonte specht aantreffen. De natte kwelgevoede bossen kennen specifieke vegetatiesoorten, waaronder Waterviolier, Grote pimpernel (langs de randen) en Bosbies (midden in het gebied). De genoemde soorten zijn gedocumenteerd tijdens een winters veldbezoek of zijn afgeleid van online waarnemingen.

De moerasbossen langs de Kanaalzone zullen ook in oost-westrichting worden verbonden met de bossen in het noordwesten van het gebied.

Rivier- en beekbegeleidend bos Vochtig hooiland Kruiden- en faunarijk grasland Dynamisch moeras Haagbeuken- en essenbos Droge heide Beek en Bron Zoete Plas Poel en kleine historische wateren Houtwal en houtsingel Natuur- en landschapsbeheertypen NNB

EVZ met wateropgave

Vochtig bos met productie

EVZ alternatief tracé (studie Waterschap)

Dennen-, eiken- en beukenbos

Vispassage

Rivier- en beekbegeleidend bos

Weidebeekjuffer

Kruiden- en faunarijk grasland

Ijsvogel

Dynamisch moeras

Das

Haagbeuken- en essenbos

Bunzing

Droge heide

Watervleermuis

Beek en Bron

Vinpootsalamander

Zoete Plas

Levendbarende hagedis

Houtwal en houtsingel Ecologische verbindingszones EVZ met wateropgave

Groenstrook Burgemeester Letschertweg (N260) als alternatief tracé voor de EVZ Groote Leij

Aanwezige doelsoorten (NDFF 2015-2021)

Vochtig hooiland

Poel en kleine historische wateren

16

Ecologische verbindingszones

Droog bos met productie

1 km Natuurgebied Reeshofweide

Impressie EVZ model ‘Nat Kralensnoer’ G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

17

Landbouw & occupatie Het agrarische gebied tussen Rijen en Reeshof wordt hoofdzakelijk gekenmerkt door uitgestrekte graslanden, veehouderijen en diverse gewassen. Hoewel de natuurlijke vruchtbaarheid van de grond beperkt is, heeft bemesting deze geschikt gemaakt voor landbouwdoeleinden. Het intensieve gebruik van machines, water, kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen draagt echter bij aan grondwater- en bodemverontreiniging. In dit gebied zijn talrijke veehouderijbedrijven gevestigd, waaronder een grote melkveehouderij en een grote pluimveehouderij. Tijdens veldbezoeken is ook minstens één vorm van extensieve veehouderij waargenomen, namelijk de grazende koeien in het natuurgebied de Lange Rekken.

Agrarisch land (2021)

Natuurgebied Koeweide

Veehouderijbedrijven

Agrarisch gras

0-30 NGE

Mais

30-70 NGE

Overige gewassen

70-300 NGE

Aardappelen

300-500 NGE

Bieten

500-10 000 NGE

Het overgrote deel van de grond in dit plangebied is eigendom van boeren. Om deze gebiedsvisie haalbaar te maken, is het cruciaal om winwinsituaties te identificeren en constructieve afspraken te maken met deze ondernemers. Het uitkopen van boeren en omzetten van bouwlandpercelen naar natuur is niet per se de enige optie voor natuurontwikkeling. Boeren kunnen juist gestimuleerd worden om meer natuurinclusieve vormen van landbouw te omarmen. Ook meer intensieve teeltvormen zijn denkbaar mits goed ruimtelijk ingepast.

Granen Boomkwekerij Andere

500 NGE = 320 melkkoeien OF 12.500 vleesvarkens

1 km Veehouderij aan de Mosstraat

18

Begrazing in natuurgebied de Lange Rekken G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

19

Mobiliteit

T I C H E L R I J T bu ,63

31

s2

Vierb unde r

bu

s3

sweg

1

N632

F6 29

Wi lhe

27

,6

lm i

na ka

Oo ste

29

Terwijl het gebied gemakkelijk toegankelijk is voor automobilisten, is het voor fietsers weliswaar bereikbaar maar niet altijd aantrekkelijk. Dit komt door de barrièrewerking van grote infrastructuren zoals de Tilburgse ring, het Wilhelminakanaal, het spoor en de Rijksweg. Ook dragen de onaantrekkelijke bedrijventerreinen, die je moet doorkruisen of passeren, en het afgesloten karakter van de vliegbasis bij aan dit gevoel. De twee snelfietspaden vormen een functionele basis en hebben een groot potentieel voor recreatief gebruik. Het recent aangelegde Oosterhout-Tilburg snelfietspad biedt een interessante route door de bossen langs het Wilhelminakanaal. Het BredaTilburg snelfietspad is een praktische route met een wat kale uitstraling tussen Reeshof en Rijen (zie foto hieronder). Dit kan meer landschappelijk worden ingepast om de fietservaring te verbeteren. De geplande herwaardering van de Rijksweg zou ook een positieve invloed hebben op de fietsbereikbaarheid in het zuidelijke deel van het plangebied.

na

rh o

ut

al

-T ilb u

rg

VOSSENBERG

16 min (5km) s bu

N2

60

1 63

16 min (5km)

bus

231

7 min (2km)

bu

s4

VOO RZIEN INGE N Kaart v WC, erkoopa wac u htruim tomaat, fietse n auto stalling, te, OV-fie fi park eren etskluize ts, n, onbe taald

F58 B

reda -

Tilbu rg

7 min (2km)

14 min (1km)

H A A N S B E R G bus

g

bus 629

14 min (1km)

ester Le

BEST EMM INGE N (N S Spri Bred nter) a (7 min) ‘s-He , Tilb rtoge u rg Dord n rech bosch ( (11min) 2 , t Nijm egen (32min), 8min), (73m in)

-Rijen

Burgem e

Gilze

Vanwege het agrarische karakter van het gebied en de lage gebruiksintensiteit, delen alle gebruikers (automobilisten, fietsers, voetgangers en ruiters) voornamelijk de geasfalteerde rijbaan (zie foto hieronder). Bovendien zijn er geen bushaltes of openbare parkeervoorzieningen binnen het gebied.

tschertw e

0,230

bus 13

s2

bu

Het gebied is goed bereikbaar met het openbaar vervoer op regionaal niveau, met de twee treinstations Gilze-Rijen en Tilburg Reeshof, die binnen 5 tot 15 minuten per fiets bereikbaar zijn. Op lokaal niveau (vanuit de kernen van Dongen, Rijen en Reeshof) is het gebied alleen bereikbaar per auto of fiets, aangezien er geen buslijnen door het gebied lopen.

