Bijlage 1 Boomwaarderingssysteem gemeente Gilze en Rijen

Boomwaarderingssysteem gemeente Gilze en Rijen Kwalitatieve waardebepaling bomencompensatie Datum: Opgesteld door:

11 juli 2022 Laura Meuleman en Werner Coremans

Inhoud: 1. Inleiding 2. Beleid 3. Aanpak en onderbouwing

1 Inleiding In november 2021 is het bomenbeleidsplan vastgesteld. In het bomenbeleidsplan staat dat bomen verschillende waarden hebben. En dat we bomen die weg vallen willen compenseren op basis van kwaliteit en niet op basis van kwantiteit. Bij de herziening van het kapvergunningenstelsel krijgt de waarde van de boom een belangrijke plek in de afweging van kap en herplant. Dit boomwaarderingssysteem geeft een voorstel hoe we de bomencompensatie kunnen uitwerken en uitvoeren. Waarom deze aanpak? De wijze van compenseren in dit systeem is gebaseerd op het, onlangs door de gemeenteraad vastgestelde, bomenbeleidsplan. Het bomenbeleidsplan stelt dat we bij noodzakelijke kap de compensatie gaan bepalen aan de hand van “boomwaarden”. We kiezen daarmee voor kwaliteit en diversiteit en niet meer voor alleen kwantiteit. Met alle maatregelen streven we naar een meer waardevol bomenbestand. Dit kan betekenen dat we bij uitval van bomen minder bomen terug planten. Het compenseren van bomen op basis van het 1 op 1 principe, zoals dat in het verleden gebeurde, is zodoende niet meer het uiteindelijke doel. 1 op 1 compensatie is vaak ook niet mogelijk. Een actie uit het bomenbeleidsplan is het herzien van het kapvergunningenstelsel, wat nu in de APV en het kapbeleid is opgenomen.

Onderdeel hiervan zal zijn om een handleiding voor een boomwaarderingssysteem op basis van boomwaarden op te stellen. Het kapbeleid en boomwaarderingssysteem moet nog opgesteld worden. Echter het project Rijen Noord Oost is de aanleiding geweest om hier nu al mee aan de slag te gaan. Omdat het in Rijen Noord Oost, wegens ernstige wortelopdruk-problemen, noodzakelijk is veel bomen te vervangen, is de noodzaak voor kwalitatieve herplant groot. Daarom is in het kader van dit project nagedacht over de wijze van compenseren. Zodoende is voor het project Rijen Noord Oost een aanpak voor de waardebepaling opgezet. Het is de wens om deze aanpak ook in de rest van de gemeente in te zetten. Omdat we deze waardebepaling zelf hebben opgesteld, past deze optimaal binnen de kaders van ons bomenbeleidsplan. We werken er nu mee in Rijen Noord Oost, maar willen hem graag perfectioneren door hem het komende jaar te gebruiken in andere projecten. Aan de hand van onze ervaringen daarbij kunnen we hem aanscherpen en willen we hem uiteindelijk vaststellen voor definitief gebruik bij het besluit over het kapbeleid. We betrekken de NLGR bij de opzet van het boomwaarderingssysteem.

2 Beleid In de APV, het bomenbeleidsplan en het gemeentelijke kapbeleid (2013) wordt het nodige vermeld inzake de herplantplicht bij het kappen van bomen. In het groenstructuurplan (2011) is de gewenste groenstructuur van de vier kernen vastgelegd. Daarnaast is eind 2021 het bomenbeleidsplan vastgesteld door de gemeenteraad. Hierin staat opgenomen hoe we met bomen binnen onze gemeente omgaan; en worden ook handvatten gegeven hoe we met het compenseren van bomen moeten omgaan (hoofdstuk 3, 4 en 11). Als gevolg van dit nieuwe beleid moet op termijn ook het kapvergunningenstelsel, wat nu in de APV en het kapbeleid is opgenomen, herzien worden. Onderdeel hiervan zal zijn om een handleiding voor een boomwaarderingssysteem op basis van boomwaarde op te stellen. Omdat deze handleiding er nog niet is, maar het wel al nodig hebben voor Rijen Noord Oost hebben we hiervoor een aanpak opgezet en uitgewerkt voor dit project. Op deze manier geven we zo goed mogelijk uitvoering aan het beleid zoals geformuleerd in het bomenbeleidsplan. En hebben we al voorbereidingswerk gedaan voor het herzien van het kapbeleid. Dit boomwaarderingssysteem zorgt ervoor dat we de huidige kwaliteit minimaal behouden of versterken in projecten. Met dit boomwaarderingssysteem streven we naar een meer waardevol bomenbestand. Maar naast deze projecten voegen we ook nog groen toe.

