ap 10b memo inzake bestrijding eikenprocessierups en project natuur in de wijk

MEMO -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Aan

raadscommissie Ruimte

Van

college van burgemeester en wethouders

Onderwerp

bestrijding eikenprocessierups en project Natuur in de Wijk

Datum

5 januari 2021

Zaak Green Valley

308142

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Bestrijding eikenprocessierups De bestrijding van de eikenprocessierups is elk jaar weer een belangrijk terugkerend thema in onze gemeente. Met dit memo geeft het college een overzicht van wat er in 2020 is gedaan om de eikenprocessierups te bestrijden. In de bijlage vindt u het plan van aanpak, waarin staat hoe we de rupsen bestrijden. De gegevens in dit memo gaan tot en met half december 2020. Naast het onderwerp eikenprocessierups informeren we u in deze memo ook over het project Natuur in de Wijk. Wat hebben we al gedaan? Gemeentelijke eiken binnen de kernen op drukke locaties zijn dit voorjaar twee keer preventief bespoten met een biologisch middel. Buiten de kernen spuiten we alleen de eiken langs zeer drukke fietspaden één of twee keer per jaar. De NLGR heeft dit jaar 420 mezenkasten, 25 ringmuskasten en 25 boomkleverkasten opgehangen in de gemeente. De gemeente kocht de nestkasten bij het regionale Vogelhospitaal in Zundert. Door de kasten daar te kopen steunen wij het Vogelhospitaal. Om meer insecten en daarmee meer biodiversiteit en natuurlijke vijanden van de rups aan te trekken, hebben we verschillende bermen ingezaaid met een bloemrijk zaadmengsel en zijn er inheemse struiken aangeplant.

Het gaat om de volgende locaties en maatregelen - Flaassendijk/Mosstraat in Rijen: aanplant bosplantsoen en inzaaien bloemenmengsel - Bavelseweg/Omloop in Gilze: inzaaien bloemenmengsel - Ingang van het asielzoekerscentrum (Chaamseweg) in Gilze: inzaaien bloemenmengsel - Schaapsdijk/Spoelstraat in Gilze: aanplant bosplantsoen en inzaaien bloemenmengsel - Groenstraat in Molenschot: aanplant bosplantsoen Bij inzaaien en aanplant zijn we afhankelijk van het seizoen en de hoeveelheid neerslag en het is daarom niet altijd exact aan te geven wanneer werkzaamheden uitgevoerd kunnen worden. Op gebied van monitoring sluiten we aan op een landelijk netwerk. We laten jaarlijks enkele feromoonvallen plaatsen. Hiermee vangen we vlinders.

Op basis van het aantal gevangen vlinders kunnen we een inschatting maken waar en hoeveel overlast we kunnen verwachten in het volgende jaar en kunnen we bepalen of extra maatregelen nodig zijn. We sluiten hierbij aan op een landelijk netwerk dat de monitoring doet van de eikenprocessierups. Hoe groot is de overlast dit jaar? Er zijn tot medio december 2020 101 overlastmeldingen binnen gekomen via het meldingensysteem. - Omgeving Rijen: 51 meldingen. Met locaties als Isabelle van Spanjestraat, Zwarte Dijk, Mosstraat, Park Wolfsweide en in de buurt van bosgebieden. - Omgeving Gilze: 37 meldingen. Met name over Geuzepad, Bessemeindseweg, Boslaan, Schaapsdijk en Tilburgesbaan. - Omgeving Molenschot: 6 meldingen. Rimpelaar en de Bredase Dijk. - Omgeving Hulten: 7 meldingen. Speelbos en Broekdijk. - Naast meldingen die binnenkomen via het meldingensysteem zijn er nog enkele meldingen gedaan via mail of telefoon. Overlastmeldingen over de Rijksweg in Rijen (N282) hebben we doorgestuurd naar de provincie. Alle meldingen zijn gecontroleerd en bezocht om te kijken hoe groot de overlast is. Als de overlast groot is, grijpen we in. Nesten die hoog in de boom hangen, kunnen we zelf niet verwijderen. Deze werkzaamheden besteden we uit. Het laten wegzuigen per van nesten kost ongeveer € 85,-per boom. De kosten voor het preventief spuiten bedragen ongeveer € 2,50 per boom.