600m

130,

131 N28

2

Tilbu rg

bus 3

,4s

Rijks

weg

Reesh

of

Bred asew eg

Hoofdwegen Snelfietspad

bus

Vaarroute Spoor & treinstation

131,

629

60

N2

Loopafstand vanuit station

Snelfietsroute F629 Oosterhout - Tilburg

De wegen binnen het plangebied zijn voornamelijk geasfalteerd en worden geflankeerd door enkel- of dubbelzijdige bomenrijen, met mogelijk markering voor fietsstroken

Snelfietsroutes rondom Rijen

Snelfietsroute F58 Breda - Tilburg (gerealiseerde deel tussen Rijen en Tilburg) #LekkerDoorRijen G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

Fietsafstand vanuit station Buslijn & bushalte Bedrijventerreinen: bestand ingepland uitbreidingsmogelijkheid Vliegbasis Gilze Rijen Bereikbaarheid met auto

A58

s bu

0

13

Bereikbaarheid met fiets 20

W I J K E V O O R T 1 km

BROEKAKKERS

21

06

34 30 33

16

35

09

Recreatie & buitensport

36

29

17

24 24 37 38 25

52 1

39

2 26 27 28 21

19

51

71

22

52

Het recreatieve aanbod in de buitenruimte rondom het projectgebied concentreert zich voornamelijk aan de randen van de woonkernen van Rijen, Dongen, Gilze en Hulten. Hier kunnen mensen genieten van diverse activiteiten zoals informeel sporten in de buitenlucht, picknicken, vissen, wandelen, paardrijden en golfen. In de nabije omgeving is er ook verspreid aanbod in Stadsbos013 en in het bosgebied Boswachterij Dorst, dat deel uitmaakt van de natuurgebieden van de Baronie van Breda. In deze oude bossen kunnen mensen vooral de natuur ervaren door bijvoorbeeld te wandelen en te kamperen. In het projectgebied zelf is er weinig te doen, met uitzondering van de wandelroutes door de natuurgebieden De Lange Rekken en Koeweiden.

In de woonwijk Reeshof bestaat een grote vraag naar buitenrecreatie. Hoewel men kan wandelen in de Dongevallei, voetballen op sportvelden en gebruikmaken van formele speelplekken, zijn er weinig andere aantrekkelijke voorzieningen aanwezig om naar buiten te gaan. Vanwege de directe nabijheid beschouwen we het plangebied als een potentieel uitloopgebied voor bewoners van Reeshof en Rijen, maar ook voor andere recreanten en natuurliefhebbers uit de regio. Maar nu is het buiten de grote schaal en openheid, die positief ervaren wordt, nog onaantrekkelijk. Dit geldt ook in het kader van de mogelijke uitbreiding van militaire diensten op de vliegbasis, waardoor dit gebied in de toekomst aan de recreatieve behoeften van meer mensen moet voldoen.

Het landelijke recreatieve netwerk van routes (fiets- en wandelknooppuntennetwerk) biedt hier een belangrijke kans voor verdere ontwikkeling van het recreatieve aanbod in dit gebied. Hoewel er interessante routes zijn, ontbreken er nog bezienswaardigheden of ondersteunende diensten in het projectgebied. De gemeente Gilze en Rijen heeft enkele boeiende thematische routes ontwikkeld, waaronder routes gerelateerd aan de Tweede Wereldoorlog die de rijke oorlogsgeschiedenis van het gebied belichten.

Gezien de wateropgave in dit gebied bestaat ook de kans om een natuurlijke openluchtzwemlocatie te integreren. Uit de inventarisatie blijkt dat er behoefte is aan een openbare buitenzwemlocatie in het westelijke deel van Tilburg.

50

43 62

Knooppuntennetwerk 39

Fietsen

1

Wandelen

Thematische routes

54

Herinneringsroute WW2

Gemaarkeerde wandel- en fietsroutes

Verblijfsplek langs de Wilhelminakanaal met thematische kunstwerk

Restanten van gevangenen huisvesting in bosgebied Het Blok, onderdeel van ‘Herinneringsroute Gemeente Gilze en Rijen’

Golfcentrum Dongen

Liberation route Kunst in beeld Monumentenroute

70

93

Belangstellingspunt/ activiteit/ buitensport/ ondersteunende32 dienst

71

92

95 96

Recreatieve hotspot

80

Woongebied 22

93

97 98

11

1 km

94

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

23

De Stra atsche Leij

Cultuurhistorie De

Het hedendaagse agrarische vlakke land doet anders vermoeden, maar anderhalve eeuw geleden kenmerkte dit gebied zich door een diversiteit aan bossen, moeras, beekdalen, en heide. In die tijd werden bossen gekapt voor (mijn)bouw- en verwarmingsdoeleinden, en later onderging het landschap de intensivering van landbouwactiviteiten. Deze veranderingen leidden tot het verdwijnen van (moeras)bossen, de transformatie van weelderige beekdalen tot een kunstmatig gestuurd systeem van sloten en greppels, en de opkomst van grootschalige landbouwvelden. Het landschap werd doorkruist door grootschalige infrastructurele ingrepen, zoals het kanaal, de spoorweg, de vliegbasis, en snelwegen.

