BPOVL Geldrop - Mierlo V6_0.pdf

Beleidsplan openbare verlichting voor de periode 2021 t/m 2024

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024

Colofon Beleidsplan Openbare Verlichting Periode 2021 t/m 2024 Gemeente Geldrop-Mierlo

Nobralux B.V. Projectnummer: GMI-19-01 Versie: V6_0 Status: definitief Datum: februari 2021

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024

Samenvatting en advies Doel van openbare verlichting Verlichting helpt het menselijk oog om de omgeving waar te nemen. Openbare verlichting (hierna te noemen OVL) moet zaken bij donkerte zichtbaar maken die voor een veilig en doelmatig gebruik van de openbare ruimte van belang zijn. Het doel van de OVL is om optimaal bij te dragen aan de verkeersveiligheid, de sociale veiligheid en de leefbaarheid van de openbare ruimte. Belangrijke randvoorwaarden daarbij zijn; een zo laag mogelijk energieverbruik, het toepassen van duurzame oplossingen en borging van een veilige en goed functionerende installatie. Dit alles tegen verantwoorde kosten.

Visie gemeente Geldrop-Mierlo Gemeente Geldrop-Mierlo investeert in betrouwbare, veilige, innovatieve en duurzame openbare verlichting. Hierbij wordt de gewenste verlichtingskwaliteit gerealiseerd tegen economische en maatschappelijke verantwoorde kosten. Met deze visie zijn de doelstellingen van het beleidsplan (veilig, duurzaam, kostenefficiënt en kwaliteit) voor de periode 2021 t/m 2024 bepaald.

Wettelijke kaders en richtlijnen De gemeente is als eigenaar verantwoordelijk voor de verlichting van de openbare ruimten die in eigendom en in beheer zijn. De gemeente kan in het kader van het Burgerlijk Wetboek aansprakelijk gesteld worden voor het niet naar behoren functioneren van de OVL. De OVL moet voldoen aan de wettelijke kaders die daarvoor zijn gesteld. Relevant zijn de Elektriciteitswet, de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet), installatie-verantwoordelijkheid (IV), regelgeving met betrekking tot werken in vervuilde grond en Europese regelgeving aangaande te gebruiken producten. Aanvullend op de wettelijke kaders zijn er nog richtlijnen en aanbevelingen die het merendeel van de gemeenten als uitgangspunt voor hun (OVL)-beleid hanteren, zoals de Nederlandse praktijk richtlijn voor de kwaliteitscriteria openbare verlichting (NPR 13201, hierna te noemen NPR), het politiekeurmerk veilig wonen (PKVW) en richtlijnen voor donkertebescherming en lichtvervuiling.

Energiebesparing Nationaal zijn er afspraken gemaakt met betrekking tot energiebesparingsdoelstellingen die voornamelijk gevolgen hebben op het terugdringen van het energieverbruik van de OVL. Deze energiebesparingsdoelen zijn vastgelegd in het Energieakkoord 1. Hierin staan de volgende doelstellingen genoemd voor OVL: 20% energiebesparing bij OVL in 2020 ten opzichte van 2013; 50% energiebesparing bij OVL in 2030 ten opzichte van 2013; 40% van de OVL is voorzien van slim energiemanagement 2 in 2020; 40% van de OVL is energiezuinig in 2020.

1

Sinds 2020 integraal onderdeel van het Klimaatakkoord; https://www.klimaatakkoord.nl/ Anders schakelen dan het standaard zonnewende- of nachtschakelen zoals door de netbeheerder wordt aangeboden of het regelen van het lichtniveau d.m.v. dimmen. 2

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 1 van 42

Gemeente Geldrop-Mierlo heeft zich geconformeerd aan de doelstellingen van het Energieakkoord 3.

Basisbeleid en doelstellingen Aan de hand van de beschreven gewenste situatie, visie en beleidskeuzes is een basisbeleid geformuleerd. Het basisbeleid kent de volgende hoofduitgangspunten: Bij nieuw te plaatsen OVL (uitbreiding en vervanging) wordt standaard dimbare led-verlichting toegepast; Nieuwe OVL wordt op basis van de NPR ontworpen. In bestaande situaties en bij vervanging kan de gemeente maximaal 20% afwijken van de NPR; De gemeentelijke wegcategorisering conform het verkeersstructuurplan en de functies van de weg (verkeer of verblijf), zijn leidend voor de verlichtingsklasse van de OVL; De gemeente kiest ervoor om achterpaden en brandgangen (in eigendom van de gemeente) niet te verlichten. Indien de bewoner of ontwikkelaar wil voldoen aan het PKVW dan zal zij deze verlichting zelf moeten plaatsen en aansluiten op een eigen aansluiting De gemeente streeft energiebesparing na. In het beleidsplan zijn de doelstellingen vanuit het Energieakkoord (integraal onderdeel van het Klimaatakkoord) als ambitie opgenomen; De gemeente verlicht alleen waar en wanneer dat nodig is.

De gemeente probeert lichtvervuiling, strooilicht en lichthinder te voorkomen; De gemeente verlicht vrij liggende voetpaden alléén indien er geen verlichte alternatieve route beschikbaar is; De armaturen hebben een economische afschrijvingstermijn van 20 jaar, de masten 40 jaar; Nieuw toe te passen producten (lichtmasten en armaturen) voldoen aan het landelijk criterium voor duurzaam inkopen4 en hebben een CE-keurmerk.

Scenario’s Hoe de gemeente de OVL de komende beleidsperiode kan verduurzamen, is uitgewerkt in drie scenario’s. Deze drie scenario’s geven inzicht in de investering en de gevolgen die deze investeringen hebben. Investeringen hebben impact op het energieverbruik en op de exploitatiekosten. Deze exploitatiekosten bestaan uit energiekosten en onderhoudskosten. De impact van elk scenario op de exploitatiekosten zijn voor de korte en lange termijn bepaald. De scenario’s zijn uitgewerkt op basis van het huidige prijspeil (2020) en zijn niet geïndexeerd. De drie scenario’s bevatten een oplopend ambitieniveau: 1.

Het eerste scenario gaat ervan uit dat de materialen die nu en in de komende vier jaar (beleidsperiode) de economische levensduur overschrijden, of reeds verstreken is, worden vervangen.

2.

Het tweede scenario heeft, als aanvulling op het eerste scenario, de ambitie van vanuit het Energieakkoord voor 50% energiebesparing in 2030 ten opzichte van 2013, als punt op de horizon. Voor de vervanging van materialen wordt voldoende budget vrijgemaakt om energiebesparing te realiseren.

3 Bron: https://vng.nl/artikelen/lokale-plannen-uitvoering-energieakkoord-in-kaart-gebracht

Via de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) hebben gemeenten in 2013 het Energieakkoord ondertekend. 4 Via PIANOo (www.pianoo.nl), het expertisecentrum voor aanbesteden, worden deze criteria kenbaar gemaakt aan de gemeenten en periodiek bijgesteld.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 2 van 42

3.

