afwegingsnotitie bomen d.d. april 2021

Afwegingsnotitie Bomenbestand Rijen Noord Oost Project: Rijen Noord Oost, duurzame herinrichting van wijken en straten Deelproject 1: Riekevoort/Mosselaar D.d. 13 april 2021 Inhoud: • • •

Inleiding Afwegingsoverzicht Advies

•

Onderbouwing: 1. Onderzoek, conclusies en advies Vermeulen Boomadvies 2. Bewonersparticipatie: wat is de mening/opinie van de bewoners uit de straat zelf? 3. Visie betrokken stakeholders 4. Gemeentelijk beleid (vastgesteld door college en raad) 5. Technische aspecten 6. Juridische trajecten in de toekomst 7. Beheer en Onderhoud in de toekomst

Inleiding Aanleiding en doel Het project “Rijen Noord Oost duurzame herinrichting van straten” is met een duidelijke aanleiding opgestart: de in toenemende mate van wortelopdruk welke leidt tot overlast en schades voor bewoners en gebruikers. Naast het oppakken van deze wortelopdruk worden de straten meteen duurzaam, klimaatbestendig, fietsvriendelijk en veilig heringericht. Dit heeft uiteraard zowel betrekking op de bovengrondse als de ondergrondse inrichting. Denk voor dat laatste onder andere aan: riolering, kabels en leidingen, klimaatadaptieve maatregelen, groeiplaatsverbetering bomen en wegfundering. Deze notitie gaat in op deelproject 1: Riekevoort/Mosselaar. Voor de overige straten wordt in een later stadium een soortgelijke afwegingsnotitie opgesteld. Verschillende straten in de gemeente Gilze en Rijen hebben last van flinke wortelopdruk; zo ook een aantal straten in Rijen Noord Oost. Dit leidt in toenemende mate tot het ervaren van overlast, gevaarlijke situaties en soms ook schades.

Sinds een aantal jaren ontvangt de gemeente klachten en meldingen vanwege: - Wortelopdruk welke overlast en schades met zich meebrengt en zorgt voor (potentieel) onveilige situaties, zowel op openbaar als particulier terrein; - De wortelopdruk zorgt voor slecht begaanbare trottoirs; met name een aandachtspunt voor mindervaliden; - De wortelopdruk zorgt voor schades aan de kabels en leidingen met een toenemend risico op storingen tot gevolg; - De bomen zijn zo groot geworden dat men aangeeft een verminderde lichtinval in huizen te hebben, veel overlast te ervaren van bladval (met verstopte dakgoten en regenpijpen tot gevolg) en een verminderde opbrengst heeft van zonnepanelen en/of ervoor kiest om deze niet aan te schaffen vanwege de aanwezige schaduw. De wortelopdruk is met name ontstaan omdat bomen te weinig ruimte hebben gekregen (bij aanplant) om zonder wortelopdruk op te groeien. Wortelopdruk ook via de politiek aangekaart Naast de verschillende meldingen bij de gemeente is dit probleem de afgelopen jaren ook via de politiek aangekaart. Er zijn brieven geschreven naar de gemeenteraad en er is tijdens diverse raadsvergaderingen gebruik gemaakt van het spreekrecht. Daarnaast zijn er gesprekken geweest met de wethouder en betrokken ambtenaren. Aangenomen moties De gemeenteraad heeft het college uiteindelijk verzocht om de wortelopdruk aan te pakken.

In 2018 en 2019 zijn er door de gemeenteraad namelijk een tweetal moties aangenomen waarin het college wordt verzocht om in diverse straten in de gemeente, waar het openbaar gebied niet meer voldoet aan de kwaliteits- en inrichtingseisen (wortelopdruk), een duurzame, klimaatbestendige en fietsvriendelijke inrichting te realiseren. Het betreft de moties: - Motie duurzaam herinrichten van wijken en straten d.d. 29-10-2018 en 05-11-2018; - Motie duurzaam herinrichten van wijken en straten, Keienbijters en Rijen Noord Oost/Wolfsweide d.d. 30-09-2019. Voorbereidingskrediet en Programma van Eisen In april 2020 is het voorbereidingskrediet voor het project “Rijen Noord Oost duurzame herinrichting diverse straten” door de gemeenteraad vastgesteld. Hiermee is het project formeel gestart. Het

Programma van Eisen is vervolgens in oktober 2020 door het college vastgesteld en besproken met de gemeenteraad. Straten duurzaam en klimaatbestendig inrichten In navolging van onze gemeentelijke ambities en beleid streven we ernaar deze straten (en alle toekomstige projecten in de openbare ruimte) duurzaam en klimaatbestendig in te richten. Denk daarbij aan maatregelen om regenwater lokaal te laten infiltreren (aanleg wadi’s, groenstroken, infiltratievelden onder parkeerplaatsen en/of de rijbaan), het afkoppelen van regenwater (aanleg gescheiden stelsel), het tegengaan van hittestress, hergebruik van materialen, aanleg extra groen, aanleg van gevarieerd groen enz. Met welke aspecten hebben we in dit project zoal te maken? Dat zijn onder andere: - Wet- en regelgeving en geldende richtlijnen (duurzaamheid, inclusie, groen, ecologie, verkeer, riolering enz.); - Gemeentelijke ambities en beleid (duurzaamheid, inclusie, groen, ecologie, verkeer, riolering enz.); - Technische mogelijkheden en onmogelijkheden (kabels en leidingen, riolering, buffering en infiltratie regenwater enz.); - Bewoners- en stakeholdersparticipatie (meenemen wensen en aandachtspunten); - Juridische aspecten (wortelkaprecht, burenrecht, jurisprudentie enz.); - De mogelijkheid tot beheer en onderhoud in de toekomst.

N.B.: De ervaren overlast vanwege bladval en schaduwwerking/verminderde lichtinval is een gegeven welke er eigenlijk minder toe doet. Deze ervaren overlast is niet direct reden om maatregelen te nemen zoals bijvoorbeeld het snoeien en/of kappen van bomen. Uiteraard moeten de juridische aspecten en jurisprudentie daarbij wel in acht genomen worden (denk aan overhangende takken, wortelkaprecht, burenrecht enzovoorts). De bewoners die deze overlast ervaren en hiervan meerdere malen melding gemaakt hebben zijn uiteraard een heel andere mening toegedaan. Als gemeente hebben we in dit kader echter de wet- en regelgeving en het eigen beleid te volgen. Wat zijn de hoofdvragen? - Kan de wortelopdruk (en dus de overlast en schades) substantieel weggenomen worden zonder de bomen te vervangen? En is dat dan een structurele, toekomstbestendig duurzame oplossing waarmee we onze duurzaamheidsbeleid uitvoeren en de projectdoelstellingen behalen? - Als het noodzakelijk is bomen te vervangen, hoe kunnen we dan, samen met de bewoners en stakeholders, tot een gedragen nieuw plan komen waarin de bestaande, te kappen bomen, voldoende zijn gecompenseerd en waarbij een duurzame en klimaatbestendige inrichting wordt gerealiseerd? Waarom belangrijk om inzicht te hebben? Het is een gegeven dat we in de afweging tegenstrijdige belangen gaan tegenkomen van de diverse stakeholders en bewoners.

Elk individu en elke stakeholder heeft zijn/haar eigen mening over het vraagstuk gebaseerd op de eigen persoonlijke situatie en zijn/haar eigen overtuigingen, belangen en wensen. Kwalificaties als “goed” of “fout” zijn in een dergelijke afweging en besluitvorming dan ook niet aan de orde. Daarnaast brengen de verschillende keuzes, het wel/niet (gedeeltelijk) vervangen van bomen, ook verschillende mogelijkheden en onmogelijkheden met zich mee. Daarom is het noodzakelijk de problematiek te analyseren en inzichtelijk te maken.