Tre ksl oo t

De te Wa f Le

Groote Leij

po

Leij

rloo

De Derd

e of Klein

e Leij

De Twe ede of

ij

Eerst e

Hoewel het oorspronkelijke landschap aanzienlijk is veranderd, zijn er nog sporen van vroegere menselijke activiteit te ontdekken. Eeuwenoude boerderijen langs historische wegen getuigen van de vroegere routes tussen dorpskernen. Deze historische paden, voornamelijk oostwest verbindingen, worden nu gemarkeerd door een enkele bomenrij of laan, en dienen, net als in het verleden, samen met de kerktorens, als oriëntatiepunten in het anders schijnbaar eindeloze agrarische landschap.

De D onge

Cultuurhistorische waardenkaart Lijn met zeer hoge waarde Lijn met hoge waarde Lijn met redelijk hoge waarde Historische stedenbouw

Historische groen Cultuurhistorische landschap - Langstraat

eij Groote L

Heideontginning Het Blok

Archeologische monument - De Prinsenhoef Rijksmonument (buiten de bebouwde kom) Overig bouwkunst (buiten de bebouwde kom) Bijzondere bebouwing Oude boerderijen Oriëntatiepunt kerktoren

Hu lte

ns ch

Groote Leij bij Donge / Lange Rekken

Mosstraat: één van de waardevolle oost-west verbindingen

Kerktorens als oriëntatiepunten

Oude boerderij op Broekdijk 44, bouwjaar ca 1900

eL eij

Landschap rond 1900 Wegen Beken en sloten Beekdalen Bossen 24

1 km G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

25

Intermezzo

Verrommeling van het landschap Als we niets doen, dan slibt de groene ruimte dicht en uiteindelijk groeit Rijen vast aan Tilburg. Kenmerkend voor de gehele Brabantse stedenrij. Uitbreidingen volgen van origine de oost-westrichting, langs de belangrijkste (auto)wegen en het spoor. Een woonwijkje, een bedrijventerreintje, wat sportvelden en lastige ruimtelijke ontwikkelingen die we in de stad niet meer kwijt kunnen. Afvalzuivering, energieopwekking, intensivering van de landbouw. Blz 27 Als we niets doen, dan slibt de groene ruimte dicht enallemaal uiteindelijk groeit Rijen vast aan Tilburg. Dat gaat gebeuren als we niet sturen. Kenmerkend voor de gehele Brabantse stedenrij. Uitbreidingen volgen van origine de oostMeer automobiliteit leidt op smalle wegen al snel westrichting, langs de belangrijkste (auto)wegen en het spoor. Een woonwijkje, een bedrijventerreintje, wat sportvelden en lastige ruimtelijke ontwikkelingen die we in de stad niet tot congestie, dus we maken nog wat shortcuts en meer kwijt kunnen. Afvalzuivering, energieopwekking, intensivering van de landbouw. Dat gaat allemaal gebeuren als we niet sturen.ringwegen. Meer automobiliteit, congestie, dus we maken nog wat shortcuts en ringwegen. Of we doen ogenschijnlijk niets maar dan frustreren initiatieven, stilstand is achteruitgang.

Of we doen ogenschijnlijk niets maar dan frustreren initiatieven, stilstand is achteruitgang.

Nachtmerriescenario

De beekdalen worden dan niet ontzien volgebouwd of vervuilen. Desastreus voor bodem en water. In deze tijd waar de biodiversiteit onder druk staat en het leefmilieu ook voor de mens door klimaatverandering achteruitgaat is verdere achteruitgang onacceptabel. Vanzelf lost het probleem zich niet op en het gaat in het nachtmerriescenario allemaal gewoon door. Verdere intensivering van de landbouw, vernatting, verdroging, geen groene ruimte meer over en meer natuur die onder stedelijke druk komt te staan. Achteruitgang op alle fronten en uiteindelijk ook op de economie. De landbouwfunctie komt nog sterker onder druk, boeren kunnen al helemaal geen boterham meer verdienen en hebben geen toekomst meer. Agrarische bebouwing komt leeg te staan. Een verdere wildgroei aan rommelige niet ingepaste bedrijfjes, meer automobiliteit, minder veilig in alle opzichten. Het zal zo’n vaart niet lopen?

De beekdalen worden dan niets ontziend volgebouwd, verdrogen en vervuilen. Desastreus voor bodem en water. In deze tijd waar de biodiversiteit onder druk staat en het leefmilieu ook voor de mens door klimaatverandering achteruitgaat is verdere teloorgang onacceptabel. Vanzelf lost het probleem zich niet op en in het nachtmerriescenario gaat het allemaal gewoon door. Verdere intensivering van de landbouw, vernatting, verdroging, geen groene ruimte meer over en meer natuur die onder stedelijke druk komt te staan. Achteruitgang op alle fronten en ook economisch. De landbouwfunctie komt nog sterker onder druk, boeren kunnen al helemaal geen boterham meer verdienen en hebben geen toekomst meer. Agrarische bebouwing komt leeg te staan. Verdere wildgroei aan rommelige niet goed ingepaste bedrijfjes, meer automobiliteit, minder veilig. Ach, het zal zo’n vaart niet lopen toch?

Wat gebeurt er als we het laten ontwikkelen zonder een plan? Bevolkingsdichtheid 2010

26

Volbebouwing van de linten en verrommeling van de achterkanten

Verdozing en uitdreiding van bedrijventerreinen

Intensivering veehouderij

Volbouw en overal verromeling G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

27

Droombeelden als inspiratie Om de diverse ontwikkelingsmogelijkheden, met hun kansen en belemmeringen, te bespreken, hebben we vijf heel verschillende droombeelden beschreven. Deze droombeelden verkennen gangbare thema’s voor de toekomst en zijn niet bedoeld als concrete voorstellen, maar eerder als voeding voor de discussie over “wat is hier überhaupt mogelijk en wenselijk?”. We proberen de grenzen van elk thema te ontdekken om de haalbaarheid van verschillende ideeën te bespreken en inspiratie op te doen. Per droombeeld presenteren we enkele gedurfde ideeën, samen met de conclusies die zijn verzameld tijdens de discussie met de gemeente en stakeholders. Soms is de toon bewust overdreven, omdat we graag de extremen willen onderzoeken.