Het derde scenario gaat uit van dezelfde ambitie als scenario 2, maar voegt daaraan toe dat de installatie dynamisch wordt gedimd. De gemeente legt met deze investering tevens een basis voor een slimme infrastructuur.

Voor alle scenario’s geldt dat de doelstellingen van het Energieakkoord voor 2020 zijn bereikt. (20% energiebesparing, 40% slim energiemanagement en 40% energiezuinig OVL in 2020)

Financiën In tabel 1 is een samenvatting gemaakt van de kosten en energiebesparing van de drie scenario’s voor de beleidsperiode. Scenario 1:

Scenario 2:

vervangen op

vervangen op

vervangen op

basis van technische levensduur

basis van technische levensduur

basis van technische levensduur

en energieakkoord 2030

energieakkoord 2030 en dynamisch dimmen

beleidsperiode

Kosten OVL (totaal) € Beheer- en Onderhoudskosten Energie- en netwerkkosten Investering masten en armaturen Energiebesparing t.o.v. 2013

€ € €

Scenario 3:

beleidsperiode

beleidsperiode

2.763.975 €

2.833.291 €

3.354.766

389.581 € 540.097 € 1.834.297 € 33%

387.555 € 538.344 € 1.907.391 € 38%

401.679 520.129 2.432.957 50%

Tabel 1: samenvatting kosten scenario’s.

Daarnaast hebben de investeringen impact op meer kwalitatieve aspecten, die lastiger uit te drukken zijn in een exact cijfer. Denk aan gevoel van veiligheid of beleving van de kwaliteit van de openbare ruimte. Voor elk scenario zijn de gevolgen aangegeven en gewogen op basis van de doelstellingen van het beleidsplan (veilig, duurzaam, kostenefficiënt en kwaliteit). In tabel 2 is per scenario is aangeven wat een inwoner waarschijnlijk ervaart bij deze kwalitatieve aspecten. Scenario 1: beleidsperiode

Scenario 2: beleidsperiode

Scenario 3: beleidsperiode

Doelstellingen veilig

effect scenario 1

effect scenario 2

effect scenario 3

0

+

+

duurzaam

0

+

++

kosten efficient

+

+

-

kwaliteit

0

+

+

Tabel 2: Ervaring kwalitatieve aspecten.

Advies Op basis van de beleidsuitgangspunten voldoen scenario 2 en 3 het best aan de doelstellingen van gemeente Geldrop-Mierlo, zoals te zien is in tabel 2. Scenario 2 voldoet op alle onderdelen aan de doelstellingen. Scenario 2 heeft de voorkeur op basis van de laagste beheer- en onderhoudskosten van de installatie.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 3 van 42

Inhoudsopgave Samenvatting en advies ..................................................................................................................... 1 Inhoudsopgave .................................................................................................................................. 4 Leeswijzer .......................................................................................................................................... 5 1

Inleiding ..................................................................................................................................... 6 Doel van openbare verlichting ............................................................................................ 6 Missie en visie ..................................................................................................................... 8

2

Huidige situatie ......................................................................................................................... 9 Huidige beleid ..................................................................................................................... 9 Areaaloverzicht ................................................................................................................... 9 Vervangingsinvestering ..................................................................................................... 10

3

Financiën ................................................................................................................................. 11 3.1 Wat zijn de kosten van de OVL? ....................................................................................... 11 11 3.2 Begrotingsoverzicht .......................................................................................................... 12

4

Beleidskeuze............................................................................................................................ 14 4.1 Veiligheid .......................................................................................................................... 14 4.2 Wettelijke kaders en richtlijn voor openbare verlichting ................................................. 15 4.3 Duurzaamheid ................................................................................................................... 17 4.4 Esthetiek en materialen .................................................................................................... 23 4.5 (Kosten)efficiënt ............................................................................................................... 26 4.6 Innovatie ........................................................................................................................... 27

5

Basisbeleid en scenario’s ........................................................................................................ 31 5.1 Basisbeleid ........................................................................................................................ 31 5.2 Scenario’s .......................................................................................................................... 31 5.3 Scenario 1: Op basis van economische levensduur .......................................................... 32 5.4 Scenario 2: Energieakkoord 2030 als doelstelling............................................................. 35 5.5 Scenario 3: Energieakkoord + dynamisch slim .................................................................. 37 5.6 Scenariokeuze ................................................................................................................... 39

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 4 van 42

Leeswijzer In dit beleidsplan openbare verlichting wordt het beleid op het gebied van openbare verlichting (hierna: OVL) in gemeente Geldrop-Mierlo voor de periode 2021 tot en met 2024 beschreven. In dit beleidsplan komen alle relevante onderwerpen aan de orde die van invloed zijn op het beleid, beheer en onderhoud van de OVL. Het proces om te komen tot dit plan is gestart met een vragenlijst met betrekking tot de visie op openbare verlichting. In de antwoorden hebben vertegenwoordigers van de gemeentelijke clusters Ontwerp, Beleid, Beheer en de Buitendienst als ook de afdeling Financiën van de Dienst Dommelvallei op basis van hun vakdisciplines (o.a. Verkeer, Duurzaamheid, Veiligheid, Beheer & Onderhoud en Financiën) hun visie kunnen gegeven wat heeft bijgedragen aan de keuzes die in dit beleidsplan worden voorgesteld. Dit beleidsplan bestaat uit vijf delen en geeft antwoord op de volgende vragen: Deel 1: Inleiding – Wat is het doel van openbare verlichting? In deel één wordt het doel en de doelstellingen (missie en visie) van de OVL in gemeente Geldrop-Mierlo beschreven. Deel 2: Huidige situatie– Wat is er gerealiseerd en wat is de stand van zaken? Het tweede deel beschrijft wat er tot heden gerealiseerd is. De huidige situatie wordt in kwantiteit en kwaliteit met aandachtspunten beschreven aan de hand van de beheerdata.

Deel 3: Financiën – Wat zijn de huidige kosten van OVL? Dit deel beschrijft de huidige kosten van de openbare verlichting. Er wordt inzicht gegeven in de gerealiseerde kosten en de te verwachten kosten. Ook wordt een kostenvergelijking gemaakt op basis van kengetallen. Deel 4: Beleidskeuze – Welke beleidskeuzes heeft de gemeente gemaakt? Deel vier geeft een beschrijving van de beleidskeuzes die de gemeente heeft gemaakt en de ambities die de gemeente heeft op het gebied van veiligheid, duurzaamheid, esthetiek, en het (kosten)efficiënt in stand houden van de installatie. Tevens worden innovaties die gekoppeld zijn aan openbare verlichting en de keuzes die de gemeente daarin nu maakt, beschreven. Deel 5: Basisbeleid en scenario’s– Wat is het basisbeleid en welke scenariokeuze heeft de gemeente? In deel vijf zijn de scenariokeuzes uitgewerkt. Aan de hand van nieuwe (technische) ontwikkelingen en wensen zijn drie scenario’s samengesteld, ieder met een ander ambitieniveau. De gevolgen voor de financiën en kwaliteit van deze keuzes worden inzichtelijk gemaakt. In dit deel is ook het ambtelijk advies opgenomen.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 5 van 42