Het is onmogelijk om alle partijen tevreden te stellen in dit besluitvormingsproces en het uiteindelijke besluit; daarvoor lopen de afzonderlijke belangen te ver uiteen. Als gemeente hebben we uiteindelijk te kijken naar het algemeen belang waarbij we alle (individuele) belangen en wensen daarbij in de afweging meenemen. In deze notitie laten we alle van belang zijnde aspecten en belangen, feitelijk, de revue passeren. Dat geeft overzicht en inzicht in de afwegingen welke aan het besluit ten grondslag liggen. Dit helpt ons in het besluitvormingsproces om uiteindelijk te komen tot een onderbouwde keuze ten aanzien van het wel of niet vervangen van bomen. Het is van belang dat eenieder (ambtelijk apparaat, bewoners, stakeholders, college, gemeenteraad) inzicht verkrijgt in de afwegingen welke binnen een dergelijk project, en in het bijzonder het bomenvraagstuk, spelen. Dat doen we in deze notitie. Vervolg? Op basis van de notitie wordt een afgewogen, onderbouwd besluitvormingstraject doorlopen. De notitie vormt de onderbouwing van het collegevoorstel en wordt hieraan dan ook als bijlage toegevoegd. Tevens dient de notitie als onderbouwing voor de mogelijk te doorlopen procedures zoals de aanvraag kapvergunning.

Samengevat: Aanleiding project: Opdracht gemeenteraad:

Overlast en schades door wortelopdruk Straten voldoen niet meer aan de kwaliteits- en inrichtingseisen (vanwege de wortelopdruk). Opdracht en projectdoel: de straten duurzaam, klimaatbestendig en fietsvriendelijke inrichten

Het eventueel vervangen van bomen is een zorgvuldig proces. We willen uiteraard voorkomen dat bomen onnodig gekapt worden. Daarom hoort er een zorgvuldige afweging gemaakt te worden waarbij, alle van belang zijnde aspecten en belangen feitelijk aan bod komen, en dat zijn er nogal wat. Deze aspecten worden in deze notitie benoemd.

Afwegingsoverzicht Afwegingskader/matrix De verschillende aspecten welke betrekking hebben op het vraagstuk laten we in deze notitie de revue passeren. Om hierin overzicht te creëren is onderstaande afwegingsmatrix. Het betreft een vereenvoudigde weergave van de verdere inhoud uit dit document. Deze matrix beoogt, zoals de complete notitie, een feitelijke weergave te zijn van de betrokken aandachtspunten en belangen. Belangrijk: omdat het een vereenvoudigde weergave is ontbreekt de nuance. Voor de verdere achtergrondinformatie en onderbouwingen is het noodzakelijk deze gehele notitie door te lezen. In de matrix is geen weging aan de aandachtspunten en belangen meegegeven. Dat is ook erg lastig. Per betrokken partij zal de zwaarte van de verschillende belangen anders zijn; dat is ook logisch. Als voorbeeld: het aspect overlast en schades aan eigendommen van derden zal door de betreffende bewoners als zeer hoog aangemerkt worden. Voor andere partijen kan dit juist van ondergeschikt belang zijn omdat ze niet direct met deze gevolgen te maken hebben. Nogmaals: de matrix heeft tot doel een overzichtelijk beeld te geven van de feiten waar we mee te maken hebben. Overzicht (afwegingskader/matrix) Bomen Rijen Noord Oost Deelproject 1: Riekevoort-Mosselaar Bomen tussen rijbaan en woningen Argumenten voor/tegen:

Handhaving

Aanleiding project (wegnemen wortelopdruk) = opdracht gementeraad

Vervanging X

1 Advies Vermeulen Boomadvies

X

2 Wens betrokken bewoners Wortelopdruk particulier en openbaar gebied (schades en overlast) Overlast schaduw, bladval e.d.

X X

3 Betrokken stakeholders NLGR 4 Gemeentelijk beleid Beleid duurzaamheid (klimaatbestendigheid, biodiversiteit): Tegengaan hittestress Aanleg gescheiden stelsel en afkoppelen Aanleg wadi's en greppels Biodiversiteit Beleid riolering en K&L: Waterschap (bergingseis) Instandhouding huidige K&L trac é Aanpassingen aan het K&L trac é en huisaansluitingen Beleid groen: Groene leefomgeving

X

X

X

X X X

X X X

X

5 Technische aspecten Ontwerpvrijheid en mogelijkheden klimaatadaptatie Mogelijkheden voorkomen toekomstige wortelopdruk

X X

6 Juridische aspecten

X

7 Beheer en onderhoud

X

Algemeen: toekomstperspectief

X

N.b: bij ‘Biodiversiteit’ staat tweemaal een vinkje opgenomen. De uitleg daarbij is dat de huidige, grote bomen enerzijds bijdragen aan het plant- en dierenleven. Anderzijds: bij vervanging kan een meer divers bomenbestand gerealiseerd worden wat ten gunste is voor de biodiversiteit van het plant- en dierenleven.

Advies Nogmaals: aanleiding en projectdoel Het is belangrijk om het uiteindelijk gewenste toekomstbeeld op de lange termijn voor ogen te houden. Het is daarbij goed om nogmaals stil te staan bij de reeds eerder genoemde aanleiding en het projectdoel: Aanleiding project: Opdracht gemeenteraad:

Overlast en schades door wortelopdruk. Straten voldoen niet meer aan de kwaliteits- en inrichtingseisen (vanwege de wortelopdruk). Opdracht en projectdoel: de straten duurzaam, klimaatbestendig en fietsvriendelijke inrichten.

Duurzaamheid en toekomstbeeld en –perspectief lange termijn De nadelen die kleven aan het volledig opnieuw beginnen en het daardoor noodzakelijk vervangen van de bomen langs de rijbaan zijn duidelijk. Die nadelen zijn er en moeten ook niet gebagatelliseerd worden. Op die plekken en situaties, waar dat mogelijk is, moeten bomen behouden blijven. Wel moet stilgestaan worden bij de lange termijn visie van het “opnieuw beginnen”. Naast de nadelen op korte termijn biedt het namelijk wel aanzienlijke potentie en kansen voor de (middel)lange termijn. We kunnen een nieuwe start maken waarbij de straten volledig toekomstbestendig ingericht worden. Er zijn in dat geval namelijk geen, of in ieder geval een stuk minder, beperkingen om structureel werk te maken van onze beleidsdoelstellingen op het gebied van onder andere klimaat, groen, duurzaamheid, riolering, berging, en verkeersveiligheid. We hebben de mogelijkheid om al deze aspecten in het plan een plek te geven. In dat geval is het ook beter mogelijk om tegemoet te komen aan de wensen van bewoners en stakeholders in de participatie. Zoals eerder vermeld is de huidige wortelopdruk met name ontstaan omdat de bomen te weinig ruimte hebben gekregen (bij aanplant) om zonder wortelopdruk op te groeien.

In de nieuwe situatie kunnen we hier nu wel goed rekening mee houden, zowel ten aanzien van de soortkeuze als ten aanzien van de omvang van de groeiplaatsen. Vanuit de afweging korte -en lange termijn kan er op twee verschillende manieren naar dezelfde vraag gekeken worden: - Is het, vanuit duurzaamheid, wenselijk om de bestaande bomen nu te handhaven? Of: - Is het, vanuit duurzaamheid, juist onwenselijk om de bestaande bomen nu te handhaven? Ons gemeentelijk beleid op het gebied van duurzaamheid geeft aan dat het noodzaak is de openbare ruimte toekomstbestendig en klimaatadaptief in te richten. We realiseren een dergelijk omvangrijk en kostbaar project uiteraard niet voor de korte termijn. De gemeenteraad heeft het college verzocht de wortelopdruk in de straten nu aan te pakken en de straten duurzaam, klimaatbestendig, fietsvriendelijk en veilig in te richten. Uiteraard doen we een dergelijke operatie in een woonstraat maar één keer in de 40 á 50 jaar. Het is niet wenselijk dat over 10 of 20 jaar opnieuw structurele werkzaamheden in de straten plaatsvinden. Er moet dus vooruitgekeken worden. Dat is de opdracht. Als gemeente willen we een project realiseren waarbij de bewoners en gebruikers een fijne en duurzame leefomgeving geboden wordt om in te leven en te verblijven, zowel voor de korte maar zeker ook voor de lange termijn.