De overlast lijkt dit jaar minder dan vorig jaar. Ook zijn in bomen, die preventief gespoten zijn, de nesten veel kleiner. Nesten tot twee meter hoogte kan de gemeente zelf weghalen. Alle andere werkzaamheden voert extern bedrijf voor ons uit. De overlast is dit jaar minder dan vorig jaar. De financiële situatie tot half december 2020 Voor ongediertebestrijding was in 2020 een budget beschikbaar van € 36.553,-. Tot medio december is € 18.479,-- uitgegeven aan de bestrijding van de rups. Daarnaast is € 3.617,-- uitgegeven aan de feromoonvallen. Naast de bestrijding van de eikenprocessierupsen moeten we van het budget ook andere onder andere de luizen in bomen en ratten bestrijden. Als ook alle facturen van andere ongediertebestrijding binnen zijn blijft er dit jaar waarschijnlijk een bedrag van ongeveer €9.000,-over. Het budget van € 6.000,-- voor de nestkasten en beplanting was eenmalig beschikbaar en kwam uit het budget Geprogrammeerd onderhoud plantsoenen/beplantingen. Waar ontstaan mogelijk problemen? Bomen waar nog oude nesten in hangen kunnen we niet veilig snoeien. Het gaat om circa 2000 bomen per jaar, waar dit speelt. We hebben op dit moment nog niet in beeld waar nog nesten hangen en hoe groot het probleem precies is. Als er nesten in hangen moeten we die eerst laten verwijderen en dit brengt extra kosten met zich mee.

Of er ontstaat een achterstand in boomonderhoud als we niet kunnen snoeien. Dit jaar is het probleem niet urgent. Maar andere jaren is dit wel een punt van zorg geweest.

Vervolg Het plan van aanpak herzien we jaarlijks op basis van de gemelde overlast, de ervaringen met onze communicatieaanpak, vernieuwingen in bestrijdingsmiddelen en het beschikbare budget. Daarnaast zijn er kaarten met daarop de locaties, waar we preventief spuiten. Deze kaarten herzien we jaarlijks in januari/februari. Op locaties waar in 2020 nestkasten zijn opgehangen spuiten we vanaf 2021 niet meer. Het doel is om elk jaar minder locaties preventief te spuiten en de bestrijding met het biologisch middel langzaam af te bouwen. Natuur in de Wijk Samen met onze inwoners en organisaties werken we graag aan meer biodiversiteit in onze gemeente. In twee wijken in Gilze en Rijen gaat binnenkort het project Natuur in de wijk van start. Dit project heeft als doel om meer natuur en geschikte nestplaatsen te realiseren voor soorten zoals de huismus, gierzwaluw en vleermuizen. Natuur in de Wijk gaat samen op met het project Kunst in het centrumplan Gilze. Het project wordt mogelijk gemaakt door Orbis in samenwerking met de provincie Noord-Brabant. Inwoners in twee wijken in Gilze en Rijen kunnen via www.natuurindewijk.nl/bestellen gratis planten en nestkasten bestellen voor hun eigen voor en achtertuin. De ervaring in andere gemeenten leert dat hier veel belangstelling voor is. Op de website is ook te vinden welk deel van Gilze en Rijen mee doet aan deze actie.