1

Inleiding Doel van openbare verlichting Verlichting helpt het menselijk oog om de omgeving waar te nemen. Openbare verlichting (hierna te noemen OVL) moet zaken bij donkerte zichtbaar maken die voor een veilig en doelmatig gebruik van de openbare ruimte van belang zijn. Het doel van OVL is om optimaal bij te dragen aan de verkeersveiligheid, de sociale veiligheid en de leefbaarheid van de openbare ruimte. Belangrijke randvoorwaarden daarbij zijn; een zo laag mogelijk energieverbruik, het toepassen van duurzame oplossingen (o.a. dimbare ledverlichting) en borging van een veilige en goed functionerende installatie. Dit alles tegen verantwoorde kosten. De gemeente is als eigenaar verantwoordelijk voor de verlichting van de openbare ruimten die in eigendom en in beheer zijn van de gemeente. Hierin is een hoofdtaak weggelegd. De gemeente kan in het kader van het Burgerlijk Wetboek aansprakelijk gesteld worden voor het niet naar behoren functioneren van de OVL. De OVL moet voldoen aan de wettelijke kaders die daarvoor zijn gesteld. Relevant zijn de Elektriciteitswet, de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet), installatie-verantwoordelijkheid (IV), regelgeving met betrekking tot werken in vervuilde grond en Europese regelgeving aangaande te gebruiken producten.

Aanvullend op de wettelijke kaders zijn er nog richtlijnen en aanbevelingen die het merendeel van de gemeenten als uitgangspunt voor hun (OVL)-beleid hanteren, zoals de Nederlandse praktijk richtlijn voor de kwaliteitscriteria openbare verlichting (NPR 13201, hierna te noemen NPR), het politiekeurmerk en richtlijnen voor donkertebescherming en lichtvervuiling. Nationaal zijn er middels het Energieakkoord afspraken gemaakt met betrekking tot energiebesparingsdoelstellingen die voornamelijk gevolgen hebben op het terugdringen van het energieverbruik van de OVL. Deze energiebesparingsdoelen zijn vastgelegd in het Energieakkoord. In hoofdstuk 4 wordt verder ingegaan op wet- en regelgeving, richtlijnen en aanbevelingen. OVL is het geheel aan masten, armaturen, lampen en kabels om openbaar toegankelijk gebied te verlichten. De gemeente is eigenaar van het bovengrondse gedeelte van de OVL; het gedeelte vanaf het aansluitblok in de lichtmast. De netbeheerder (in de gemeente Geldrop-Mierlo: Enexis) is eigenaar van het ondergrondse gedeelte. De gemeente beschikt over een gedeeltelijk eigen net. Tot het ondergrondse gedeelte behoren de (ondergrondse) kabels, de aansluiting (aansluitblok) en de systemen om verlichting in- en uit te schakelen. In figuur 1 is de samenhang tussen de onderdelen van een lichtobject weergegeven.

Figuur 1 Samenhang onderdelen lichtobject

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 6 van 42

Verkeersveiligheid Goed functionerende OVL stelt weggebruikers in staat situaties waar te nemen, waarbij medeweggebruikers, obstakels, oneffenheden van het wegdek en het verloop van de weg goed kunnen worden waargenomen. Hierbij is gelijkmatigheid van de verlichting erg belangrijk. Gelijkmatigheid betekent de mate waarin het licht egaal verspreid wordt over een weg of een plein. Als deze sterk varieert, beïnvloedt dit het waarnemingsvermogen van de weggebruiker negatief. Naast gelijkmatigheid is het niveau van de verlichting een belangrijke variabele. Het verlichtingsniveau wordt aangepast aan de wegcategorie en de verkeerssituatie. Drukke doorgaande wegen in bebouwde gebieden verlangen een hoger verlichtingsniveau dan wegen die minder vaak gebruikt worden. Daarnaast wordt het verlichtingsniveau vaak verhoogd bij conflictgebieden, denk aan kruispunten of voetgangersoversteekplaatsen. Goede verlichting kan een onoverzichtelijke situatie veiliger maken.

Sociale veiligheid Het gevoel van veiligheid ontstaat vooral als de openbare ruimte als overzichtelijk wordt ervaren. Dit houdt onder meer in dat men voetgangers op voldoende afstand kan herkennen en men hun intenties kan inschatten. Deze overzichtelijkheid ontbreekt als het zicht niet vrij is. Denk aan pilaren in een tunnel of donkere struiken. Er moet afstemming zijn tussen de openbare ruimte en de verlichting. Wat weleens wordt vergeten is dat OVL ook schijnveiligheid kan bieden. Alleen maar licht op een sociaal onveilige plek zal weinig uitmaken. Sociaal toezicht zal dan de doorslag moeten geven voor een echte veiligheid. Naast de verlichtingssterkte speelt gelijkmatigheid van het licht een belangrijke rol. Als er veel donkere plekken in een verder verlicht oppervlak zijn, wordt dit als onveilig ervaren. De onderlinge mastafstand is bepalend voor de gelijkmatigheid van de verlichting.

Leefbaarheid Leefbaarheid heeft betrekking op herkenbaarheid, sfeer en/of het benadrukken van het bijzondere karakter van de openbare ruimte. Leefbaarheid wordt bevorderd als gebruikers van de ruimte zich prettig voelen en de behoefte ervaren om in de ruimte te zijn. Het bijzondere karakter van de openbare ruimte kan zowel in donkere als in lichte momenten met behulp van de openbare verlichtingsmaterialen tot uitdrukking worden gebracht. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het toepassen van decoratievere materialen in plaats van functionele materialen. Functionele verlichting beïnvloedt de leefbaarheid. Zij doet dit negatief als de installatie niet functioneert (niet brandend, scheef en/of beschadigd) en positief als het onderhoud wel netjes wordt bijgehouden. Openbare verlichting kan sfeer verhogend werken door middel van een weloverwogen lichtkleur. Tot slot kan het aanlichten van bijvoorbeeld bomen en markante gebouwen en het gebruik van bijzondere verlichting de kwaliteit en de leefbaarheid van de openbare ruimte verbeteren. Sierverlichting in bomen en straatmeubilair zoals in de centrumgebieden valt niet onder OVL.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 7 van 42

Missie en visie Missie openbare verlichting In de missie wordt aangegeven wat de gemeente wil betekenen voor haar inwoners en andere belanghebbenden (gebruikers van openbare ruimte) op het gebied van openbare verlichting. De missie maakt duidelijk waar de gemeente voor staat en waarin zij zich onderscheidt van andere gemeenten. De gemeente Geldrop-Mierlo streeft met haar openbare verlichting veiligheid voor haar inwoners na. Op het gebied van duurzaamheid wil zij stappen zetten, door te investeren in energiebesparende ledarmaturen met dimmodules en het gebruik van duurzame materialen (circulariteit5).

Visie openbare verlichting De visie bevat het langetermijnperspectief (≥ 10 jaar) van de gemeente op het gebied van de openbare verlichting. De gemeente Geldrop-Mierlo investeert in betrouwbare, veilige, innovatieve6 en duurzame openbare verlichting. Hierbij wordt de gewenste verlichtingskwaliteit gerealiseerd tegen economische en maatschappelijke verantwoorde kosten.