Om deze duurzame, klimaatbestendige leefomgeving mogelijk te maken zal met andere ogen naar de bestaande structuren gekeken moeten worden. Is het met behoud van de bestaande structuren in de openbare ruimte mogelijk de noodzakelijke en gewenste klimaatbestendigheid te realiseren? Als voorbeeld: verdroging is een probleem waar we nu al, en in de toekomst steeds meer mee te maken zullen krijgen. Om droogte (en toekomstige uitval van bomen) te voorkomen is het noodzaak om in de openbare ruimte plekken te realiseren waar

regenwater gebufferd en geïnfiltreerd kan worden in de bodem. Hiervoor is het soms nodig de bestaande structuren nu om te vormen, juist om de gewenste duurzame en klimaatbestendige leefomgeving te kunnen realiseren maar ook maar ook om een robuuste, klimaatbestendige groenstructuur te kunnen realiseren. Kanttekeningen advies Het mag duidelijk zijn dat handhaving van het huidige bomenbestand bijdraagt aan de gewenste duurzame vergroening van onze gemeente. Indien de bomen vervangen gaan worden, duurt het vele jaren voordat er weer een vergelijkbaar groenbestand in het straatbeeld aanwezig zal zijn. Daarnaast dragen de huidige bomen bij aan de gewenste duurzaamheid en klimaatbestendigheid (al zijn er bij handhaving ook nadelen t.a.v. dit aspect omdat de mogelijkheden om een duurzame en klimaatbestendige inrichting te realiseren door de huidige bomen juist beperkt worden). De bomen slaan CO2 op en hebben daarmee een belangrijke bijdrage in onze gemeentelijke ambities op het gebied van duurzaamheid en klimaatadaptatie. De bomen zijn zo groot geworden dat ze optimaal bijdragen aan het voorkomen van hittestress; daarbij wel de vermelding dat bewoners deze schaduwwerking juist als hinderlijk ervaren (lichtinval) en dat deze de werking van zonnepanelen tegengaat. Zo staat er tegenover een voordeel vaak ook weer een nadeel zoals verderop in deze notitie meermalen valt terug te lezen.

Huidige omvang bomen en bijbehorende problematiek In zijn algemeenheid kan geconcludeerd worden dat sommige soorten (in dit geval de plataan) na verloop van tijd (circa 30 - 40 jaar) niet echt meer geschikt zijn om in een woonstraat te staan. Althans: niet op een korte afstand tot voortuinen en woningen (in te kleine boomspiegels). In grotere groenperken, verder van de bebouwing af, is dit uiteraard wel mogelijk. In woonstraten zorgt de uiteindelijke grootte van de bomen voor problemen. Deze problemen ervaren vooral bewoners en gebruikers, maar ook de gemeentelijke Buitendienst, vanwege het vele herstelwerk aan het straatwerk. Naast de wortelopdruk en worteluitbreiding met bijbehorende overlast en schades in openbaar gebied en op particulier terrein kan daarnaast gedacht worden aan: een verminderde lichtinval in woningen, overlast als geval van bladval in tuinen en dakgoten en beperkingen aan de opbrengst van zonnepanelen. Bij de handhaving van de bomen zijn dat nadelen welke in brede zin, door onder andere de gemeente, bewoners en stakeholders, geaccepteerd moeten worden, waaronder ook de eventuele juridische consequenties in de toekomst (aansprakelijkheden).

Bij herinrichtingen van het openbaar gebied hebben we, in geval van bomen van deze omvang, te maken met beperkingen (boven- en ondergronds) bij het verwerken in de plannen van onze gemeentelijke beleidsdoelstellingen op de verschillende gebieden. In deze notitie komen deze beperkingen aan bod. Heden ten dage zal er niet snel meer voor gekozen worden om een soort als deze op korte afstanden van voortuinen en woningen aan te planten, omdat we inmiddels weten dat dit op (middel)lange termijn tot problemen gaat leiden, met name ten aanzien van de omvang en wortelgroei. Naarmate de bomen verder groeien wordt het steeds moeilijker om deze problemen het hoofd te bieden. Advies Gekeken naar de feitelijke opsomming en onderbouwing/uitleg van de verschillende aspecten welke verderop in deze notitie aan bod komen kan geconcludeerd worden dat bovenstaand projectdoel het meest optimaal behaald kan worden als de straten volledig opnieuw heringericht worden, waaronder dus ook het vervangen van de bomen tussen de rijbaan en de voortuinen (platanen 32 stuks). Oftewel: volledig opnieuw beginnen. Dat is dan ook het advies.

Op die manier kan structureel tegemoet gekomen worden aan de aanleiding van het project, namelijk het wegnemen van de wortelopdruk èn aan het projectdoel: het duurzaam, klimaatbestendig en fietsvriendelijk inrichten van de straten. De omvang van de huidige bomen zorgt er namelijk voor dat er beperkingen zijn, zowel bovengronds maar vooral ook ondergronds, om die gewenste structureel duurzame, klimaatbestendige en fietsvriendelijke inrichting optimaal te kunnen realiseren. Daarnaast: de overlast en schades voor bewoners zullen bij handhaving niet of nauwelijks verminderd worden; de bomen blijven doorgroeien dus de overlast en schades blijven in de toekomst aanwezig. Als de planvorming en technische uitwerking het toelaten wordt wel geprobeerd om de zachte essen (7 stuks) en haagbeuken (2 stuks) te handhaven. Deze zorgen voor minder wortelopdruk. Verschillende van de beperkingen, zoals genoemd verderop in de notitie, gelden ook voor deze bomen. Daarom is nu nog niet met zekerheid te zeggen dat deze allemaal of gedeeltelijk gehandhaafd kunnen blijven. Aan de oostzijde van het plangebied (van deelproject 1) liggen twee groenperken met bomen. Deze bomen staan niet op korte afstand van woningen en omdat ze in een groenperk staan zijn de ondergrondse groeiplaatsomstandigheden goed.

Deze bomen veroorzaken zodoende een stuk minder wortelopdruk dan de genoemde bomen tussen rijbaan en tuinen. Tevens gelden voor deze locaties de genoemde beperkingen voor de boven- en ondergrondse inrichtingsmogelijkheden niet of nauwelijks. Op deze locaties geldt een andere problematiek welke hiervoor al aangekaart is: conform het gemeentelijk vastgesteld duurzaamheidsbeleid en -ambities wordt regenwater afgekoppeld en lokaal geïnfiltreerd. Daarnaast eist het Waterschap een berging van 60 mm in het plangebied. Om deze berging mogelijk te maken moeten in deze groenperken wadi’s (verlagingen) gerealiseerd worden. Hierin kan het regenwater gebufferd worden en kan het de bodem in infiltreren. Echter om een effectieve en doelmatige wadi aan te kunnen leggen zullen eveneens meerdere bomen vervangen moeten worden (door soorten welke bestand zijn tegen tijdelijke natte omstandigheden). De exacte locaties en aantallen worden in het vervolgtraject onderzocht. Communicatie en inzicht in de afwegingen bij bestuur, politiek, bewoners en stakeholders Het is van belang om in de uiteindelijke besluitvorming inzicht te geven in de afwegingen. Dat niet iedereen zich zal kunnen vinden in het uiteindelijke besluit (ook bij handhaven niet) staat vast en weten we op voorhand.