Ecotopia

De ruimte teruggeven aan de natuur: alle grootschalige landbouw wordt omgevormd tot moerassen, bossen, heidevelden en beekdalen met een optimaal ecologische inrichting. Extensieve recreatie is toegestaan maar sterk gereguleerd: bezoekers zijn te gast in de natuur. De infrastructuur wordt aangepast om grote knelpunten in de ecologische verbindingen op te lossen.

28

Uit de discussie kwam naar voren dat de ontwikkeling richting hoogwaardig natuurgebied niet wenselijk is, gezien de verwachte grote recreatiedruk. De twee werelden (natuur en intensieve recreatie) zouden met elkaar in conflict komen. Dit gebied biedt juist de kans om de bestaande natuurgebieden in de regio te ontlasten van recreatieve druk, zoals bijvoorbeeld het Landschapspark Pauwels. Herstel van de beekdalen met een optimale ecologische inrichting is echter essentieel voor dit gebied, ongeacht de specifieke programma-invulling.

Het recreatieve paradijs

Gezien het agrarische karakter van het projectgebied beschouwen we landbouw gerelateerde recreatie als een kans. Boeren kunnen deelnemen aan het Brabantse ‘Tour de Boer’ programma waarbij mensen een boerderij bezoeken om landbouwactiviteiten te ervaren, streekproducten te kopen en dieren te knuffelen. Dit programma faciliteert agrariërs om met trots hun meerwaarde aan bezoekers van het gebied te laten zien. Kamperen op een boerderij, paardrijden of mountainbiken in de bossen worden in dit gebied mogelijk gemaakt.

Het opzetten van verschillende thematische routes speelt een belangrijke rol. Recreanten kunnen bijvoorbeeld de natuurroute volgen, waar ze langs de speelbeek komen of in de vogelkijkhut bijzondere vogels op de weilanden kunnen spotten. De toegankelijkheid van het gebied wordt verbeterd door extra bruggen voor fietsers en wandelaars over de grote barrières aan te leggen en het oude netwerk van linten te herstellen. Een optimaal recreatief landschap waar de natuur meegroeit met de recreatie wordt gezien als een win-win situatie. De werkgroep merkte op dat dit de perfecte locatie is om een “natuurlijk pretpark” te creëren waar recreanten activiteiten kunnen ondernemen die in andere natuurgebieden verboden zijn. Dit zou helpen om de bestaande natuurgebieden in de regio te ontlasten. Ruimtelijke ingrepen die burgers uitnodigen om dit gebied te gebruiken (ongeveer 70.000 alleen al in Reeshof), worden beschouwd als essentieel voor verdere ontwikkeling tot uitloopgebied.

Leijewoud

Terugkeren naar het middeleeuwse landschap, met weelderige bossen, bosbeken en moerassen waar mensen op eigen risico het woud kunnen betreden en waar de wolf opnieuw een leefgebied krijgt. Het bos dient voornamelijk voor houtproductie en jacht. Binnen omheinde locaties zijn recreatieve activiteiten zoals wildkamperen en mountainbiken mogelijk. Uitkijktorens en boomkroonpaden zijn recreatieve voorzieningen die het bos op een veilige manier toegankelijk maken voor mensen. De enige toegestane woonvormen zijn kleine dorpen in de stijl van middeleeuwse nederzettingen, met karakteristieke architectuur en kleinschalige activiteiten. Dit droombeeld is niet heel erg realistisch, maar de boodschap hierachter is om te laten zien hoe ver we zijn afgedreven van “oernatuur” van ons land. Verdere discussies over de relatie tussen “mens versus natuur” of “mens als onderdeel van de natuur” zijn hier wellicht overbodig, maar het is interessant om na te denken over hoe we als gemeenschap onze relatie met de natuur zien en of we streven naar een echte symbiotische relatie met de natuur, uiteindelijk in het belang van ons voortbestaan.

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

29

Droombeelden als inspiratie Duurzame landbouw

Een radicale transformatie van alle nietduurzame landbouwactiviteiten in het gebied met de focus op het omarmen van natuurinclusieve landbouwpraktijken. Hierbij worden bestrijdingsmiddelen, kunstmest en medicijnen teruggedrongen. Er worden diverse biodiversiteitversterkende elementen geïntroduceerd, zoals kruidenrijke slootkanten, bloemrijke grasvelden, natuurlijke akkerranden, houtwallen, hagen, bomen en poelen. Het uiteindelijke doel is om een gezond bodem- en watersysteem te realiseren, een aantrekkelijk landschap te creëren en de biodiversiteit te vergroten, dit alles binnen een economisch rendabele bedrijfsvoering. De beweging richting duurzaamheid omvat ook educatieve en maatschappelijke aspecten. Boeren kunnen deelnemen aan programma’s zoals Herenboeren, waarbij verschillende huishoudens mede-eigenaren worden van de boerderij en samen gezond voedsel produceren. De agrarische activiteiten worden uitgevoerd door professionele boeren die in dienst zijn van de coöperatie. Samen met de coöperatieleden worden deze activiteiten ondernomen, en de oogst wordt op een eerlijke manier verdeeld. Dit opent de mogelijkheid voor mensen om zelf voedsel te leren produceren, waarmee de voedselproductieketen wordt