5 Circulariteit betekent dat de grondstoffen die je gebruikt volledig hergebruikt kunnen worden, zonder hun waarde

te verliezen, zie hoofdstuk 4.3 6 Bij innovatie gaat het erom om producten en diensten op een betere en effectievere manier aan te pakken, zie hoofdstuk 4.6

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 8 van 42

2

Huidige situatie Dit deel beschrijft het gevoerde beleid, de huidige situatie en de kwaliteit en kwantiteit van de aanwezige openbare verlichting. Op basis van wat er is bereikt, kan het huidige beleid worden bijgestuurd.

Huidige beleid Tot op heden is er geen beleidsplan OVL vastgesteld. De huidige werkwijze is gebaseerd op de uitgangpunten die voor het onderhoud en aanleg van OVL vastgelegd zijn in de afgesloten raamovereenkomst. Middels interviews met betrokkenen en een analyse van de data van het huidige areaal, kan het volgende worden geconcludeerd: In 2018 is het huidige onderhoudscontract gegund voor de periode 2019 tot en met 2022. Dit onderhoudscontract voorziet in alle leveringen en werkzaamheden voor het correctief en preventief onderhoud en ook de (nieuwe) aanleg van de OVL. Het correctief onderhoud (oplossen van storingen) wordt in de maandelijkse storingsroutes gedaan. Het preventief onderhoud en overige werkzaamheden worden met aparte deelopdrachten in opdracht gegeven; De gemeente wil nu vastgestelde beleidskaders waarbinnen de onderhoudsplannen uitgewerkt kunnen worden om de gewenste doelen te kunnen behalen; Geconstateerd is dat er relatief veel oude armaturen (ouder dan 20 jaar) aanwezig zijn. De gemeente heeft de laatste jaren ingezet op (voortijdige) vervanging van hoog vermogen SOXlampen door led in de ontsluitingswegen. Door deze keuze is vervanging van (oude) armaturen in de woonstraten uitgesteld. Gemeente Geldrop-Mierlo zit op de lijn voor de landelijke energiedoelstelling voor 2020.

Energiebesparing ligt op 20% (doelstelling 20%) en ligt hiermee boven het landelijk gemiddelde. (Bron: Energiemonitor openbare verlichting 2019) Op het gebied van duurzaamheid, toepassing van innovaties, het verbeteren van de beeldkwaliteit en uniformiteit van materialen (lichtpunthoogte masten en armatuurtypen) kan de gemeente nog een verbeterslag maken.

Areaaloverzicht Het OVL-areaal binnen de gemeente Geldrop-Mierlo is als volgt samengesteld (peildatum 13 maart 2020): Aantal lichtmasten: 8.832 stuks Aantal armaturen: 9.006 stuks Aantal lampen: 9.354 stuks Genoemde aantallen betreffen de verlichtingsobjecten in beheer van de gemeente en gelden als een momentopname. Vanuit het areaalbestand is een selectie gemaakt met de areaalopbouw van masten, armaturen en lichtbronnen. In onderstaande grafieken is de leeftijdsopbouw van masten en armaturen weergegeven, en de verdeling in lampsoorten en hun aandeel in het energieverbruik.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 9 van 42

Grafiek 1: leeftijdsopbouw masten

Grafiek 2: leeftijdsopbouw armaturen

Grafiek 3: percentage lichtbronsoort

Grafiek 4: percentage energieverbruik

Verklaring legenda: LED: Light-Emitting Diode PL: Spaarlamp TL: Tube-Light (TL-buis)

SON: SOX:

Hogedruk natriumverlichting Lagedruk natriumverlichting

Vervangingsinvestering Vanuit de areaalgegevens (peildatum maart 2020) blijkt dat 1.239 stuks (14%) masten de economische afschrijvingstermijn van 40 jaar hebben bereikt of overschreden. Voor armaturen geldt dat 3.131 (35%) van de armaturen de economische afschrijvingstermijn van 20 jaar heeft bereikt of overschreden. In de komende beleidsperiode, van 2021 tot en met 2024, zullen nog 170 masten (2%) en 300 armaturen (3%) de economische afschrijvingstermijn bereiken. De vervangingswaarde van de gehele bovengrondse OVL-installatie, inclusief de uitvoeringskosten, in de gemeente bedraagt circa € 8,1 miljoen. Bij deze berekening is per mast- en armatuurtype uitgegaan van een gemiddelde van verschillende marktconforme prijzen. Kosten voor arbeid, leverantie en de kosten van de netbeheerder worden ook meegerekend. De geraamde investering voor te vervangen materiaal (op basis van economische levensduur en standaard materiaal) in de komende beleidsperiode t/m 2024: Masten (1.239+170 stuks): € 719.694,Armaturen (3.131+300 stuks): € € 1.114.602,Bovenstaande maatregelen en geraamde investeringen is de inspanning om de OVL technisch veilig en in stand te houden op basis van de economische levensduur. De genoemde investeringen zijn geraamd op basis van het prijspeil 2020. In de praktijk kunnen de kosten afwijken door prijswijzigingen van materialen en marktwerking.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 10 van 42

3 3.1

Financiën Wat zijn de kosten van de OVL? Een goed inzicht in de kosten van de OVL-installatie is voor het vaststellen en uitvoeren van het beleid van groot belang. In dit deel wordt aandacht besteed aan de kosten(componenten) voor het in standhouden van de kwaliteit van de OVL. Er wordt gekeken naar de kosten in de gemeente GeldropMierlo en de kosten die een gemeente met een vergelijkbaar areaal op basis van kengetallen zou moeten hebben. Alle genoemde bedragen zijn exclusief B.T.W. en niet geïndexeerd. De kosten voor de OVL zijn te verdelen in de volgende groepen: 1. Onderhoudskosten; 2. Energiekosten en netwerkkosten; 3. Investeringen in vervanging en verbetering.

Onderhoudskosten Onder onderhoudskosten vallen de volgende werkzaamheden: Beheerwerkzaamheden; Preventief onderhoud; Correctief onderhoud.

Beheerwerkzaamheden De gemeente is op het gebied van de OVL geen regiegemeente. Dit betekent dat de gemeente zelf het operationeel beheer uitvoert. Dit operationeel beheer bestaat uit storingsmanagement, areaalmutaties, kostencontrole, toezicht en directievoering op het dagelijks onderhoud van de onderhoudsaannemer.