Als gemeente hebben we uiteindelijk te kijken naar het algemeen belang waarbij we alle (individuele) belangen en wensen in de afweging meenemen. Het is aan ons om in ieder geval de onderliggende belangenafweging volledig, duidelijk en transparant te communiceren. Dit doen wij door deze afwegingsnotitie aan u voor te leggen. De communicatie vindt op de volgende manier plaats: - Deze afwegingsnotitie wordt, nadat het college een besluit heeft genomen, openbaar en daarmee voor iedereen in te zien; - Het collegebesluit wordt gecommuniceerd via de project- en participatiewebsite Rijen Noord Oost, via nieuwsbrieven, via de gemeentelijke website, via het weekblad en via de social media; - Voorafgaand aan de behandeling in de raadscommissie Ruimte wordt een rondgang met de raads- en/of commissieleden door de straten georganiseerd. Zij kunnen zich op deze manier zelf een beeld vormen van de situatie; van zowel de huidige groenstructuur als van de problematiek ten aanzien van de wortelopdruk; - Het collegebesluit en deze notitie wordt besproken in de raadscommissie Ruimte van 1 juni a.s.;

-

Indien gewenst kunnen bewoners en/of stakeholders gebruik maken van het inspreekrecht in de commissie of raadsvergadering om hun wensen en standpunten (nogmaals) kenbaar te maken.

Scenario’s Indien het college besluit om de platanen te vervangen, dan kan het ontwerp- en participatietraject voor de Riekevoort/Mosselaar verder opgepakt en uitgewerkt worden. Mocht besloten worden tot handhaving van het huidige bomenbestand dan is het noodzakelijk om een moment stil te staan bij het projectdoel en de vraag te beantwoorden: “hoe kunnen we in voldoende mate de projectdoelstellingen behalen en voldoen aan de projectopdracht bij handhaving van de huidige boomstructuur?”.

1 Onderzoek Vermeulen Boomadvies d.d. november 2018 Om een beeld te krijgen van de mate van wortelopdruk is opdracht gegeven aan Vermeulen Boomadvies om hiernaar onafhankelijk onderzoek te doen. Naast deelproject 1 (Riekevoort/Mosselaar) is dit onderzoek inmiddels voor alle deelprojecten uitgevoerd. Onderstaand betreft de letterlijke tekst uit het bomenonderzoek. Het rapport is 2,5 jaar geleden opgesteld. Opdracht deelopdracht 1 Het betreft het analyseren van de huidige en toekomstige mate van opdruk en overige vermeende overlast van de bomen in de Riekevoort en Mosselaar in Rijen. Het doel is om de betreffende bomen duurzaam te behouden met het zoveel mogelijk wegnemen van de overlast. Conclusie Vermeulen Boomadvies De groeiplaats is niet geschikt voor bomen van deze omvang. De wortels groeien onder het trottoir door richting de voortuinen en veroorzaken daarom opdruk in het trottoir en overlast aan kabels en leidingen. Advies Vermeulen Boomadvies Om de platanen te behouden, dienen er tal van omvangrijke maatregelen te worden uitgevoerd: groeiplaatsverbetering, herstel verharding en plaatsen van wortelschermen. Omdat deze maatregelen als niet voldoende duurzaam ingeschat worden, wordt geadviseerd de platanen te verwijderen en nieuwe bomen te planten in voldoende ruime groeiplaatsen.

Geadviseerd wordt de kap van de platanen binnen nu en 3 jaar te combineren met groot onderhoud in de straat. Bij de aanplant van nieuwe bomen dienen geschikte groeiplaatsen te worden gemaakt waarbij voldoende en kwalitatief goede grond wordt aangebracht. Als bomen in de verharding worden aangeplant, is het raadzaam geen bomen van de 1ste grootte aan te planten. Geadviseerd wordt om de twee haagbeuken te behouden en de groeiplaatsen te verbeteren en eventueel te verruimen. Geadviseerd wordt om de zachte essen te behouden en de groeiplaatsen te verbeteren en maatregelen te treffen tegen wortelgroei richting het trottoir, parkeerplaatsen en de woningen. Wellicht is het raadzaam om boom 3 in de verharding te verwijderen.

Samengevat: Bovenstaande betreft de conclusie en het advies van de ingehuurde bomenexpert. Het is niet mogelijk om de wortelopdruk (blijvend) weg te nemen en daarbij de platanen te behouden. Zijn advies is om de platanen te vervangen en opnieuw te beginnen door de aanplant van nieuwe bomen. Voor de zachte essen en de haagbeuken is duurzame handhaving wel mogelijk. Hoe we als gemeente met dit externe advies omgaan bepalen we uiteraard zelf. Het rapport is als bijlage bij deze notitie toegevoegd. Voor de volledige rapportage wordt verwezen naar de bijlage bij deze notitie.

2 Bewonersparticipatie: mening/opinie van de bewoners uit de straat Bewonersparticipatie Het samen met bewoners en stakeholders doorlopen van het ontwerptraject (participatie) is een uitgangspunt binnen het project. In het licht van de nieuwe omgevingswet welke in januari 2022 in werking zal treden, zal deze manier van werken überhaupt de standaard worden. Binnen het project Rijen Noord Oost wordt dit onder andere vormgegeven door een participatiewebsite, werkgroepen met bewoners, communicatie via de beschikbare kanalen (weekblad, gemeentewebsite, social media, bewonersbrieven en nieuwsbrieven). Het doel is om samen met bewoners en stakeholders tot een gedragen plan te komen. Dus: als gemeente vragen we bewoners aan de voorkant hun mening te geven over wat zij belangrijk vinden in de nieuwe inrichting, tegen welke problemen/aandachtspunten zij nu aanlopen en wat zij in de toekomstige inrichting graag veranderd zien. Mening/opinie bewoners deelproject Riekevoort-Mosselaar Een groep bewoners maken hun ongenoegen over de bomen al sinds een lange tijd bekend aan de gemeente. Zij ervaren overlast en maken ook melding van schades (aan b.v. huisaansluitingen, funderingen, kabels en leidingen). Er zijn brieven geschreven naar de wethouder, er is enkele malen ingesproken tijdens raadsvergaderingen en er hebben gesprekken met de wethouder en ambtenaren plaatsgevonden.

Mede naar aanleiding van deze klachten en meldingen is, op verzoek van de gemeenteraad, het project opgestart. Hoe is deze informatie bij ons gekomen? - Klachten en meldingen uit het verleden; - Gesprekken met bewoners en stakeholders; - Gesprekken met de wethouder; - Brieven naar college en gemeenteraad; - Besproken onderwerp in de gemeenteraad; - Meldingen naar de Buitendienst om het straatwerk op te halen; - Meldingen naar de Buitendienst vanwege wortelingroei; - De input per adres welke ter voorbereiding op het ontwerp- en participatietraject bij de bewoners in de straat is opgehaald (op- en aanmerkingen zijn per adres vastgelegd); - Meldingen in de werkgroep Riekevoort/Mosselaar (zie de gespreksverslagen). Deze bewoners vinden dat de bomen veel te groot zijn geworden waardoor deze zorgen voor onveilige situaties, veel overlast (wortelopdruk) veroorzaken, maar ook schades met zich meebrengen, onder andere: - Kapotte riool huisaansluitingen; - Wortels groeien in funderingen; - Overlast bladval (regenpijpen e.d.) → verstoppingen; - Opgedrukte tuinmuurtjes en erfafscheidingen; - Opgedrukte verharding in voortuinen als gevolg van wortelopdruk; - Opgedrukte verhardingen in het openbaar gebied (trottoirs en rijbaan) met het risico op vallende mensen tot gevolg; - Schades aan kabels en leidingen met een toenemend risico op storingen tot gevolg.