30

verkort. Hierdoor ontstaat een duurzamere, gezondere en smaakvollere manier van eten. Daarnaast kunnen agrariërs door middel van dergelijke initiatieven trots hun meerwaarde aan bezoekers van het gebied tonen en hun bedrijf promoten. Landbouwtransformatie naar een meer duurzame, kleinschalige en/of gemeenschappelijke vorm wordt op de lange termijn als onvermijdelijk gezien. Hier ligt een grote uitdaging wat betreft de haalbaarheid van dergelijke transformatie, omdat boeren zelden bereid zijn om deel te nemen. Een mogelijke strategie is om alleen de “grote ecologische belasters” uit te kopen om zo een zo groot mogelijke positieve impact op de natuur te garanderen. Intensieve landbouw kan nog plaatsvinden in een duurzame/ innovatieve vorm, zoals een high-tech voedselproductiestation/ onderzoekscentrum, of kleinschalige natuurbewuste tuinderij. De locatie hiervoor moet wel strategisch worden afgestemd. Aangezien landbouw een belangrijke economische factor in dit gebied is, wordt dit gezien als motor voor alle andere ontwikkelingen. De landbouwtransformatie zou als een stappenplan geïmplementeerd moeten worden, omdat dit beter perspectief biedt voor de boeren, overzichtelijker is en minder politiek gevoelig.

Energielandschap

Het agrarische landschap ondergaat een transformatie naar energieproductie, waarbij weiden worden benut voor de installatie van zonnepanelen, die strategisch worden geplaatst om schaduw te minimaliseren. Voor andere gewassen kunnen verticale of transparante zonnepanelen wellicht geschikter zijn. Op dit moment is er een rem op de ontwikkeling van zonneparken. De impact is enorm en de schaal vaak veel te groot en de inpassing minimaal. Er is ook terechte angst dat deze uiteindelijk snel verouderen en outdated zijn maar dan nog niet economisch afgeschreven. Toch kunnen ook PV velden positief zijn als er meervoudig grondgebruik wordt ingezet, de inpassing goed op orde is en er ook uitgegaan wordt als tijdelijke transformatiemotor.

Landschappelijk ontworpen zonneparken kunnen dienen als parkzones nabij woonwijken. Voor natte gebieden in het noorden zijn plantages van olifantsgras voor biomassa-energie ideaal. Daarnaast biedt de productie van biobased isolatiematerialen voor de bouwmarkt (bijv. vlas of lisdodde) een kansrijk perspectief, gezien de groeiende vraag naar duurzame bouwmaterialen. Vanwege de vliegroutes rondom de vliegbasis zijn grootschalige windturbines hier niet van toepassing. Landbouwtransformatie naar energieproductie in de vorm van biomassa en de productie van biobased isolatiematerialen worden als kansrijk gezien. Conclusie is dat landbouw voor energieproductie ook als motor kan dienen voor de gebiedsontwikkeling en tijdelijke opwekking van energie kansen biedt voor transformatie.

De focus ligt daarom op het realiseren van energieproductie zonder volledig afbreuk te doen aan de landbouwproductie, maar eerder op een synergetische aanpak voor optimale economische opbrengsten.

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

31

S ch

or s leij

Landschappelijk casco

an g

eR ek

ka

na

al

ke n

Beken en beekdalen worden extra belicht in onze water en bodem sturend benadering vanwege hun grote ecologische potentie. In het volgende hoofdstuk ‘Visie op ecologie’ worden de gewenste ontwikkelingen met name in deze structuren beschreven op korte/middellange en lange termijn.

Kleine L eij

Groote Le ij

Do ng e-L

Wi lhe lm ina

In de discussie over de verschillende droombeelden heeft het projectteam geconcludeerd dat een robuust landschappelijk casco essentieel is als basis voor welke ontwikkeling dan ook. Dit landschappelijk casco ontstaat door een netwerk van oost-west recreatieve/ecologische verbindingen en de Leij beekdalen als noord-zuid verbindingen. De resulterende “lege kamers” in dit rooster kunnen in de toekomstige ontwikkelscenario’s op verschillende manieren worden ingevuld, waarbij diverse elementen uit de droombeelden een plek kunnen vinden.

n Do ge

Kopp ell

Groote

Leij

eiding

Spoor s

l o ot H

ultens einds epo

lder

Basisstructuur (lijnen vlaktes en punten) Regionale wegen & spoor Locale wegen Historische wegen (deels verdwenen) Hoofdwaterlopen Historische waterlopen (verdwenen)

Hu lte n

sc h

eL ei j

Beekdal zone (geomorfologie)

Lineare elementen van het landschappelijke casco: hoofdwegen, landwegen met bomenrijen, spoorlijn, kanaal, beken en beekdalen

Bossen Oriëntatiepunten Oude boerderijen 32

1 km G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

33

Visie op ecologie - korte tot middellange termijn Herstelde randen en een versterkt ecologisch casco Uitgangspunten voor de middellange termijn zijn dat het landgebruik niet rigoureus verandert en dat (intensieve) (melk-)veehouderij centraal in het gebied bepalend blijft, maar dat er wel kansen ontstaan voor een meer natuurlijk landgebruik langs de randen. Door het landbouwkundig gebruik is volledig beekherstel niet mogelijk. Hydrologisch gezien is het uitgangspunt dat het tegennatuurlijke systeem nog grotendeels intact blijft: de Koppelleiding blijft het door de Groote Leij aangevoerde water afvoeren naar de Dongevallei in Reeshof. De smalle doorgang tussen Hulten en Koolhoven is een van de weinig groene corridors in dit stuk van de stedelijke band in Noord-Brabant en vervult daarmee een belangrijke (potentiële) verbindingsfunctie. De hoofdstructuur bestaat uit een versterkte oost- en westrand die de boszones van WHK en Hulten in het zuiden met elkaar verbinden. Aan de oostrand vormt de Landscheiding een belangrijke noord-zuid verbinding; aan de westzijde wordt de zone Groote Leij/Schorsleij versterkt. De Landscheiding aan de oostrand van het gebied krijgt een belangrijke ecologische verbindingsfunctie, nu gebleken is dat op de korte tot middellange termijn herstel van de Groote Leij niet mogelijk is.