Preventief onderhoud De werkzaamheden die voor preventief onderhoud worden uitgevoerd zijn groepsgewijze vervanging van lampen (groepsremplace) en schouwen van OVL. Er wordt geen schilderwerk uitgevoerd. Groepsremplace Het groepsgewijs vervangen van lampen (groepsremplace) draagt bij aan de continuïteit van de kwaliteit van de verlichting. Door veroudering van de lamp wordt de lichtopbrengst gedurende de levensduur van de lamp minder en neemt de kans op incidentele storingen ten gevolge van lampdefecten toe. Groepsremplace heeft als voordeel dat incidentele storingen ten gevolge van lampdefecten afnemen en dat de lichtopbrengst van de installatie naar de oorspronkelijke beginwaarde wordt gebracht. Grafiek 5: relatie groepsremplace / incidenteel herstel

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 11 van 42

Remplace wordt uitgevoerd op het moment dat de servicelevensduur van de lamp is bereikt. Elke leverancier geeft aan hoeveel branduren een lamp heeft. Op basis van het brandschema kan de datum/periode bepaald worden waarin de lamp vervangen moet worden. In de gemeente GeldropMierlo worden de lampen (afhankelijk van het type) om de 4 of 3 jaar vervangen in de groepsremplace. Led-verlichting kent een veel langere levensduur (≥ 20jaar), waardoor remplace praktisch niet meer nodig is. Naast de energiebesparing is dit een belangrijk voordeel van led waardoor exploitatiekosten lager worden. Schouwen Schouwen is het periodiek controleren van het functioneren van lampen. In het huidige contract zijn geen schouwrondes opgenomen. Doordat de OVL voornamelijk in bewoond gebied staat worden defecte OVL snel gemeld door de burgers. Schouwen van de ontsluitingswegen wordt echter door de buitendienst of aannemer gedaan.

Correctief onderhoud De werkzaamheden voor correctief onderhoud omvatten het herstel van defecte onderdelen van het lichtpunt, inclusief schade en molest. De kosten van aanrijdingen worden verhaald op de verzekeraar van de veroorzaker of – indien de veroorzaker onbekend blijft – op het Waarborgfonds Motorverkeer.

Energie- en netwerkkosten De kosten voor het gebruik van het ondergrondse netwerk (transportkosten) en de kosten voor energie die de OVL-installatie verbruikt vallen onder de energie- en netwerkkosten. De energiekosten die zijn opgenomen gelden voor de gehele installatie inclusief belasting. De kosten zijn berekend met het prijspeil energiebelasting van 2020. Jaarlijks wordt de energiebelasting vastgesteld. Ten opzichte van 2019 is de energiebelasting op stroom verlaagd en de Opslag Duurzame Energie (ODE) op stroom verhoogd. Hiermee zijn de energiekosten met ca. 14% gestegen ten opzichte van 2019.

Investeringen in vervanging en verbetering Op basis van de economische levensduur van materialen kan de jaarlijkse noodzakelijke vervanging worden bepaald. Door hier een eenheidsprijs (inclusief arbeid) aan te koppelen, kan de jaarlijkse investering worden berekend. In hoofdstuk 2 zijn de beleidsuitgangspunten verwoord die de gemeente hanteert. Er is met de volgende uitgangspunten gerekend: Op het moment dat een armatuur is economisch afgeschreven wordt deze vervangen voor een energiezuinig led-armatuur voorzien van (statische) dimfunctionaliteit; De economische afschrijftermijn voor masten is gesteld op 40 jaar en voor armaturen is dit 20 jaar. In de praktijk wordt bij armatuurvervanging ook naar de restlevensduur van de mast gekeken. Indien nodig wordt ook de mast vervangen.

3.2

Begrotingsoverzicht In de tabel op de volgende pagina zijn de kosten voor de OVL weergegeven voor de drie kostencomponenten (beheer- en onderhoudskosten, energie- en netwerkkosten, vervanging/verbetering). Er wordt een vergelijk gemaakt met: Gemiddeld berekend jaarlijks budget In deze kolom zijn de berekende beheer- en onderhoudskosten en de energie- en netwerkkosten weergegeven van gemeente Geldrop-Mierlo op basis van het huidige areaal (peildatum maart 2020), zonder rekening te houden met pieken en dalen in Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 12 van 42

leeftijdsafhankelijke componenten zoals remplace. Voor de vervangingskosten is berekend wat gemiddeld per jaar nodig zou zijn indien jaarlijks 1/40e deel van de lichtmasten en 1/20e deel van de armaturen wordt vervangen. Begroting gemiddelde gemeente In deze kolom staat de begroting voor een gemiddelde gemeente met een vergelijkbaar aantal lichtmasten.

**Gemiddeld jaarlijks budget Geldrop-Mierlo

Begroting gemiddelde gemeente met 9.000 masten

Beheer- en onderhoudskosten*

€ 106.222

€ 135.000

Energie- en netwerkkosten

€ 142.661

€ 175.000

Vervanging/verbetering

€ 255.238

€ 286.875

Totaal

€ 504.121

€ 596.875

Kostenvergelijk OVL

Tabel 3: Kostenvergelijking openbare verlichting * excl. interne organisatiekosten gemeente ** Berekend jaarlijks benodigd budget

Uit bovenstaande blijkt dat onze berekening voor energie- en netwerkkosten sterk afwijkt van het gemiddelde budget voor een vergelijkbare gemeente. Dit is te verklaren doordat er veel energiezuinige lampen in het areaal aanwezig zijn (86%) en de gemeente op de lijn zit voor de energiebesparingsdoelstellingen van het Energieakkoord.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 13 van 42

4

Beleidskeuze Voor het realiseren van een innovatieve en duurzame verlichtingsinstallatie zijn veiligheid, leefbaarheid, milieubewustzijn en kostenbeheersing de belangrijkste thema’s. De beleidskeuzes die de gemeente maakt en de inspanningen die de gemeente doet op deze gebieden, worden hieronder beschreven.

4.1

Veiligheid Voorkomen van ongevallen De gemeente is eigenaar van het publieke domein en kan als eigenaar verantwoordelijk worden gesteld voor geleden schade als de openbare ruimte, inclusief de openbare verlichting, niet voldoet aan de eisen die men daaraan in de gegeven omstandigheden mag stellen (art. 6:162 BW en art. 6:174 BW) Hoewel het wettelijk niet is vastgelegd dat een weg of openbare ruimte verlicht moet worden, kan het ontbreken van verlichting of onjuiste verlichting wel worden aangemerkt als het plegen van een onrechtmatige daad. Hieruit kan schadeplichtigheid voor de gemeente ontstaan. Het (armatuur)areaal in Geldrop-Mierlo is deels verouderd. Het aansprakelijkheidsrisico kan toenemen als verouderde materialen niet worden vervangen. De lichtmast is hierbij het risicodragende deel. In de onderstaande tabel is weergegeven op welke wijze de gemeente dit risico beperkt. Aansprakelijkheid kan worden beperkt door:

De gemeente heeft dit als volgt geregeld:

Het periodiek en systematisch uitvoeren van inspecties en onderhoud.

Het onderhoud van de OVL wordt verzorgd door de onderhoudsaannemer. De gemeente controleert de werkzaamheden en voert inspecties uit. De gemeente heeft in de afgelopen jaren vervangingsplannen uitgevoerd op basis van beschikbare middelen en gaat in de toekomst door met structureel planmatig vervangen en onderhouden. Meldingen van burgers worden telefonisch of via de website aangenomen. Deze meldingen worden geregistreerd in het beheersysteem waarna de onderhoudsaannemer de storing verder afhandelt. In het onderhoudsbestek zijn termijnen opgenomen waarbinnen storingen door de onderhoudsaannemer moeten worden opgelost.