Door de aanplant van extra bomen, zinloze verharding te verwijderen of bijvoorbeeld het omvormen van gazons naar meer bloemrijke beplanting voegen we meer groen toe. De komende jaren blijven we daar ook op inzetten. Bomenbeleidsplan Bomen hebben tal van waarden voor ons, de mensen, de natuur, het milieu en het klimaat. Elke boom draagt daaraan bij, hoewel de ene boom meer waarde vertegenwoordigt dan de andere. We willen dat ons bomenbestand in de loop van de tijd meer waarde krijgt. Bij alle afwegingen rondom het planten of kappen van bomen is het belangrijk om de effecten van de keuzes inzichtelijk te maken. Waar verliezen we waarde door een ingreep en waar kunnen we juist waarde toevoegen en verbeteren? Het basisuitgangspunt van het bomenbeleidsplan is dat we de maatregelen die wij nemen steeds afwegen en toelichten aan de hand van waarden. Bij kleine ingrepen kan dit op een eenvoudige manier door goed de kap en herplant zichtbaar te maken en steeds de waarde van de boom in zijn volwassen groeivorm te bepalen. De waarde van een boom kan volgens het bomenbeleidsplan bepaald worden aan de hand van een zestal aspecten: 1. Boomwaarde (technische staat en conditie van de boom) 2. Waarde voor milieu en klimaatbestendigheid 3. Gebruiks- en belevingswaarde 4. Cultuurhistorische waarde 5. Waarde voor ecologie en natuur 6.

Waarde voor ruimtelijke structuur en landschap De waarde van bomen Bomen leveren een grote waarde en hebben daarmee maatschappelijke effecten. Met het nemen van maatregelen, zoals het plaatsen van een boom, ontstaan of verdwijnen specifieke waarden of kwaliteiten. De uitgebreide beschrijving van de waarde is te vinden in Hoofdstuk 3 van het bomenbeleidsplan en in deze bijlage. Dit leidt tot maatschappelijke effecten en winsten. Zo leidt meer groen tot een betere gezondheid, een hogere verkoopwaarde van woningen of minder energieverbruik. Het basisuitgangspunt van het bomenbeleidsplan is dat we de maatregelen die wij nemen steeds afwegen en toelichten aan de

hand van de waarden. Is de boom die wij planten in een woonstraat vooral bedoeld als groene beleving of ook voor verkoeling? Welke waarden tasten we aan als we bomen kappen en waar zetten we op in als we herplanten? We streven naar een bomenbestand dat langzamerhand waardevoller en kwalitatief beter wordt. Hieronder een toelichting op deze aspecten: Boomwaarde Hiermee bedoelen we de technische staat en conditie van de boom. De boom staat op een goede groeiplaats en kan tot wasdom komen en soms zelfs uitgroeien tot een monumentale boom. Daarvoor heeft een boom het volgende nodig: - Voldoende ondergrondse ruimte, geen conflicten met riolering, kabels- en leidingen; - Voldoende bovengrondse ruimte, niet te dicht op gebouwen e.d.; - Voldoende water, voedingsstoffen, lucht voor de boom; - Passende combinatie van boomsoort en bodem. Waarde voor milieu en klimaatbestendigheid Bomen verbeteren de luchtkwaliteit en vangen fijnstof af. Ze leveren een bijdrage aan CO2-reductie én het binden van ozon en stikstofoxiden. Daarnaast zijn bomen heel belangrijk voor klimaatadaptatie. Ze leveren een grote bijdrage aan verkoeling in stenige omgevingen en zogenaamde hitte-eilanden; dit zijn plekken in dorpen en bedrijventerreinen waar het veel warmer kan worden dan in de omliggende omgeving.

En ze houden water vast in de bodem en in de boomkroon, zodat er in het voorjaar en zomer minder snel verdroging optreedt. Ze zijn belangrijk voor de gezondheid van bewoners. De boomsoorten moeten dan wel zo gekozen zijn dat ze passen bij het toekomstig te verwachten klimaat. Dit betekent anticiperen op verdroging en vernatting. Waarde voor ruimtelijke structuur en landschap Bomen dragen bij aan de identiteit van het landschap. Ze zijn onderdeel van een ruimtelijke structuur en in enkele gevallen vormen ze de hoofdboomstructuur. Ze zorgen ook voor de begeleiding van het verkeer. Ze kunnen een visuele afscherming of aankleding van een gebouw zijn. Ze zijn bijna altijd nadrukkelijk aanwezig in het straatbeeld en bepalend voor het straat-, wijk- of dorpsbeeld. Een boom kan karakteristiek zijn voor een plek. Waarde voor ecologie en natuur Bomen leveren een bijdrage aan biodiversiteit en aan het ecosysteem. In een inheemse boom leven heel veel verschillende insecten. Maar uitheemse bomen kunnen ook een ecologische waarde hebben. De boom vormt een leefgebied of een verbinding voor soorten, drachtplanten, vruchtdragende soorten, dieren en planten. Bijzondere soorten bomen leveren een bijdrage aan de genetische diversiteit van het bomenbestand in Gilze en Rijen. In onze gemeente zijn van oudsher soorten aangeplant die passen bij het de landschapstypen in onze gemeente.