Door de Landscheiding (aan weerszijden van de westelijke randweg) met enkele ecologische dwarsverbanden te koppelen aan de Dongevallei, ontstaat een ecologisch netwerk waarmee veel beekgebonden soorten en vegetaties versterkt worden. Idealiter krijgt de ‘Koppelleiding’ bredere ecologisch ingerichte oevers zodat beeksoorten in de bovenloop van de Groote Leij de Landscheiding en de Dongevallei kunnen bereiken. Icoonsoorten voor deze verbinding zijn IJsvogel, Dotterbloem en Bever. De kern van de zone Groote Leij/Schorsleij vormt een hermeanderende beek, aan weerszijden omgeven door kleinschalige moerasjes, poelen, nat grasland en moerasbos. Daarmee komt de potentie van dit deelgebied het best tot uiting: met name naar het noorden toe is er nog een ecologisch relevante kweldruk die de basis vorm voor (kwelgevoed) moeras en moerasbos. Zwarte els, Bever, Dotterbloem en Bosbeekjuffer zijn hier de icoonsoorten: een natuurlijker beek in een halfnatuurlijk beekdal.

Indicatieve verbeelding van de visie op ecologie voor de korte tot middellange termijn 3 4 (dient alleen ter inspiratie)

Aan de noordrand van het gebied verandert in deze visie niet veel. De mix van wilgenstruweel, moerasbos en kleinschalige graslandjes die gevoed worden door kwel vanuit het WHK en regionale kwel die aan de oppervlakte komt is nog redelijk intact. Aan de westkant wordt deze zone aangevuld met het extensief begraasd gebied van de Koeweide en Lange Rekken, de verbinding met de Landscheiding. In deze zone komen ook nu nog veel soorten voor die hier van origine thuishoorden. De functie van het gebied voor deze soorten wordt versterkt door een verder geoptimaliseerd beheer. Icoonsoorten zijn Nachtegaal, Bever, Grote Pimpernel en Schotse Hooglander. Aan de zuidzijde worden de bestaande bossen versterkt door bos- en struweel aanplant langs de recreatieve route Spoorsloot/Hulteneindsepolder zodat de nu nog geïsoleerd liggende bosjes met onderling en met het grotere ‘Buitengebied Zuidwest’ verbonden raken. Icoonsoorten zijn Das en Boommarter. Centraal in het gebied wordt het langgerekte bosje langs de Groote Leij waar mogelijk verbreed met moerasbos en in verbinding gebracht met de boselementen in het zuiden. Het moerasje langs de Groote Leij wordt (beperkt) uitgebreid. De bovenloop van de Groote Leij (tot aan de Koppelleiding) zou al hersteld kunnen worden, ter voorbereiding op het herstel van de gehele Groote Leij op de lange termijn.

Icoonsoorten zijn Bosbeekjuffer (voor de bovenloop) en Das en Dotterbloem. Noordelijk van de Koppelleiding blijft de Groote Leij in de huidige vorm gehandhaafd, omgeven door agrarisch grasland. Idealiter wordt er wel een enkele m’s brede zone ecologisch ingericht, zodat er ook een (secundaire) ecologische verbinding ontstaat door het hart van het gebied. Het ecologisch casco met twee sterke (oost en west) en een zwakkere (centraal) noordzuid verbinding krijgt door de verbinding met recreatieve routes en bomenlanen een netwerkstructuur. Daarmee ontstaan ‘kamers’ die – afhankelijk van het uit te werken toekomstscenario een andere invulling kunnen krijgen. Een robuuste netwerkstructuur is de beste garantie voor ecologisch herstel en duurzaamheid.

G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

35

Visie op ecologie - lange termijn Uitgangspunt voor de lange termijn is een radicale verandering van het agrarisch landgebruik (wereldwijd). Om de groeiende wereldbevolking te blijven voeden is omgeschakeld op alternatieve wijzen van eiwit- en zetmeel-productie. Dierlijke eiwitten komen vooral uit de fermentatietank en niet langer primair vanuit de landbouw/ bio-industrie. Nu al worden soja-eiwitten uit de fermentatietank op een goedkopere wijze geproduceerd dan in de gangbare landbouw(1). Naarmate dit proces verder opgeschaald wordt, komen grote oppervlakten voormalige landbouwgrond vrij voor andere doeleinden, waaronder natuur. Natuurherstel/rewilding al dan niet gecombineerd met andere functies wordt de belangrijkste aanjager van processen in het landelijk gebied. Voor het plangebied ontstaan daarmee mogelijkheden voor herstel van het beekdallandschap van de Groote Leij, waaronder herstel van de oorspronkelijke hydrologie en het weer dempen van de Koppelleiding. In de aanloop daarnaar toe krijgt het plangebied allereerst drie sterke en gelijkwaardige ecologische

verbindingen (De Groote Leij, de Schorsleij en de Landscheiding). In de verdere uitwerking wordt de zone aan weerszijden van de herstelde Groote Leij verder ontwikkeld tot een integraal hersteld beekdal, met extensieve begrazing als belangrijkste vorm van landgebruik en waterbuffering als een belangrijke functie. Het beekdal van de Groote Leij wordt daarmee een natuurlijke (niet-stedelijke) pendant van de Dongevallei (en daarmee verbonden door ecologisch relevante structuren). Uiteindelijk zou het gehele landschap getransformeerd kunnen worden tot een hedendaagse variant van het beekdallandschap met de historische kaart als inspiratiebron (zie hieronder).