In Rijen gaat het om de oostzijde van Rijen. Dat is het gebied tussen de Mary Zeldenrustlaan, Stationsstraat, Tuinstraat/Zwarte Dijk en de Hannie Schaftlaan. In Gilze gaat het om het centrumgebied Gilze. Deze wijken zijn vanuit ecologisch oogpunt gekozen. Ze grenzen aan gebieden waar vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen voorkomen en het type bebouwing in deze gebieden is geschikt om nestkasten op te hangen. Verrijking voor centrumplan Gilze en omgeving Ook de gemeente maakt gebruik van de mogelijkheden die het project biedt. Zo gaat de gemeente in en rond het plangebied Centrumplan Gilze Parkdeel bomen en hagen planten en nestkasten ophangen, die aangeboden worden via het project. Voor kunstenaar Jan van IJzendoorn is het project Natuur in de Wijk een verrijking op zijn project Kunst in het centrumplan Gilze. Een deel van de subsidie gebruikt hij om zijn idee voor een parklandschap in te vullen. Natuur in de wijk Gilze en Rijen in cijfers Als het project is afgerond heeft de gemeente Gilze en Rijen circa: • 100 nieuwe nestkasten voor de gierzwaluw; • 100 nieuwe vleermuiskasten; • 100 nieuwe nestkasten voor de huismus; • 100 nieuwe bijen-/insectenhotels; • 5 nieuwe grote bijen-/insectenhotels; • 4.000 stuks nieuw haagplantsoen en besdragende struiken; • 100 stuks nieuwe grote struiken en bomen; • 10.000 m2 grond ingezaaid met meerjarig bijenmengsel (25 kilo).

Bijlage: plan van aanpak bestrijding eikenprocessierups ABG

Plan van aanpak eikenprocessierups ABG Inleiding Al vele jaren bestrijden de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen eikenprocessierupsen vanwege de gezondheidsklachten en overlast die hierdoor worden veroorzaakt. Tot 2020 is het aantal rupsen exponentieel gegroeid en nemen daardoor de bestrijdingskosten toe. In 2020 lijkt de overlast minder te zijn. Een plan van aanpak helpt bij de jaarlijkse evaluatie om goed in beeld te krijgen of de bestrijding efficiënt is en of we die moeten aanpassen. In het plan is vastgelegd wat de gemeenten elk jaar doen ter bestrijding van de rupsen en hoe we daarover communiceren. Het plan van aanpak is geen statisch document, we passen het elk jaar aan naar aanleiding van nieuwe inzichten. 1.1 Algemeen De eikenprocessierups is de larve van een nachtvlinder die in april uit het ei komt. De rups doorloopt zes stadia van vervelling. Vanaf het vierde stadium, van mei tot juli, heeft de rups de irriterende brandharen. In deze periode zijn de rupsen aan te treffen in plakkaten op de stam en hangend aan takken in nesten van dichte spinsels met vervellingshuidjes en brandharen. Op alle soorten eikenbomen kan men rupsen aantreffen. Deze rupsen gaan ’s nachts groepsgewijs in processie op zoek naar voedsel (eikenbladeren). De rups wordt steeds meer een plaag. In het voorjaar heeft het weer invloed op het uitkomen van de ei-pakketten.

De bomen ondervinden weinig hinder van de rupsen. Hooguit zijn ze in de toppen kaalgevreten. Bij een grote plaag kan de conditie van de boom achteruit gaan. 1.2 Verspreidingsgebied Eiken staan binnen Alphen-Chaam, Baarle- Nassau en Gilze en Rijen bijna overal. In Gilze en Rijen bestaat 35% van de bomen uit eiken. In Alphen-Chaam gaat het om 57% en in Baarle-Nassau om 42%. Het gaat hier alleen om bomen in de openbare ruimte. Bomen in het bos zijn in deze getallen niet meegenomen. In 2019 was meer dan 80% van de eiken aangetast door de eikenprocessierups. Binnen de 3 gemeenten komt de eikenprocessierups overal voor. Er zijn geen locaties meer waar de rups niet voorkomt. De getallen van 2020 laten nog even op zich wachten. 1.3 Waar bestaat de overlast uit? Na contact met de brandharen van deze rups kunnen klachten ontstaan zoals jeuk, huiduitslag, irritatie aan de ogen of aan de luchtwegen. De klachten komen overeen met allergische reacties. Belangrijk is om elk contact met de rupsen en resten ervan, zoals vrijgekomen brandharen, te vermijden. Er zijn vooral risico’s voor de gezondheid in de periode dat de eikenprocessierupsen brandharen krijgen (half mei-juni) en bij de verdere verspreiding van deze brandharen door verwaaien van brandharen, vervellinghuidjes en lege nesten (juli-september).