Bomen kunnen bijzonder zijn door hoogte, dikte, vorm, leeftijd, soort of omdat deze van belang is voor een dier op plant. Cultuurhistorische waarde Bomen kunnen onderdeel zijn van een beschermd dorpsgezicht of zelfs onderdeel van een Rijks- of gemeentelijk monument. Ze kunnen een karakteristieke eenheid vormen met (historische) gebouwen en plekken. In onze gemeente hebben we een mooie traditie om mee te doen aan de Boomfeestdag. Zo zijn er heel veel herdenkingsbomen geplant. En bomen met een verhaal zoals koningsbomen. Of een boom heeft een relatie met de ontstaansgeschiedenis van een gebied, zoals de lindeboom bij de Vijf Eiken. Gebruiks- en belevingswaarde Bomen leveren een bijdrage aan de gebruiks- en belevingswaarde van de straat, wijk of dorp. Ze geven de ervaring van kleur, bloei, afwisseling, seizoensbeleving, wintergroen. Ze kunnen een spel of

klimboom zijn en daarmee belangrijk zijn voor kinderen. Maar ook een ontmoetingsplek of uitnodigen tot bewegen. Noot- en fruitbomen geven eetbare vruchten en noten. Bomen hebben een educatieve functie, bijvoorbeeld bij de boomfeestdag. Ze geven beschutting tegen wind en directe zonnestralen en ze kunnen een waarde hebben als grondstof voor bijvoorbeeld meubels en kunst. Ze zorgen voor schaduw bij bankjes, of langs veel gebruikte wandelroutes en schoolpleinen. In het bomenbeleidsplan is ervoor gekozen om de waarde van bomen vooral te beschrijven op basis van bovengenoemde aspecten. In het project Rijen Noord Oost gaan we, conform het bomenbeleidsplan, uit van het beschrijven van de waarde van bomen. In het voorjaar van 2021 heeft er een bijeenkomst met raadsleden plaatsgevonden waarin met elkaar, aan de hand van stellingen, gediscussieerd is over de belangrijkste onderwerpen (bouwstenen) voor het bomenbeleidsplan. Ook is er een stelling behandeld over het waarderingssysteem van bomen. In de discussie kwam uiteindelijk naar voren dat er een voorkeur is om te werken met een puntentelling, gecombineerd met het opstellen van een beschrijving van de boomwaarde per locatie (straat, project e.d.). In dit Plan van Aanpak hebben we deze voorkeur uitgewerkt in een praktische methode.

3 Aanpak en onderbouwing Tijdens het bepalen van de compensatie doorlopen we per boomgroep (bomen van dezelfde soort en leeftijd in een specifiek gebied) een aantal stappen, namelijk: 1. Bepalen van de boomwaarden van de te kappen bomen (resultaat: totaalwaarde). 2. Bepalen van de boomwaarden van de nieuw aan te planten bomen (resultaat: totaalwaarde). 3. Bepalen van de noodzakelijke compensatie buiten het (deel)projectgebied. We kappen alleen bomen als het niet anders kan. Als we weten welke bomen er weg moeten, dan kunnen we de waardebepaling toepassen.

Stap 1 De eerste stap bij het in beeld brengen van de compensatie is, conform het bomenbeleidsplan, het bepalen van de waarde van de bomen op het genoemde zestal aspecten uit het vorige hoofdstuk: 1. Boomwaarde; 2. Waarden voor milieu en klimaatbestendigheid; 3. Waarde voor ruimtelijke structuur en landschap; 4. Waarde voor ecologie en natuur; 5. Cultuurhistorische waarde; 6. Gebruiks- en belevingswaarde. De beoordeling wordt gedaan door de betrokken groenadviseurs van het team Groen uit de afdeling Leefomgeving. Deze exercitie is geen exacte wetenschap. De beoordeling zal altijd een bepaalde mate van subjectiviteit in zich hebben. Het is ook geen doel op zich om tot een beoordeling te komen waar iedereen het 100% mee eens is. Dat is überhaupt onmogelijk. Het doel is om tot een werkbare methodiek voor de bomencompensatie te komen; een methodiek die aansluit op het bomenbeleidsplan. Om het werkbaar en overzichtelijk te houden werken we met een waardering bestaande uit een vijftal scores: - Laag 1 - Laag/gemiddeld 3 - Gemiddeld 5 - Gemiddeld/hoog 7 - Hoog 9 De waardering leidt tot een totaalscore van de boomwaarde (waardepunten) welke binnen het betreffende deelproject verloren gaat als gevolg van de te kappen bomen. De factor tijd De tijdsfactor is een gegeven waar we ons, in het kader van de compensatie, terdege van bewust moeten zijn.