Een systeem van planmatig beheer (meerjaren vervangingsplan, beleidsplan).

Een goed werkend klachtensysteem

Snel handelen bij het verhelpen van schades en storingen. Tabel 4: risicobeperking aansprakelijkheid

Beleidskeuze: De gemeente continueert de huidige werkwijze.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 14 van 42

4.2

Wettelijke kaders en richtlijn voor openbare verlichting De openbare verlichting moet voldoen aan de wettelijke kaders die daarvoor zijn gesteld. Relevant zijn de Elektriciteitswet, de Arbeidsomstandighedenwet (installatie-verantwoordelijkheid), regelgeving met betrekking tot werken in vervuilde grond (CROW 400) en Europese regelgeving aangaande te gebruiken producten. Aanvullend op de wettelijke kaders zijn er nog richtlijnen en aanbevelingen die het merendeel van de gemeenten als uitgangspunt voor hun (OVL)-beleid hanteren, zoals de Nederlandse praktijk richtlijn voor de kwaliteitscriteria openbare verlichting (NPR 13201, hierna te noemen NPR), het politiekeurmerk veilig wonen (PKVW) en richtlijnen voor donkertebescherming en lichtvervuiling.

Elektriciteitswet Door het liberaliseren van de energiemarkt werd op 2 juli 1998 door de overheid de Elektriciteitswet opgesteld. Deze wet beschermt klanten tegen woekerprijzen en controleert tevens de netbeheerders en energieleveranciers. De regels uit deze wet zijn nog steeds actueel. In de Elektriciteitswet is tevens bepaald dat alle energieleveranciers vrije toegang krijgen tot het netwerk van de andere maatschappijen. Ook is er in de wet opgenomen dat de netbeheerders een voorstel mogen doen voor elektriciteitstarieven. De netbeheerder kan niet zelf worden gekozen, omdat zij voor het onderhoud en betrouwbaarheid van het elektriciteitsnetwerk in betreffende regio zorgen. Wel moeten netbeheerders voldoen aan de door de overheid gestelde eisen. Zo moet er een afgesproken tarief gebruikt worden: het capaciteitstarief. Ook staan er in de Elektriciteitswet regels voor het produceren van duurzame energie door energieleveranciers, maar deze moet wel voldoen aan bepaalde voorwaarden. De Elektriciteitswet wordt beheerd door de Autoriteit Consument & Markt. Deze commissie werkt in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en bewaakt de uitvoering en naleving van de Elektriciteitswet door energiemaatschappijen en netbeheerders. Wie de wet niet naleeft, kan leveringsvergunningen kwijtraken.

Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) De gemeente is verantwoordelijk voor de veiligheid van haar burgers en ambtenaren. Voor wat betreft het veilig werken met elektrische installaties is in de Arbowet vastgelegd hoe de veiligheid gewaarborgd moet worden. Onder deze installaties vallen onder meer de openbare verlichting, verkeerregelinstallaties en bijvoorbeeld installaties in tunnels, sluizen, gemalen en rioleringsinstallaties. Op vrijwel alle installaties in de openbare ruimte zijn de vigerende laagspanningsnormen NEN1010 en NEN3140+A1 van kracht, en op sommige installaties de Bedrijfsvoering van elektrische installaties Hoogspanning NEN 3840 nl, NEN-EN-IEC 61936 en NEN-EN 50522. In de Arbowetgeving is voor elektrische installaties voorgeschreven dat de eigenaar van deze installaties de verantwoordelijkheden die voortvloeien uit aanleg, beheer en onderhoud van deze installaties, moet vastleggen in schriftelijke procedures. De wetgever wil met deze wetgeving de veiligheid van de installatie vergroten. Het is belangrijk om een zogenaamde installatieverantwoordelijke aan te wijzen. Hiermee wordt de verantwoording voor een veilige elektronische bedrijfsvoering bij een (rechts)persoon neergelegd. Indien er binnen de gemeente geen installatieverantwoordelijke expliciet is aangewezen en vastgelegd, dan valt die taak automatisch toe aan de hoogste functionaris.

Voor gemeenten is dat de gemeentesecretaris. Hij of zij is persoonlijk aansprakelijk indien de installatie resulteert in een onveilige situatie op straat of als werkzaamheden onveilig worden uitgevoerd. De aanwijzing dient door het college te worden gedaan en dient te worden geaccepteerd door de installatieverantwoordelijke. De installatieverantwoordelijke kan een persoon zijn uit de eigen organisatie of worden ingehuurd. Daarnaast kan een rechtspersoon worden aangewezen als installatieverantwoordelijke. De gemeente dient installatieverantwoordelijkheid op de juiste wijze te organiseren. Zij kan dit doen door: Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 15 van 42

Een inventarisatie uit te voeren; Een procedurehandboek en veiligheidsmaatregelen vast te leggen; Instructies te verzorgen en te controleren op naleving; Een onderhoudssysteem op te zetten; Inspecties uit te voeren en rapportages te verzorgen. De kosten voor het organiseren en in standhouden van installatieverantwoordelijkheid zijn beheer- en onderhoudskosten opgenomen. Beleidskeuze: Gemeente Geldrop-Mierlo heeft het organiseren van installatieverantwoordelijkheid in gang gezet en zal dit in deze beleidsperiode verder vormgeven.

CROW 400 Vanaf 1 januari 2018 heeft er een overgang plaatsgevonden van de CROW132 naar de CROW400, dit betreft een aanpassing in de regelgeving met betrekking tot werken in vervuilde grond. De opdrachtgever heeft een ongewijzigde verplichting om bij opdrachtverstrekking te kunnen verklaren dat de grond waarin gewerkt wordt “schoon” is of anderzijds aan te leveren wat de vervuilingsklasse is en dit te onderbouwen in een actueel rapport. Alle informatie met betrekking tot de overgang naar de CROW400 is terug te vinden op de website van de CROW: www.crow.nl.

Europese regelgeving Waar materialen aan moeten voldoen is beschreven in de Europese Regelgeving. Bepaalde producten mogen in Europa alleen op de markt worden gebracht als zij voorzien zijn van een CE-markering. Op het gebied van de OVL dienen alle materialen te zijn voorzien van het CE-merkteken. Vanuit de Europese Unie is ook een afvalstoffenlijst opgesteld. Gasontladingslampen staan op deze lijst en behoren tot chemisch afval, dat via erkende verwerkingsbedrijven verwerkt moet worden.