Met hun weerhaakjes dringen de pijlvormige haren bij aanraking gemakkelijk in de huid, ogen en luchtwegen. Deze haartjes kunnen tot 6 jaar later nog overlast veroorzaken. Na iedere nieuwe aanraking met de haartjes wordt de irritatie sterker. De overlast van de eikenprocessierups heeft, naast dat het gevolgen heeft voor de gezondheid, ook op de langere termijn gevolgen. De leefbaarheid wordt ernstig aangetast. In gebieden waar veel overlast is worden mensen ernstig beperkt in hun vrijheid. Bepaalde gebieden moeten worden gemeden. Er kan ook sprake zijn van economische schade. Deze wordt veroorzaakt door daling van het aantal toeristen, financiële schade aan de agrarische sector, doordat vee niet meer naar buiten kan en de kosten voor bestrijdings(middelen).

Kosten bestrijding De financiële consequenties voor de komende jaren zijn moeilijk hard aan te geven. Hierbij moet er van uit worden gegaan dat de rups ieder jaar weer terug komt. De hoeveelheid rupsen kan jaarlijks verschillen. Dit hangt af van het weer en de aanwezigheid van zijn natuurlijke vijanden. Wel is het reëel dat de kosten de komende jaren gemiddeld minimaal gelijk zullen blijven.

2. Bestrijding 2.1 Doelstelling beheersing eikenprocessierups De gemeente stelt zich ten doel om de plaagdruk beheersbaar te houden en daarmee de overlast voor inwoners en bezoekers van de gemeente te beperken. Het totaal uitroeien van de eikenprocessierupsvlinder is niet mogelijk. De enige mogelijkheid is het verminderen van de overlast door preventief te spuiten en de rupsen op tijd te verwijderen. In principe is de gemeente niet aansprakelijk te stellen voor schade en/of overlast die de eikenprocessierups oplevert of kan opleveren voor de omgeving. Hoewel er wel sprake is van een zorgplicht, kan een gemeente niet zonder meer verplicht worden handelend op te treden. Wel kan van de gemeente, indien sprake is van een voorzienbare situatie, zorgen dat de burger adequaat wordt voorgelicht. Daar waar een situatie in de openbare ruimte tot voorzienbare problemen leidt kan de gemeente preventieve maatregelen nemen. Welke maatregelen dat zijn, mag de gemeente zelf beslissen. Vanaf 2017 is er preventief gespoten in Gilze en Rijen, Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. De bedoeling was om op deze manier de plaagdruk zo lang mogelijk beheersbaar te houden. De bestrijding van de rups is de verantwoordelijkheid van de eigenaar van de grond waar de boom op staat. De gemeenten bestrijden alleen rupsen in de bomen op terreinen die in eigendom zijn van de gemeente.

De bestrijding van de rups in bomen die niet van de gemeenten zijn is verantwoordelijkheid van grond/boomeigenaar. Het gaat hierbij om rupsen in bomen van particulieren, op terreinen van woningbouwcorporaties, scholen, kinderdagverblijven, campings, maneges, recreatieparken en bedrijven. De gemeente verwijst door naar bestrijders. De bestrijding op particulier terrein komt voor rekening van de eigenaar van de grond. 2.2 Risico inventarisatie preventief te spuiten locaties Bij het opstellen van kaarten met daarop locaties waar preventief zal worden gespoten, nemen we de volgende aspecten mee: 1. Gevoelige beplanting De gevoeligste beplantingen zijn monoculturen van Europese eiken. Indien er veel rupsen voorkomen worden ook Amerikaanse soorten zoals moeraseiken en Amerikaanse eiken aangetast. 2. Aanwezigheid van mensen Het gezondheidsrisico is afhankelijk van de gebruiksdruk. Indien op een bepaalde locatie veel mensen passeren of verblijven is de kans op nadelige gezondheidseffecten groter. 3. Ecologische afweging Het bestrijden van de eikenprocessierups met behulp van biologische of chemische middelen kan strijdig zijn met de regelgeving en beleid. Vanuit de wet natuurbescherming is het verboden beschermde vlindersoorten te bestrijden. Op locaties waar beschermde vlindersoorten voorkomen mag geen gebruik gemaakt worden van deze middelen.