In het verleden zijn er in enkele individuele gevallen maatregelen genomen; wortelkap en het plaatsen van wortelschermen langs de erfafscheiding. Door andere bewoners wordt dat de gemeente niet in dank afgenomen. Waarom zijn er in enkele gevallen wel maatregelen genomen en

bij ons niet? Zonder de ins en outs van de genoemde gevallen hier gedetailleerd op te nemen, uiteraard is gelijke behandeling het uitgangspunt. Gelijke gevallen moeten gelijk behandeld worden. In een enkel geval is een wortelscherm geplaatst omdat de boom, volgens de richtlijnen, te dicht op de erfgrens staat. Daarnaast wordt ons gemeld dat, vanwege de omvang van de bomen, men last heeft van verminderde lichtinval/schaduwwerking en dat de aanleg van zonnepanelen daardoor niet rendabel is. Verder wordt gemeld dat de overhangende takken en bladval voor problemen zorgen bij bewoners. Gemeld moet worden dat ervaren overlast als bladeren in dakgoten en een verminderde lichtinval (met bv. een verminderde opbrengst van zonnepanelen tot gevolg), hoe vervelend voor bewoners ook, niet direct aanleidingen zijn om te snoeien danwel te kappen. In de inleiding is hierover al het een en ander gemeld. In geval van deze meldingen en/of klachten kijken we in eerste instantie welke alternatieve oplossingsmogelijkheden er zijn. Een eventuele snoei en/of kap is altijd het laatste redmiddel.

Samengevat: Tijdens de bewonersparticipatie hebben we opgehaald dat een groep bewoners in het deelproject Riekevoort/Mosselaar graag willen dat de bestaande bomen langs de rijbaan vervangen worden voor kleinere exemplaren zodat zij geen overlast meer ervaren, geen schades meer ondervinden van de wortelopdruk en daarbij de situatie veiliger wordt. Dit is ook gebleken uit de meldingen en/of klachten van de afgelopen jaren en eerder afgegeven signalen. Het signaal is dat zij graag weer nieuwe bomen in de staat aangeplant willen hebben om zo toch een groene straat te behouden danwel opnieuw op te bouwen. Uiteraard moet daarbij voorkomen worden dat wortelopdruk in de toekomst terugkomt als de bomen weer groter worden. De opmerking is verder dat de huidige bomen, welke verder van de huizen afstaan (bv. in de grotere grasperken) en dus minder overlast en schades veroorzaken, wel behouden kunnen blijven.

3 Visie betrokken stakeholders Natuur- en Landschapsvereniging Gilze en Rijen Een belangrijke stakeholder ten aanzien van dit thema is de Natuur- en Landschapsvereniging Gilze en Rijen (NLGR). Zij streeft naar behoud en verbetering van natuur en het landschap in onze gemeente. Dit doen zij door in overleg te gaan met andere partijen zoals de gemeente, de ZLTO, Staatsbosbeheer, defensie en het waterschap. De NLGR staat voor het belang van natuur en landschap en brengt dit met feitelijke argumenten onder de aandacht. We nemen de NLGR mee in het traject en houden hen op de hoogte van de stand van zaken van het project. In de communicatie met de NLGR heeft zij haar standpunt ten aanzien van dit project duidelijk gemaakt: de bomen moeten behouden blijven. Zij is van mening dat het een taak van de gemeente is om naar bewoners uit te dragen dat bomen en groen in de gemeente van essentieel belang zijn. Grote bomen dragen in belangrijke mate bij aan duurzaamheid en klimaatbestendigheid. Zo wordt bijvoorbeeld hittestress voorkomen en dragen de bomen bij aan de biodiversiteit (plant en dier) in de wijken. Daarnaast draagt substantieel groen in de wijk bij aan de leefbaarheid. Dat is in deze straten niet anders. Van de overleggen met de NLGR worden gespreksverslagen opgesteld. De NLGR begrijpt dat haar wens niet altijd ingewilligd kan en zal worden.

Mocht er dus uiteindelijk besloten worden dat er bomen vervangen gaan worden dan wil zij toch betrokken blijven om de nieuwe inrichting zo klimaatadaptief, duurzaam en biodivers mogelijk ingevuld te krijgen. En als er al bomen vervangen gaan worden dan graag nieuwe bomen van enig formaat aanplanten zodat er meteen een substantiële bijdrage is op het gebied van duurzaamheid, klimaat en biodiversiteit. Daarnaast dient uiteraard te worden voldaan aan de voorwaarden op het gebied van de bomencompensatie. Woningbouwvereniging Leystromen Ook woningbouwvereniging Leystromen nemen we vanaf de start mee in het project. De eerste gesprekken hebben plaatsgevonden. Binnen het deelproject Riekevoort/Mosselaar heeft Leystromen weinig woningen in haar bezit (11 stuks). Met name in de straten Doornbos, Sterkenhoeve en Zaaren zijn dit echter grote aantallen. Momenteel bekijkt Leystromen intern hoe vaak zij meldingen en/of klachten binnen krijgen welke veroorzaakt worden door bomen in het openbaar gebied en hoe vaak daarop door hen actie ondernomen moet worden. Denk bijvoorbeeld aan problemen, klachten en schades vanwege wortelingroei in rioolhuisaansluitingen en funderingen en verstopte regenpijpen/dakgoten als gevolg van blad- en vruchtval enz. Gezien het relatief kleine woningbezit in het deelproject Riekevoort/Mosselaar zal de informatie hierover in deze straten beperkt zijn.

Het woningbezit in de straten van de komende deelprojecten is wel groot. In deze straten is het zodoende interessant om te weten wat de praktijkervaring van Leystromen in deze is. In de volgende deelprojecten nemen we deze informatie dan ook mee.

Samengevat: Uitgangspunt van de NLGR: de bestaande, gezonde bomen binnen het plangebied moeten gehandhaafd blijven. Indien er toch bomen vervangen worden dan graag bomen planten van enig formaat zodat er meteen een substantiële bijdrage is op het gebied van duurzaamheid, klimaat en biodiversiteit. We blijven de NLGR betrekken bij de verdere planvorming.

4 Gemeentelijk beleid (vastgesteld door college en gemeenteraad) Uiteraard dienen we binnen het project te voldoen aan het beleid wat door college en gemeenteraad is vastgesteld, zo ook op het gebied van groen. Dat is één van de kaders waarbinnen de planvorming plaats zal moeten vinden; nogmaals vastgelegd binnen het Programma van Eisen (PvE) Rijen Noord Oost; afgelopen september vastgesteld door het college en besproken in de gemeenteraad in oktober 2020. Hieronder een overzicht van de belangrijkste beleidsvelden en de relatie daarmee tot het project Rijen Noord Oost. Beleid Duurzaamheid Voldoen aan de van toepassing zijnde beleidsdocumenten zoals onder andere: - Koersdocument duurzaam Gilze en Rijen; - Klimaatstresstest; - Klimaatkaart Gilze en Rijen. We hebben gemeentelijke ambities en doelstellingen op het gebied van duurzaamheid, vastgelegd in het Koersdocument Duurzaam Gilze en Rijen d.d. 29-04-2019, vastgesteld door het college en de gemeenteraad. De hoofdthema’s uit het Koersdocument: - Energie; - Circulair; - Klimaatbestendig; - Biodiversiteit. Met name de thema’s circulair, klimaatbestendig en biodiversiteit bieden mogelijkheden om in dit project uitgewerkt te worden van beleid naar planvorming en vervolgens naar uitvoering. Ten aanzien van de bomen zijn vooral de thema’s klimaatbestendig en biodiversiteit van toepassing.

Wat zijn de belangrijkste passages uit het Koersdocument in relatie tot dit project? Zie onderstaande passage: Klimaatbestendig & biodiversiteit (bron: Koersdocument): - We weten wat de gevolgen van klimaatverandering zijn voor onze gemeente tot 2050 (met een doorkijk naar 2100). Op basis hiervan zijn we in Gilze en Rijen beter voorbereid op de klimaatverandering. De openbare ruimte dient klimaatadaptief ingericht te worden en we streven naar vergroening van de openbare ruimte. - We hebben maatregelen getroffen waardoor we minder last hebben van de gevolgen van hoosbuien, droogte en hittestress. We handelen klimaatbestendig. - Bij nieuwe ontwikkelingen besteden we standaard aandacht aan groen en biodiversiteit met behoud en/of verbetering van de biodiversiteit als streven. Dit doen we door bijvoorbeeld natuur-inclusief ontwerpen. We nemen daarbij de kaders uit het Deltaplan Biodiversiteitsherstel mee in onze afwegingen. Zo blijft onze gemeente aantrekkelijk als leefgebied voor plant en dier. - Biodiversiteit staat in ons beheer van de openbare ruimte centraal. Het merendeel van onze bermen en openbaar groen wordt ecologisch onderhouden. - Er zijn verbindingen gelegd tussen natuurgebieden en groene zones in de kernen voor de migratie van soorten. Dus, enkele hoofdthema’s uit ons gemeentelijk duurzaamheidsbeleid moeten in het project verwerkt worden:

-

Klimaatadaptief inrichten; Maatregelen om de gevolgen van hoosbuien, droogte en hittestress tegen te gaan; Aandacht voor groen/biodiversiteit met behoud en/of verbetering van de biodiversiteit als streven.