Richtlijn openbare verlichting Naast de wettelijke kaders zijn er ook richtlijnen en aanbevelingen die als uitgangspunten voor het OVL-beleid dienen. In het bijzonder de richtlijnen die de Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde (NSVV) uitvaardigt. De NSVV heeft in samenwerking met NEN de praktijkrichtlijn ‘Kwaliteitscriteria Openbare Verlichting’, NPR 13201 opgesteld (hierna te noemen NPR). Dankzij de huidige technische ontwikkelingen is men in staat om meer maatwerk te leveren. Er is ruimte voor alternatieven in de toepassing van verlichting. Zo kan in een bepaalde wegsituatie in plaats van (oriëntatie)verlichting ook worden gekozen voor alternatieven als reflecterend asfalt, bebording of wegbelijning, en actieve markering met solitair functionerende led-units in het wegdek. Met de NPR zijn er voor beheerders praktische handvatten beschikbaar gekomen om beleidskeuzes in relatie tot diverse kwaliteitsaspecten en energiebesparing voor verlichting in de openbare ruimte te maken. De NPR bevat bijlagen met stroomdiagrammen waarmee kan worden bepaald of er in een bepaalde situatie wel of geen openbare verlichting gewenst is. De richtlijn wordt in veel gemeenten als leidraad voor de OVL gehanteerd. Hierbij is als uitgangspunt het handhaven van de locatie van de masten i.v.m. de netwerkkosten.

Bij herinrichtingen en reconstructies wordt de mastlocatie opnieuw afgestemd op de (nieuwe) inrichting. Beleidskeuze: De gemeente Geldrop-Mierlo kiest ervoor om de NPR als uitgangspunt te nemen voor het ontwerp van de openbare verlichting. De gemeente streeft de minimale uitkomsten uit de NPR na. De norm wordt bij het ontwerp vastgesteld. Niet bij alle huidige locaties wordt voldaan aan de norm. Op voorhand wordt dit niet aangepakt, wel op het moment dat de verlichting aan vervanging toe is.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 16 van 42

Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) In 1999 is het Politie Keurmerk Veilig Wonen (PKVW) als landelijke richtlijn geïntroduceerd. Dit keurmerk is een veiligheidskeurmerk dat kan worden afgegeven wanneer een ruimte of gebied voldoet aan alle vastgestelde voorwaarden voor sociale veiligheid. Dit varieert van sloten in de woning tot fysieke inrichting, zoals o.a. het groen van de openbare ruimte en het verlichten van brandgangen en achterpaden. Het PKVW conformeert zich, voor de voorgeschreven verlichtingsniveaus, aan de richtlijnen van de NPR. De NPR staat dimmen van verlichting toe, het PKVW echter niet. Het is raadzaam alleen het PKVW te hanteren, wanneer aan het gehele scala van eisen voldaan kan worden. De gemeente kiest ervoor om brandgangen en achterpaden niet te verlichten. Indien de bewoner of ontwikkelaar wil voldoen aan het PKVW dan zal zij deze verlichting zelf moeten plaatsen. Als in een woonwijk niet aan alle eisen voldaan kan worden, verdient het de voorkeur om voor de openbare verlichting de NPR te hanteren. Beleidskeuze: De gemeente heeft het standpunt ingenomen om de nieuwe verlichtingsplannen te laten voldoen aan de NPR. De gemeente kiest ervoor om achterpaden en brandgangen (in eigendom van de gemeente) niet te verlichten.

Indien de bewoner of ontwikkelaar wil voldoen aan het PKVW dan zal zij deze verlichting zelf moeten plaatsen en aansluiten op een eigen aansluiting.

Verlichtingsklasse op basis van de wegcategorisering Duurzaam Veilig De NPR kent een determinatietabel waarmee de verlichtingsklasse wordt bepaald aan de hand van de verkeersbewegingen (gemotoriseerd verkeer, conflict verkeer, voetgangers). De verlichtingsklasse geeft vervolgens aan wat het lichtniveau (hoeveelheid licht op straat) en de gelijkmatigheid (mate waarin het licht egaal verspreid wordt over de straat) moet zijn conform de richtlijn. De wegcategorisering staat aan de basis van de vormgeving van de weginrichting en is het uitgangspunt voor de gewenste verlichtingsklasse op een bepaald weggedeelte of gebied. De gemeente heeft de wegcategorisering vastgelegd in het de Herijking gemeentelijk beleid Duurzaam Veilig, d.d. 3 juni 2013.

Figuur 3: wegcategorisering Duurzaam Veilig

Beleidskeuze: De wegcategorisering, vastgelegd in de Herijking gemeentelijk beleid Duurzaam Veilig, is het uitgangspunt voor de verlichtingsklasse.

4.3

Duurzaamheid Reductie energieverbruik en het energieakkoord Nationaal zijn er energiebesparingsdoelstellingen, het zogenaamde “Energieakkoord”, vastgesteld die impact hebben op het terugdringen van het energieverbruik van de OVL-installatie.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 17 van 42

Naar schatting verbruikt OVL in ons land 1,5 procent7 van de elektriciteit, waarvan het overgrote deel voor de gemeentelijke OVL. Dit is dan ook voor de meeste gemeenten de grootste elektriciteitsverbruiker. Volgens het (voormalige) projectbureau energiebesparing in de GWW bestaat de gemeentelijke elektriciteitsrekening namelijk gemiddeld uit: 10% voor de gebouwen; 60% voor de openbare verlichting; 30% overige verbruikers. Gemeenten kunnen dus zelf een concrete en realistische bijdrage leveren aan het realiseren van het Energieakkoord. In het Energieakkoord staan de volgende doelstellingen genoemd voor openbare verlichting (OVL) en verkeersregelinstallaties (VRI's): 20% energiebesparing bij OVL en VRI's in 2020 ten opzichte van 2013; 50% energiebesparing bij OVL en VRI's in 2030 ten opzichte van 2013; 40% van de OVL is voorzien van slim energiemanagement 8 in 2020; 40% van de OVL is energiezuinig in 2020. Rijkswaterstaat stelt een Monitoring OVLVRI-lijst ter beschikking, waarin de gegevens met betrekking tot lamptypen, lampvermogen, schakeltijden en dimregime zijn opgenomen. Rijkswaterstaat monitort de voortgang van de Energieakkoord-doelstellingen. Gemeente Geldrop-Mierlo zit op de lijn voor de landelijke energiedoelstelling voor 2020. Energiebesparing ligt op 20% (doelstelling 20%) en ligt hiermee boven het landelijk gemiddelde.

(Bron: Energiemonitor openbare verlichting 2019)

Van Energieakkoord naar klimaatakkoord In 2019 is het Klimaatakkoord tot stand gekomen. Hierin ligt de nadruk op CO2-reductie. Deze afspraken zijn met meer dan honderd partijen gemaakt, waaronder veel partijen uit het Energieakkoord. De nog lopende afspraken uit het Energieakkoord zijn integraal opgenomen in het Klimaatakkoord. Beleidskeuze: Om te komen tot energiereductie kiest de gemeente voor verdere verlaging van het energieverbruik van de OVL. De gemeente onderschrijft de doelstellingen uit het Energieakkoord. Beleidskeuze: De gemeente monitort vanaf 2014 de energiereductie jaarlijks en verstrekt deze gegevens aan Rijkswaterstaat. Terugdringen van het gebruik van energie en de daarmee gepaard gaande reductie van de CO 2emmissie is een belangrijk thema van het milieubeleid van de gemeente. Het terugdringen van de milieubelasting door het energieverbruik kan grofweg op twee manieren: Inkoop van duurzame energie; Verminderen van het verbruik.