Op locaties waar een rijke soorten variatie aanwezig is, kiezen we ervoor niet te spuiten.

Op basis van bovenstaande risico inventarisatie zijn de volgende lijnen gevolgd in de bepaling van de te spuiten locaties. We spuiten niet: - In vlinderbeschermingsgebieden - In bos(randen) - Op locaties met een rijke soortenvariëteit - Op locaties waar we ten behoeve van de bestrijding van de rups bosplantsoen hebben aangeplant, nestkasten hebben opgehangen of kruidenvegetatie hebben ingezaaid. We spuiten wel: - In/nabij winkelcentra, bejaarden- en ziekenhuizen, scholen en kinderdagverblijven; - In/nabij woningen/woonwijken, kantoren en werkplaatsen; - Op drukke fiets- en wandelroutes; - Rond haltes voor openbaar vervoer; - Nabij ingangen van campings, kampeerboerderijen, dagrecreatieterreinen en parkeerterreinen. Spuiten van de eiken zorgt er voor, dat er in de meeste gevallen geen nesten ontstaan. Op drukke locaties in de kernen spuiten we 2 keer per jaar. Buiten de kernen langs bijvoorbeeld fietspaden spuiten we 1 keer per jaar. De kaarten met de te spuiten locaties worden elk jaar in de winter opnieuw geëvalueerd en vastgelegd in het beheersysteem Obsurv. Spuiten is overigens niet de meest ideale oplossing want ook andere rupsen worden er mogelijk door beïnvloed. 2.3 Nesten weg zuigen Als er na het spuiten toch nesten ontstaan, of op locaties waar niet gespoten is nesten ontstaan, dan kan er voor gekozen worden de nesten weg te zuigen.

De plaagdruk - en daarmee de gezondheidsrisico’s – neemt toe met het aantal mensen en het aantal eiken. Op basis hiervan zijn prioriteitsgebieden aan te wijzen. Meldingen worden in volgorde van de prioriteitsgebieden afgehandeld. Alle locaties waar meldingen over binnen komen worden bezocht door een medewerker van de gemeente. Op basis van de melding en het bezoek van de locaties maakt de gemeente een afweging om wel of niet de nesten weg te zuigen. Op de volgende locaties kunnen de nesten worden verwijderd: 1. Gebieden waar veel (kwetsbare) mensen komen of langdurig verblijven; bestrijding vindt zo snel mogelijk plaats. (bv. Scholen, kinderdagverblijven zwembaden, verzorgingshuizen, sportverenigingen, winkelstraten en niet commerciële toeristische trekpleisters/evenementen). Hier zuigen we de nesten zo snel mogelijk weg. 2. Doorgaande wandel- en fietspaden, wegen binnen de bouwde kom. Grote doorgaande wegen. Hier kan het wegzuigen van nesten iets langer duren. Omdat nesten wegzuigen zeer kostbaar is (ca. € 85,- per boom), wordt dit alleen gedaan op locaties waar de overlast heel hoog is. Nesten tot 2 meter hoog in de boom kan de gemeentelijke bomenploeg zelf weghalen. Nesten hoger in de boom worden door een aannemer verwijderd. 2.4 Stappenplan Het onderstaande stappenplan geeft een overzicht van de acties, die we per maand oppakken.