Als er grote bomen gecompenseerd worden dan duurt het natuurlijk jaren voordat de nieuwe bomen volledig zijn uitgegroeid en hun optimale bijdrage aan o.a. klimaatadaptatie, hittestress en biodiversiteit kunnen leveren. De bomen behalen hun uiteindelijke waarde pas op het moment dat ze volgroeid zijn, b.v. over ca. 20 (3 e grootte) of ca. 30 jaar (2e grootte). Uiteraard is dat per soort verschillend. Op de korte termijn slaat die balans negatief door echter we realiseren dit herinrichtingsproject niet voor de korte termijn maar juist voor de lange termijn. Het is zaak om de gewenste eindsituatie voor ogen te nemen en de soortkeuzen en standplaatsen daarop te baseren. In de waardering van de boomwaarden laten we dit “tijdsaspect” dan ook buiten beschouwing. We beoordelen de nieuw aan te planten bomen op hun uiteindelijke, volwassen, omvang.

Bomen van dezelfde soort Alle bomen van dezelfde soort krijgen dezelfde beoordeling. De bomen zijn vrijwel allemaal op hetzelfde moment geplant; en hebben veelal dezelfde groeikansen gehad. Ze lijken in ontwikkeling dan ook veel op elkaar. Sommige bomen hebben een wat betere of slechtere groeiplaats of kroonvorm, maar over het algemeen zien ze er vrijwel hetzelfde uit. Daarom kiezen we ervoor om de gemiddelde waarde van de bomen hier te benoemen. Als in dezelfde straat bomen aan de ene kant in verharding staan en aan de andere kant in gazon, kunnen we de bomen wel splitsen in twee beoordelingsgroepen. 1e, 2e en 3e grootte bomen Met de bovengenoemde beoordelingssystematiek hebben we de (uiteindelijke) omvang van de bomen niet meegenomen. Gevoelsmatig is dat niet juist. Een grote boom draagt, op de verschillende aspecten, verhoudingsgewijs meer bij dan een kleine boom. Dus, om ook de (uiteindelijke) omvang van de bomen in de beoordeling mee te kunnen nemen, hebben we ervoor gekozen om de volgende ‘opslagpercentages’ toe te passen: 1e grootte boom telt 2x mee 2e grootte boom telt 1,5x mee e 3 grootte boom telt 1x mee

Stap 2 Voor de nieuw aan te planten bomen geldt in principe dezelfde waarderingsmethode als in stap 1. Deze waardering leidt tot een totaalscore van de boomwaarde die binnen het betreffende deelproject terugkomen.

Stap 3 Uiteindelijk blijkt uit de stappen 1 en 2 of, en zo ja, hoeveel er aan totale boomwaarde binnen andere deelprojecten en/of buiten het projectgebied gecompenseerd zal moeten worden. Uiteraard moet van de nieuw te compenseren bomen in de andere deelprojecten en/of buiten het projectgebied eveneens per boom de boomwaarde bepaald worden. Anders kan de benodigde boomcompensatiewaarde niet vastgesteld worden.

Blanco format voor het invullen van het boomwaarderingssysteem Soort boom (1e 2de 3de grootte): Locatie:

aantal stuks Straatnaam en locatie in de straat

1. Boomwaarde: (technische staat van de boom): Laag tot en met hoog: bijbehorend cijfer - Argumenten 2. Waarden voor milieu en klimaatbestendigheid: Laag tot en met hoog: bijbehorend cijfer - Argumenten 3. Waarde voor ruimtelijke structuur en landschap: Laag tot en met hoog: bijbehorend cijfer - Argumenten 4. Waarde voor ecologie en natuur: Laag tot en met hoog: bijbehorend cijfer - Argumenten 5. Cultuurhistorische waarde:

totale waarde cijfer x aantal =

totale waarde cijfer x aantal =

totale waarde cijfer x aantal =

totale waarde cijfer x aantal =

Laag tot en met hoog: bijbehorend cijfer - Argumenten 6. Gebruiks- en belevingswaarde: Laag tot en met hoog: bijbehorend cijfer - Argumenten

totale waarde cijfer x aantal =

totale waarde cijfer x aantal =

Boomwaarde te compenseren voor aantal soort: totaal waardepunten. Vermeerderd met het opslagpercentage ( 1, 1,5 of 2 x): totaal waardepunten.