Historische topokaart 1893

(1)

Indicatieve verbeelding van de visie op ecologie voor de lange termijn 3 6 (dient alleen ter inspiratie)

Monbiot (2023). Regenesis. Ook in januari 2024 in Wintergasten te zien geweest. G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

37

Programmatische bouwstenen ‘Bebouwing als motor’ omvat bouwstenen Voor het verdere programmatische invullen van die een economische drager kunnen zijn voor het robuuste landschappelijke casco, zijn concrete de gebiedstransformatie. Hierbij zijn alleen bouwstenen vanuit diverse thema’s (waaronder bouwinterventies mogelijk die de natuurwaarde natuur, recreatie, landbouw, etc.) ontleend aan respecteren, een maatschappelijke functie de discussies over de droombeelden. Deze NATUUR & ECOLOGIE hebben of juist de realisatie van meerdere bouwstenen representeren gewenste of op zijn bouwstenen uit andere thema’s mogelijk maken. minst mogelijke ontwikkelingen op dit gebied (zie icoontjes hiernaast). Cruciaal is dat deze ‘Cultuur in het landschap’ heeft bouwstenen ontwikkelingen niet tegenover elkaar staan maar het waarderen van cultureel erfgoednatuurlijke en hetbeek er wordt actief gezocht naar meekoppelkansen grasland agrarisch moerasbos moeras natuurlijk beekdal voor droog natuurlijk waterbuffer mozaïek wilde natuur natuurbeheer (natuur-)bos landschap als beekdallandschap monument, terwijl men geniet van om bouwstenen aan elkaar te verbinden en zo de buitenlucht. een krachtiger ontwikkeling te realiseren.

Drie voorbeelden van kansrijke koppelingen hebben HET RECREATIEVE PARADIJS Deze bouwstenen identificeren de kansen en we hiernaast in speciaal voor dit gebied bedacht randvoorwaarden voor een gezond landschap en in iconen weergegeven. waarin natuur, recreatie en landbouw elkaar positief ondersteunen. Voor de “no-go De bouwstenen voor ‘natuur & ecologie’ die hier onwenselijk of zelfs klimbos verbeelden met name habitats die bestaande streekproducten thematische toegankelijke paardenrijen mountainbike bouwstenen” wild camperen hondenlosloopgebied 4x4 routes routes natuur routes verboden zijn, wordt verwezen naar het natuurwaarden versterken en nieuwe intermezzo “Nachtmerriescenario: Wat gebeurt hoogwaardige natuur creëren. Geheel in lijn met er als we het laten ontwikkelen zonder een plan? lokale en regionale streefsoorten. LANDBOUW TRANSFORMATIE Verrommeling van het landschap” op pagina 27. De bouwstenen voor het ‘recreatieve paradijs’ Een vervolg op deze gebiedsverkenning zou omvatten buitenactiviteiten die goed samengaan een gebiedsvisie zijn waarin deze bouwstenen met natuurontwikkeling.

Hierbij gaat het kunnen worden gebruikt om, samen met voornamelijk om extensieve recreatievormen die intensieve landbouw kleinschalig en herenboeren voedselbos alternatieve bouw- energieproductie hennep teelt met lokale brouwerij extensieve open ruimtes binnen begrazing het een impuls kunnen geven aan de lokale economie. met randvoorwaarden ecologisch en brandstoffen belanghebbenden, voor eigen gebruik strengde controle landschappelijke casco in te vullen. Op deze manier kan een programmatische invulling worden De bouwstenen voor ‘landbouwtransformatie’ gecreëerd als voorbereiding op een gebiedsplan. voegen functies toe aan de agrarische sector BEBOUWING ALS MOTOR (natuurinclusief, educatief, duurzaam), met speciale aandacht voor activiteiten die meerwaarde bieden voor de gemeenschap. intensieve bedrijven in landelijk gebied

zorgboerderij

zorginstelling

wonen langs het lint

gemeenschappelijke woningbouw met wonen kwalitatief groen

manege en paardenweides

kinderopvang

CULTUUR IN HET LANDSCHAP

streefbeelden van een natuurlijk, recreatief, duurzaam en productief landschap

thematische routes

landart

beelden

kleinschalig festival

openlucht theater

NATUUR & ECOLOGIE NATUUR & ECOLOGIE NATUUR & ECOLOGIE NATUUR & ECOLOGIE NATUUR & ECOLOGIE grasland mozaïek wilde natuur grasland mozaïek wilde natuur

faunapassage

agrarisch natuurbeheer agrarisch natuurbeheer

moerasbos

moeras

natuurlijk beekdal

moerasbos

moeras

natuurlijk beekdal

grasland agrarisch moerasbos mozaïek wilde natuur natuurbeheer grasland agrarisch moerasbos HET RECREATIEVE PARADIJS mozaïek wilde natuur natuurbeheer grasland agrarisch moerasbos

moeras moeras

natuurlijk beekdal natuurlijk beekdal

moeras

natuurlijk beekdal

toegankelijke natuur toegankelijke

paardenrijen

thematische toegankelijke routes natuur thematische toegankelijke LANDBOUW TRANSFORMATIE routes natuur streekproducten thematische toegankelijke

paardenrijen paardenrijen

HET RECREATIEVE PARADIJS natuurbeheer

mozaïek wilde natuur

HET RECREATIEVE PARADIJS HET RECREATIEVE PARADIJS HET RECREATIEVE PARADIJS streekproducten streekproducten

thematische routes thematische routes

natuur

streekproducten streekproducten

speelbos

LANDBOUW TRANSFORMATIE routes natuur

paardenrijen

paardenrijen

droog (natuur-)bos droog (natuur-)bos

natuurlijk beekdallandschap natuurlijk beekdallandschap

waterbuffer

natuurlijke beek

faunapassage

waterbuffer

natuurlijke beek

faunapassage

droog (natuur-)bos droog (natuur-)bos droog

natuurlijk beekdallandschap natuurlijk beekdallandschap natuurlijk

waterbuffer waterbuffer

natuurlijke beek natuurlijke beek

faunapassage faunapassage

waterbuffer

natuurlijke beek

faunapassage

mountainbike routes mountainbike

wild camperen

hondenlosloopgebied

4x4 routes

klimbos

speelbos

wild camperen

hondenlosloopgebied

4x4 routes

klimbos

speelbos

mountainbike routes mountainbike routes mountainbike

wild camperen wild camperen

hondenlosloopgebied hondenlosloopgebied

4x4 routes 4x4 routes

klimbos klimbos

speelbos speelbos

wild camperen

hondenlosloopgebied

4x4 routes

klimbos

speelbos

alternatieve bouwen brandstoffen alternatieve bouwen brandstoffen

energieproductie voor eigen gebruik energieproductie voor eigen gebruik

hennep teelt met streng controle hennep teelt met streng controle

lokale brouwerij lokale brouwerij

extensieve begrazing extensieve begrazing

productiebos met gemodificeerd hout productiebos met gemodificeerd hout

energieproductie voor eigen gebruik energieproductie voor eigen gebruik energieproductie