Januari: Kaarten van de preventief te spuiten gebieden evalueren Februari: Communicatieplan opstellen Februari: Muteren van de kaarten in de beheersystemen Maart: Concept teksten persberichten en andere communicatie opstellen Maart: Nieuwe preventief spuiten kaarten opsturen en bespreken met de aannemer

Maart: Inschatting maken van kosten voor dit jaar en volgend jaar voor bestrijding van de eikenprocessierups Maart: Publiceren persberichten over aanpak eikenprocessierups via onze communicatie kanalen: website, Facebook, Twitter en infopagina weekblad. April: Publiceren persbericht over preventief spuiten April-Augustus: Overlast meldingen registreren en afhandelen April-juli: Monitoren reacties inwoners en aan de hand daarvan communicatie aanpassen/uitbreiden. Oktober-november: Overzicht maken van meldingen dat jaar December: Evaluatie afgelopen jaar Gehele jaar: Initiatieven verzamelen van inwoners die bijdragen leveren aan het bestrijden van de rups. 2.5 Monitoring De locaties waar de eikenprocessierupsen worden bestreden leggen we digitaal vast in het programma van de Nationale Bomenbank. In dit programma worden de locaties van rupsen(nesten) met behulp van GPS-coördinaten vastgelegd. Aan iedere melding wordt een bestrijdingsprioriteit gegeven. De aannemer, die de bomen spuit kan deze gegevens inzien. Nadat de rupsen zijn bestreden meldt de aannemer deze af. Het systeem houdt al deze mutaties bij. In het registratiesysteem krijgt de gemeente een actueel logboek van eikenprocessierupsbestrijding. Daarnaast wordt er een logboek opgebouwd waarmee het aantoonbaar wordt dat de gemeente inspanningen heeft gedaan om de rupsen te beheersen.

3. Organisatie KCC Medewerkers van het Klant Contact Centrum beantwoorden algemene vragen en nemen de overlastmeldingen op. Bij het klantcontactcentrum is duidelijke informatie aanwezig zodat de medewerkers zelf veel vragen kunnen beantwoorden. We vragen bewoners niet meer om nesten te melden, maar alleen een melding te maken als ze overlast ervaren. Meldingen over overlast worden doorgezet naar de buitendienst. Specifieke vragen over beleid worden doorgezet naar de beleidsmedewerker. Buitendienst De buitendienst zorgt voor de aansturing van de aannemer die de eikenprocessierupsen bestrijdt voor zowel het preventief spuiten als het verwijderen van de nesten. Daarnaast beoordeelt de medewerker van de buitendienst de meldingen over overlast. Tot twee meter van de grond kan de eigen bomenploeg van de gemeente, sinds 2020 nesten zelf verwijderen. Voor de bestrijding van de rupsennesten, die hoger hangen worden gespecialiseerde bedrijven ingeschakeld. De buitendienst volgt de landelijke ontwikkelingen en onderzoekt mogelijke nieuwe beheermethodes. Beleid De beleidsmedewerker van het cluster Leefomgeving zorgt voor het opstarten van het communicatie traject. Daarnaast is deze medewerker verantwoordelijk voor het opstellen van het plan van aanpak en het herzien van de preventief spuiten kaarten. Ook zorgt de beleidsmedewerker voor de juiste informatie bij het KCC.

De beleidsmedewerker organiseert voorts een evaluatiemoment. Communicatie Inmiddels zijn de meeste mensen wel bekend met de eikenprocessierups. Maar er zijn elk jaar betere/nieuwere inzichten in de verspreiding en beheersing ervan. Daarom wordt in de periode dat de rups actief is op verschillende tijdstippen en op diverse wijzen aandacht gegeven aan communicatie en voorlichting over de rups.

We communiceren daarbij vooral over wat de gemeente zelf doet en verwijzen waar het gezondheidsklachten betreft naar www.oakie.info (website GGD) en voor algemene informatie over de eikenprocessierups www.eikenprocessierups.nu (ministerie). Op de website staan eenduidige communicatie over de eikenprocessierups. Er is een vaste contactpersoon voor het onderwerp eikenprocessierups binnen communicatie. GGD De GGD adviseert gemeenten over de gezondheidsrisico’s van en de communicatie over de eikenprocessierups. De GGD beantwoordt vragen van burgers, huisartsen en overige betrokkenen over de eikenprocessierups en gezondheid. De GGD verstrekt via de website informatie over de eikenprocessierups; de GGD verwijst mensen met ernstige gezondheidsklachten voor behandeling door naar hun huisarts. -0-0-0-0-0-