Beleid Riolering/wateropgave en kabels en leidingen Ten aanzien van riolering en ondergrondse infrastructuur hebben we te maken met de volgende, vastgestelde beleidsdocumenten: • GRP (gemeentelijk rioleringsplan) 2021-2026, vastgesteld dec. 2020; • Algemene verordening Ondergrondse Infrastructuur (AVOI) Gemeente Gilze en Rijen; • Overeenkomst kabels en leidingen Brabant Water. Daarnaast hebben we te maken met de volgende motie, aangenomen door de gemeenteraad: - Afkoppelen regenwater van gemengd riool in nieuwe projecten d.d. 06-07-2020. Bij het vervangen/verleggen van kabels en leidingen hebben we te maken met bestaande wetgeving en regelingen zoals onder andere: - Bestaande verlegregelingen/convenanten (kostenverdeling); - De Telecomwet; - Wet Wibon (voorkomen graafschade). Enkele hoofdthema’s uit ons gemeentelijk beleid ten aanzien van riolering en K&L welke zodoende in het project verwerkt moeten worden: - Afkoppelen regenwater van het gemengd riool (incl. maatregelen om het regenwater lokaal te laten infiltreren). Dit is overigens een harde eis van het Waterschap: er moet in het gebied 60 mm geborgen worden voordat het regenwater mag worden afgevoerd naar het omringende oppervlaktewater; - Tegengaan van wateroverlast in Rijen Noord Oost (incl.

het opstellen van een masterplan riolering Rijen Noord Oost); - Het, waar noodzakelijk, (gecombineerd) vervangen/vernieuwen van verouderde kabels en leidingen door de netbeheerders. Beleid Groen Ten aanzien van groen hebben we te maken met de volgende, vastgestelde beleidsdocumenten: - Groenstructuurplan; - Kapbeleid; - Handboek Bomen (richtlijnen technische uitwerking); - APV afdeling 3 bewaren van houtopstanden; - Bomenbeleid (wordt momenteel opgesteld). Daarnaast hebben we te maken met de volgende motie, aangenomen door de gemeenteraad: - Opname budget in projecten voor herplant bomen d.d. 06-06-2020. Enkele hoofdthema’s uit ons gemeentelijk beleid ten aanzien van groen welke zodoende in het project verwerkt moeten worden: - Indien van toepassing: compensatie van bomen in het project, het budget hiervoor dient uit het project gefinancierd te worden. ook aandacht voor het benodigde budget t.b.v. het driejarige onderhoud en inboet van de nieuwe aanplant; - Toepassing van groeiplaatsverbetering voor nieuwe èn bestaande bomen; conform de gemeentelijke richtlijnen/afspraken.

Samengevat: Om te kunnen voldoen aan het vastgestelde gemeentelijk beleid en ambities zullen de volgende maatregelen minimaal in het plan gerealiseerd moeten worden: Duurzaamheid (klimaatbestendigheid, biodiversiteit): - Aanleg gescheiden rioolstelsel; - Aanleg klimaatadaptieve maatregelen zoals wadi’s, groenstroken, waterdoorlatende en/of water-passerende bestrating, waterbergende funderingsconstructies in rijbaan en/of parkeervakken; - Behoud en/of verbetering van de biodiversiteit. Aanpassen en/of toevoegen groen zodat er een gevarieerde flora en fauna ontstaat; ook in relatie tot de omgeving. Riolering/wateropgave en kabels en leidingen: - Aanleg gescheiden rioolstelsel en de zorg voor 60 mm buffercapaciteit (in wadi’s of in funderingsconstructies van rijbaan en parkeerplaatsen) en daarnaast voldoende afvoercapaciteit in geval van extreme regenbuien; - Aanleg klimaat-adaptieve maatregelen zoals wadi’s, groenstroken, waterdoorlatende en/of water-passerende bestrating en waterbergende funderingsconstructies in rijbaan en/of parkeervakken; - Vervangen/aanpassen kabels en leidingen volgens de geldende wet- en regelgeving. Groen: - Behoud en/of verbetering van de biodiversiteit.

Aanpassen en/of toevoegen groen zodat er een gevarieerde flora en fauna ontstaat; ook in relatie tot de omgeving; - Toepassing van groeiplaatsverbetering voor nieuwe èn bestaande bomen, conform de gemeentelijke richtlijnen/afspraken. In de documentatie van het Norminstituut Bomen zijn hiervoor theoretische richtlijnen opgenomen.

5 Technische aspecten Riolering In de straten ligt momenteel een gemengd rioolstelsel. Als gevolg van de motie Afkoppelen (Afkoppelen regenwater van gemengd riool in nieuwe projecten d.d. 06-07-2020) zal in dit project hemelwater afgekoppeld worden (dus scheiden van het vuilwater en regenwater) en waar mogelijk lokaal geïnfiltreerd worden. Het is niet mogelijk om het regenwater in zijn geheel oppervlakkig in het projectgebied te laten infiltreren en te voldoen aan de 60 mm eis van het Waterschap; daarvoor ontbreekt de ruimte (om voldoende wadi’s, groenstroken e.d. aan te kunnen leggen). Er zal dus een tweede rioolstreng in de straat aangelegd moeten gaan worden welke het overtollige water naar lozingspunten buiten de wijk en/of naar andere buffermogelijkheden brengt. Op de plekken waar dit technisch mogelijk is (i.v.m. bodemopbouw en grondwaterstanden) kan dit een infiltratieriolering worden. Het voordeel van een infiltratieriolering is dat het regenwater door de buis (deze is poreus) de bodem in kan infiltreren. Dat draagt bij aan het lokaal infiltreren van het regenwater. Om te kunnen voldoen aan de bergingseis van 60 mm is, naast de aanleg van wadi’s en verlaagde groenstroken, ondergrondse berging in funderingsconstructies (rijbaan, parkeervakken) waarschijnlijk noodzakelijk.

Hierbij alvast de melding dat dit een erg ingrijpende en kostbare maatregel is welke vaak kabels- en leidingverleggingen met zich meebrengt. De mogelijkheden en onmogelijkheden hiervoor worden in het vervolgtraject onderzocht. De kolken in de straat worden aangesloten op de hemelwaterriolering. Dat geldt, waar mogelijk, ook voor de voorzijde van de dakvlakken van de huizen. Dat gebeurt door de regenpijpen aan te sluiten op de hemelwaterriolering. Bovengenoemde zaken worden uitgewerkt in het masterplan riolering Rijen Noord Oost. Om, naast de kolken, ook de huizen aan te kunnen sluiten op de regenwaterriolering moeten er huisaansluitingen gerealiseerd worden, vanaf de regenpijpen van de huizen (door de voortuin) naar de regenwaterriolering. De wortels van de aanwezige (grote) bomen in de straat zullen dit bemoeilijken en in sommige gevallen zelfs onmogelijk maken. De riolering ligt in de meeste gevallen in het midden van de straat (zowel in de huidige als in de toekomstige situatie). De boomwortels hebben zich zowel uitgebreid richting tuinen, waar vocht en voeding te halen is, als richting rijbaan en trottoir. Tot in hoeverre het vervangen, vernieuwen en/of uitbreiden van de hoofdriolering in de straat mogelijk is met het behoud van de huidige bomen is vooraf moeilijk te zeggen.