hennep teelt met streng controle hennep teelt met streng controle hennep teelt met

extensieve begrazing extensieve begrazing extensieve

productiebos met gemodificeerd hout productiebos met gemodificeerd hout productiebos met

routes

routes

(natuur-)bos

beekdallandschap

vissen + data verzameling

beek snorkelen + data verzameling

openlucht zwemmen

intensieve landbouw met randvoorwaarden intensieve landbouw met randvoorwaarden

kleinschalig en ecologischen kleinschalig ecologisch

herenboeren

voedselbos

herenboeren

voedselbos

herenboeren herenboeren

voedselbos voedselbos

herenboeren

voedselbos

alternatieve bouwen brandstoffen alternatieve bouwen brandstoffen alternatieve bouw-

zorgboerderij

zorginstelling

zorgboerderij

zorginstelling

wonen langs het lint wonen langs het lint

gemeenschappelijke woningbouw met wonen kwalitatief groen gemeenschappelijke woningbouw met wonen kwalitatief groen

manege en paardenweides manege en paardenweides

zorgboerderij zorginstelling intensieve bedrijven in landelijkbedrijven gebied zorgboerderij zorginstelling intensieve CULTUUR IN HET LANDSCHAP in landelijk gebied zorgboerderij zorginstelling intensieve bedrijven

wonen langs het lint wonen langs het lint wonen langs

gemeenschappelijke woningbouw met wonen kwalitatief groen gemeenschappelijke woningbouw met wonen kwalitatief groen gemeenschappelijke woningbouw met wonen kwalitatief groen

manege en paardenweides manege en paardenweides manege en

vissen + da verzamelin vissen + da

verzamelin

vissen + da verzamelin vissen + da verzamelin vissen + da

verzamelin

LANDBOUW TRANSFORMATIE LANDBOUW TRANSFORMATIE LANDBOUW TRANSFORMATIE

intensieve landbouw kleinschalig en met randvoorwaarden ecologischen intensieve landbouw kleinschalig BEBOUWING ALS MOTOR met randvoorwaarden ecologischen intensieve landbouw kleinschalig productiebos met gemodificeerd hout

BEBOUWING ALS MOTOR ecologisch

met randvoorwaarden

BEBOUWING ALS MOTOR BEBOUWING ALS MOTOR BEBOUWING ALS MOTOR

intensieve bedrijven in landelijkbedrijven gebied intensieve in landelijk gebied

CULTUUR IN HET LANDSCHAP

in landelijk gebied

het lint

en brandstoffen

voor eigen gebruik

streng controle

paardenweides

lokale brouwerij lokale brouwerij lokale brouwerij

begrazing

gemodificeerd hout

kinderopvang kinderopvang

kinderopvang kinderopvang kinderopvang

CULTUUR IN HET LANDSCHAP CULTUUR IN HET LANDSCHAP CULTUUR IN HET LANDSCHAP thematische routes

landart

beelden

thematische routes

landart

beelden

thematische routes thematische routes

landart landart

beelden beelden

thematische routes

landart

beelden

openlucht museum

kleinschalig festival kleinschalig

openlucht theater openlucht

openlucht museum openlucht

kleinschalig festival kleinschalig festival kleinschalig

openlucht theater openlucht theater openlucht

openlucht museum openlucht museum openlucht

festival

festival

theater

theater

museum

museum

voorbeelden van kansrijke koppelingen van bouwstenen Elzenbroek

Doorstroommoeras

Bosbeek

Wilgen worden geknot voor wilgenteen

De landschappelijke inpassing van de nieuwgebouwde zorgboerderij heeft geleid tot het herstel van een natuurlijk beekdal. De bewoners mogen samen vissen, op voorwaarde dat ze de vangst registreren via een app van de natuurorganisatie die het beekdal beheert. Wildkamperen 38

Paardenrijen op landwegen

Uitkijktoren in het bos

Een boer heeft zijn vochtige velden omgezet naar de productie van alternatieve bouwstoffen (lisdodde). Hierdoor is een moerasgebied ontstaan dat openbaar toegankelijk is en waar mensen hun honden vrij kunnen laten rennen.

Gemodificeerd duurzaam hout wordt geproduceerd in een bos met een bijzonder reliëf en verkavelingspatroon. De gerecreëerde landart is aantrekkelijk voor wandelaars en mountainbikers.

Lokale streekproductenverkoop G E B I E D S V E R K E N N I N G L I J E N PA R K R I J E N S B R O E K

39

Advies Deze gebiedsverkenning schetst in grote lijnen mogelijke toekomstbeelden, dromen die uitkomen! Zonder ruimtelijke en programmatische sturing ligt achteruitgang op de loer. Dit vereist vergaande samenwerking, van bestuurders en ambtenaren, maar vooral ook met gebiedseigenaren en initiatiefnemers. Mensen die nut en noodzaak inzien en samen wat willen bereiken! Uiteindelijk moet dit leiden tot een gebiedsvisie en daarna naar een gebiedsplan in uitvoering. Maar zover zijn we nog niet, eerst zal nut en noodzaak van het opstellen van een gebiedsvisie en gebiedsplan breed gedragen moeten worden. Door bestuurders en ambtenaren maar vooral ook bij de bedrijven en bewoners in het veld. Iedereen die passende initiatieven wil ontplooien is dan welkom.