Dat hangt er helemaal vanaf hoe het wortelgestel zich ondergronds heeft ontwikkeld; dit zal per boom verschillend zijn. Kabels en Leidingen Bij het boven- en ondergronds herinrichten van straten wordt in de regel door de netbeheerders meegekeken of er onderhouds- en/of vervangingswerkzaamheden aan de kabels en leidingen nodig zijn. Want: als de straat toch opengaat kan hierdoor werk met werk gemaakt worden. In een eerste inventarisatie hebben de netbeheerders aangegeven dat er vanuit hen geen ingrijpende K&L werkzaamheden op het programma staan in deze straten. Het kan wel zo zijn dat, als gevolg van het ontwerp en een wijziging in het profiel, er verleggingen plaats moeten vinden. In dat geval zijn de kosten, als veroorzakende partij, voor de gemeente. In de regel worden, aan de hand van een verdeelsleutel, afspraken gemaakt over de hoogte van de verleggings- en vervangingskosten als de kabels en leidingen verouderd zijn. Het huidige kabels en leidingentracé bevindt zich grotendeels onder de trottoirs. Op deze hoogte staan ook de bomen. De wortels bevinden zich verspreid onder het trottoir en de voortuinen. Vanaf

de kabels en leidingen in de straat lopen de huisaansluitingen door de voortuin naar de woningen (meterkast). Als de bomen gehandhaafd worden is het de verwachting dat er geen ingrijpende wijzigingen aan het aanwezige kabels en leidingentracé mogelijk, maar ook niet nodig, zijn. Daarnaast is het de verwachting dat, indien bomen inclusief wortels gerooid en verwijderd gaan worden, dit niet kan plaatsvinden zonder het kabels en leidingentracé (inclusief de huisaansluitingen) volledig ongemoeid/intact te laten. De wortels zijn zodanig groot en vertakt onder het trottoir en de voortuinen dat het noodzakelijk zal zijn om de kabels en leidingen, in ieder ter hoogte van de te verwijderen bomen, te vervangen of te herstellen. Aangezien de gemeente in dat geval de veroorzakende partij is zullen deze kosten door de gemeente gedragen worden. Herinrichting Indien de bomen gehandhaafd worden heeft dit gevolgen voor de mogelijkheden van een herinrichting. De boomspiegels zullen vergroot moeten worden en de groeiplaats zal verbeterd moeten worden. De speelruimte om een andere indeling van het profiel te ontwerpen neemt daardoor af; de trottoirbreedte blijft gelijk of wordt groter en de rijbaan wordt smaller. Dit om de boomspiegels te kunnen vergroten (en daarmee verdere toekomstige wortelopdruk te verminderen). Bij het vervangen van bomen is dit uiteraard niet aan de orde.

Dan wordt volledig opnieuw begonnen en zijn de hierboven genoemde beperkingen niet aan de orde. Handhaving van de bomen beperkt ons ook in de mogelijkheden om bepaalde klimaatadaptieve maatregelen te treffen. Juist rondom de bestaande bomen, met name de bomen in grasveldjes, bestaat de mogelijkheid om groenstroken/verlagingen toe te voegen en/of wadi’s aan te leggen om lokaal regenwater te kunnen laten infiltreren. Alleen dat betekent dat de bestaande bomen in een andere vochthuishouding komen te staan; de wortels krijgen te maken met een nattere bodem- en standplaats. Sommige boomsoorten kunnen dat prima hebben maar voor bijvoorbeeld platanen is dat een niet ideale situatie. Aanvullend: in de directe nabijheid van bestaande bomen is het niet mogelijk om substantiële verlagingen aan te brengen. Daarmee komen wortels bloot te liggen wat direct gevolgen heeft voor de levensvatbaarheid van de boom. Wellicht is het mogelijk een wadi zodanig aan te leggen dat de aanwezige bomen op “eilandjes” komen te staan. Dit zal echter ten koste gaan van de capaciteit van de wadi en daarmee de doelmatigheid ervan. Daarnaast is hiervoor aangegeven dat er, vanwege de bergingseis van 60 mm, op verschillende locaties ondergrondse berging in funderingsconstructies noodzakelijk is. De aanwezigheid van de bestaande bomen zal de aanleg hiervan bemoeilijken en op diverse locaties onmogelijk maken.

Wortelopdruk Het oplossen van de wortelopdruk is de aanleiding geweest om het project op te starten, zowel ten aanzien van het openbaar gebied als in de tuinen van de bewoners. Om deze wortelopdruk aan te kunnen pakken met behoud van de huidige bomen is een grote uitdaging. Ten eerste zal per boom onderzoek gedaan moeten worden naar de ondergrondse groeiplaatsomstandigheden, de aard van de schades en/of overlast en de juridische status daarvan. In verschillende gevallen zal er wortelkap plaats moeten vinden ter hoogte van de kadastrale grenzen (het gegeven dat veel boomwortels de richting van de tuinen hebben opgezocht bemoeilijkt dit) en op die plekken waar veiligheidsissues ontstaan als gevolg van losliggende verharding en/of omhoog gedrukte bestrating door wortelopdruk. Ook moeten er maatregelen genomen worden om de groei van de wortels in de tuinen in de toekomst te beperken en/of voorkomen, bijvoorbeeld door het plaatsen van wortelschermen. Deze maatregelen hebben onherroepelijk gevolgen voor de bomen. Om deze gevolgen en de consequenties in kaart te brengen zal een onafhankelijke boomexpert buiten per boom moeten beoordelen welke specifieke maatregelen acceptabel zijn en welke

gevolgen dit heeft voor de levensvatbaarheid van de afzonderlijke bomen inclusief een risicoinschatting op toekomstige gebreken. Dit is een omvangrijk onderzoek. Wat we ons moeten realiseren; de boomwortels zullen zich ook in de toekomst blijven ontwikkelen. Als er wortelkap plaatsvindt zal de boom vervolgens met haar overige wortels op zoek gaan naar plekken waar zij opnieuw vocht en voeding vandaan kan halen. Dit kunnen tuinen zijn maar ook de richting van de rijbaan. Daarom moeten we bijzondere aandacht hebben voor de eventuele toepassing van infiltratieriolering en de toepassing van waterbergende fundering; dit zou namelijk juist boomwortels kunnen aantrekken waardoor aan beide zijden van de bomen wortelwerende schermen/wortelgeleiding nodig zijn. Het toekomstig, volledig oplossen van de wortelopdruk en de wortelgroei in tuinen is bij handhaving van de bomen niet mogelijk. Wel kunnen we ons ervoor inspannen om de toekomstige wortelopdruk en overlast en schades in openbaar gebied en op particulier terrein zoveel als mogelijk te beperken.

Samengevat: Handhaving van de bestaande bomen heeft de volgende nadelen op technisch vlak tot gevolg. Er zijn beperkingen aan: - de technische uitvoerbaarheid van met name de rioleringswerkzaamheden (vervangen, vernieuwen en/of uitbreiden van de hoofdriolering) en het vervangen van de huisaansluitingen in verband met het afkoppelen van de daken); - de mogelijkheden en ontwerpvrijheid om een nieuw ontwerp te realiseren en daarmee tegemoet te komen aan de wensen van bewoners; - de mogelijkheden waaruit gekozen kan worden ten aanzien van de klimaatadaptieve maatregelen (bv. de berging en infiltratie van regenwater); - het in voldoende mate kunnen oplossen/voorkomen van de wortelopdruk en wortelgroei in tuinen en schades en overlast als gevolg hiervan. Handhaving van de bomen heeft als voordeel ten aanzien van het technische aspect: - Een voordeel van de handhaving van de bestaande bomen is dat de huidige kabels en leidingentracés (onder de trottoirs) grotendeels ongemoeid kunnen blijven. Bij het verwijderen van de bomen zullen in ieder geval pleksgewijs herstelwerkzaamheden aan de kabels en leidingen nodig zijn.

6 Juridische trajecten in de toekomst Geregeld ontvangen we aansprakelijkheidsstellingen vanwege schades door wortelopdruk in of aan particuliere terreinen en opstallen. Het is in dat opzicht goed om het juridische kader kort toe te lichten. Ten eerste: Het uitgangspunt in het Nederlands recht is dat eenieder zijn of haar eigen schade draagt, tenzij een ander gehouden kan worden om deze schade te dragen. Ingevolge artikel 150 Rv draagt de partij die zich beroept op de rechtsgevolgen van de door haar gestelde feiten of rechten, de bewijslast van die feiten of rechten. Uitleg van het wortelkaprecht Wortelingroei kan zeer vervelend zijn voor buren. Buur A heeft in beginsel een direct recht om de doorgeschoten wortels te kappen op zijn perceel van de boom van buur B op grond van art. 5: 44 Burgerlijk Wetboek. Dit heet wel het wortelkaprecht. Buur A hoeft buur B niet te sommeren de wortels eerst zelf te verwijderen. Art. 3:13 BW en de rechtspraak geven echter wel een grens aan voor het uitoefenen van het wortelkaprecht; het mag niet zo zijn dat A misbruik maakt van het wortelkaprecht. Buur A mag met het wegnemen van de wortelingroei nooit zover gaan dat de boom in het voortbestaan bedreigd wordt of ernstige schade ondervindt. Buur A kan door dergelijk handelen aansprakelijk zijn voor de schade aan de boom of, bij omwaaien, voor schade aan andere eigendommen van buur B.

Deze kan dan trachten dergelijke schade op buur A te verhalen op grond van onrechtmatige daad ex art. 6:162 Burgerlijk Wetboek. Juridische context In geval van klachten en/of meldingen van schades en overlast moet allereerst aannemelijk gemaakt worden dat de schade aan particuliere eigendommen afkomstig is van gemeentebomen. Daarnaast is het van belang dat de gemeente door middel van een melding/klacht op de hoogte wordt gebracht van de groei van wortels - en van eventuele schade – in particuliere tuinen. Pas daarna kan de gemeente actie ondernemen. Als deze actie te lang uitblijft bestaat het risico dat een situatie van onrechtmatige hinder ontstaat en er uiteindelijk aansprakelijkheid voor de gemeente ontstaat op basis van het eigendomsrecht. Er zijn enkele gevallen bekend (o.a. in de Mosselaar en de Sterkenhoeve) waarbij de gemeente, na de melding/klacht, op korte termijn maatregelen heeft genomen om verdere problemen door wortelgroei in particuliere tuinen te voorkomen. In enkele andere gevallen van klachten en/of meldingen is verwezen naar de toekomstige maatregelen om de wortelopdruk aan te pakken binnen het project Rijen Noord Oost. De klachten en meldingen van de afgelopen jaren, alsmede de gesprekken hierover met bewoners, bestuur en binnen de gemeenteraad, vormen de aanleiding voor het project.

Binnen het project pakken we deze problematiek zodoende op; daarmee voorkomen we een mogelijk aansprakelijkheidsrisico in de toekomst. Of deze maatregelen bestaan uit het kappen van bomen en/of het kappen van wortels, plaatsen wortelschermen e.d. kan per geval apart bekeken worden. Elke boom, en elke situatie, is in dit opzicht een uniek geval.

Samengevat: Nadat aannemelijk is gemaakt dat schades aan particuliere eigendommen afkomstig is van gemeentebomen en dit gemeld is kan de gemeente actie ondernemen en maatregelen nemen. Bij vervanging van bomen waar deze problematiek speelt is als het ware een oplossing gegarandeerd, de oorzaak wordt daarmee namelijk compleet weggenomen. Bij handhaving van bomen waar dit speelt zullen we maatregelen moeten treffen om verdere problemen in de toekomst te voorkomen. Als blijkt dat die maatregelen niet mogelijk zijn (en daarbij ook de boom gespaard blijft) dan lijkt kap de enige mogelijkheid.

Ook moeten we in acht nemen dat, in geval van handhaving van bomen, we gelijksoortige klachten/meldingen in de toekomst zullen blijven ontvangen en, indien de schade aantoonbaar is gemaakt, we als gemeente maatregelen moeten nemen. Daarmee voorkomen we het risico op aansprakelijkheid.

7 Beheer en Onderhoud Het uiteindelijk definitief vast te stellen plan zal uiteraard geschikt moeten zijn om op een normale manier beheer en onderhoud op te kunnen plegen. Met name onze collega’s van de Buitendienst kijken in het ontwerptraject met deze ogen naar het plan. Het klimaatbestendig inrichten heeft gevolgen voor het toekomstig beheer en onderhoud. Bijvoorbeeld: wadi’s, greppels, biodiversiteit, een gescheiden stelsel, een groter oppervlak aan groen en waterdoorlatende verharding vergen een ander type onderhoud dan een traditionele inrichting. Dit heeft financiële gevolgen voor het beheer- en onderhoudsbudget. Daar moet op voorhand terdege bij stil gestaan worden. Deze gevolgen moeten in kaart gebracht worden; doel is om het toekomstige beheer- en onderhoudsbudget vast te stellen en daarvoor de benodigde toekomstige financiële middelen vrij te maken. Indien dat niet gebeurt wordt de Buitendienst met een toekomstig probleem geconfronteerd. Verder moet ook met name aandacht zijn voor het volgende: Er dient stilgestaan te worden bij het aanvullend benodigde beheer- en onderhoudsbudget indien de bomen (al dan niet gedeeltelijk) gehandhaafd blijven. Zoals eerder vermeld is het in dat geval niet mogelijk de wortelopdruk volledig en blijvend weg te nemen.

Het wortelstelsel blijft in ontwikkeling en zal in de toekomst blijven zorgen voor wortelopdruk met klachten/meldingen, overlast en schades tot gevolg. Indien gekozen wordt voor handhaving dan dient dat, naar de toekomst toe, algemeen geaccepteerd te worden. Ook hier zal het toekomstige beheer- en onderhoudsbudget op aangepast moeten worden. De Buitendienst zal op termijn, evenals nu, inzet en middelen beschikbaar moeten hebben om de gevolgen van wortelopdruk aan te pakken. Denk aan onder andere: wortelkap, verruimen van boomspiegels en het herstellen van verhardingen. Omdat de aanleiding van het project is: het aanpakken van de wortelopdruk, is het erg belangrijk om hier in deze fase bij stil te staan. Indien gekozen wordt voor het vervangen van bomen hebben we uiteraard ook te maken met beheer- en onderhoudskosten voor de nieuwe aanplant. Omdat in dit geval de mogelijkheden aanwezig zijn om zodanig in te richten dat wortelopdruk niet of nauwelijks meer zal optreden zal het benodigde onderhoudsbudget voor het tegengaan hiervan een stuk lager zijn.

Samengevat: Bij de nieuwe inrichting moet op voorhand stilgestaan worden bij de (financiële) gevolgen voor het toekomstige beheer en onderhoud. Het toekomstig benodigde beheer- en onderhoudsbudget zal vastgesteld moeten worden. Een paar aandachtspunten daarbij: - Bij het (gedeeltelijk) handhaven van het huidige bomenbestand dienen de toekomstige onderhoudswerkzaamheden als gevolg van de aanhoudende wortelopdruk (klachten, schades, overlast) onderdeel uit te maken van het vooraf vast te stellen onderhoudsbudget. - Een klimaatbestendige inrichting behoeft een ander type beheer en onderhoud met bijbehorend budget. Bijvoorbeeld: o Het onderhoud van wadi’s vergt een ander type en frequentie maaibeheer; o de toepassing van infiltratieriolering en waterdoorlatende of waterpasserende bestrating incl. waterbergende fundering brengt een ander type onderhoud met zich mee. Denk aan de inzet van een verhardingscleaner en andere methoden voor de rioolreiniging.