7 bron: www.duurzamebedrijfsvoeringoverheden.nl/locaties/openbareverlichting

8

Slim energiemanagement is: 1) Anders schakelen dan het standaard zonnewende- of nacht schakelen zoals door de netbeheerder wordt aangeboden; 2) Het regelen van het lichtniveau d.m.v. dimmen

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 18 van 42

De gemeente koopt op dit moment uitsluitend duurzaam opgewekte (groene) stroom in. Energie besparen (verminderen van het verbruik) kan worden bereikt op verschillende manieren: Toepassing van zuinige led-verlichting, met behoud van verlichtingskwaliteit; Dimmen; Saneren van verlichting. Voor het toepassen van led-verlichting binnen de OVL zijn er geen belemmeringen meer als het gaat om licht- en elektrotechnische aspecten. Er zijn geen hogere investeringskosten dan bij toepassing van conventionele systemen, terwijl de exploitatiekosten (energie- en onderhoudskosten) lager zijn. Toepassing van conventionele materialen is momenteel geen keuze meer. Continuering van de ingezette beleidslijn om led-armaturen te plaatsen, leidt tot de meest optimale energiereductie. Beleidskeuze: De gemeente gaat door met de uitrol van led-armaturen. Bij toepassing van ledverlichting is het wenselijk dat in de bestekken eisen en voorwaarden worden opgenomen waaraan deze tenminste dient te voldoen. De volgende criteria dienen als uitgangspunt bij toepassing van led-verlichting: Led-modules dienen uitwisselbaar te zijn; Gegarandeerde levensduur > 50.000 uur; Lichtoutput bij einde levensduur minimaal 70%; Powerfactor bij 100% groter dan 0,90 en bij dim 30% groter dan 0,85.

Dit is een eis van de energieleverancier waarmee wordt voorkomen dat er een lager stroomverbruik wordt gemeten dan werkelijk wordt verbruikt. Dimmen: De meeste moderne armaturen zijn standaard voorzien van statische dimmogelijkheid (vast tijdstip) en worden vanaf de fabriek met een standaard dimprotocol geleverd. Door het dimmen van verlichting wordt een energiebesparing bereikt. Bij het standaard dimregime wordt gemiddeld ca. 25% - 40% aan energie op het totaalverbruik bespaard (afhankelijk van lamptype en vermogen). Dimmen kan naast statisch tevens dynamisch worden uitgevoerd. Met softwaresystemen kan het dimmen op afstand aangestuurd worden. Dit heeft als voordeel dat ingespeeld kan worden op externe factoren zoals calamiteiten, weersomstandigheden en verkeersintensiteiten. Een nadeel is de (nog) hoge investeringskosten voor het systeem. De gemeente Geldrop-Mierlo past standaard statisch dimmen toe. Dynamisch dimmen kan, indien noodzakelijk, op beperkte schaal worden toegepast. Dynamisch dimmen en connectiviteit op afstand bewerkstelligen wordt uitgelegd in hoofdstuk 4.6 en is als apart scenario opgenomen in paragraaf 5.5.

Het standaard toe te passen dimregime van ontsteken tot doven in de gemeente Geldrop-Mierlo is: 100% : van ontsteken tot 22:00 uur 66% : van 22:00 uur tot 06:00 uur 100% : van 06:00 uur tot doven Beleidskeuze: Om het energieverbruik verder terug te dringen, kiest de gemeente bij iedere vervanging voor statisch dimmen volgens bovenstaand schema.

Saneren van verlichting In de NPR is ruimte voor alternatieven in de toepassing van verlichting. Op basis van de NPR wordt dan de nut en noodzaak van de verlichting per situatie beoordeeld. Zo kan in een bepaalde wegsituatie in plaats van verlichting ook worden gekozen voor reflecterende markering of schrikhekken. Saneren van de OVL zorgt voor energiebesparing maar brengt wel kosten met zich mee.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 19 van 42

Beleidskeuze: De gemeente gaat geen verlichting projectmatig saneren. De inschatting is dat er geen gebieden zijn in de gemeente waar de verlichting gesaneerd kan worden. De keuze is om deze maatregel als afzonderlijk actiepunt op te nemen in het uitvoeringsprogramma en dan doelgericht te onderzoeken waar lichtmasten eventueel verwijderd kunnen worden. Deze keuze wordt niet verder benoemd als maatregel binnen een scenario.

Circulariteit De geleidelijke ontwikkeling naar een circulaire economie krijgt steeds meer aandacht in de OVL. De ambitie van de Rijksoverheid is dat Nederland in 2050 voor 100% circulair is. De circulaire economie is een economie waarin geen afval meer is, in tegenstelling tot de lineaire economie. Alles wordt in een circulaire economie opnieuw gebruikt als grondstof. Door schaarste wordt de noodzaak om grondstoffen in de keten te houden steeds groter. Circulariteit gaat verder dan recycling. Circulariteit gaat uit van een langere termijn; kan het materiaal van het product aan het einde van de levensduur opnieuw in de keten worden genomen en daarna nogmaals? Er zijn meerdere rollen/taken die een gemeente op zich kan nemen om de circulaire economie te stimuleren. Bijvoorbeeld bij het inkopen van producten en diensten. Het samenwerking platform van overheden en bedrijven in de openbare verlichting, OVLNL, heeft op basis van de R-lijst van het Planbureau voor de Leefomgeving een handvat voor gemeenten ontwikkeld om aan de hand van tien strategieën tot meer circulariteit te komen. In de tabel op de volgende pagina worden met behulp van dit handvat de beleidskeuzes van de gemeente Geldrop-Mierlo beschreven.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 20 van 42

Slimmer maken/ gebruiken

Levensduur verlengen

Label R0 Refuse

Omschrijving Weigeren: Verlichting overbodig maken door van z’n functie af te zien of die met een wezenlijk ander product te leveren.

R1 Rethink

Anders denken: Bijvoorbeeld bij het maken van het lichtontwerp of bij het ontwerpen van een lichtmast of armatuur.

R2 Reduce

Verminderen: Lichtbronnen, armaturen, masten efficiënter fabriceren/ gebruiken, waardoor minder materiaal nodig is.

R3 Re-use

Hergebruiken: Afgedankt maar nog goed armatuur of mast hergebruiken in dezelfde functie. Repareren: Onderhouden en repareren van armaturen en masten. Renoveren: Opknappen en moderniseren van een verouderde mast of armatuur. Opnieuw maken: Onderdelen van afgedankte armaturen of masten hergebruiken in nieuw product met dezelfde functie. Herbestemmen: Afgedankt product of onderdelen hergebruiken in een nieuw product met een andere functie. Herwinnen: Materialen uit armaturen, masten, lichtbronnen, etc. verwerken tot nieuwe grondstoffen.

R4 Repair

R5 Refurbish

R6 Remanufacture

R7 Repurpose

Materialen nuttig gebruiken

R8 Recycle

R9 Recover

Beleidskeuze gemeente Geldrop-Mierlo Er zijn niet veel gebieden in de gemeente waar de verlichting gesaneerd kan worden. Deze maatregel wordt als afzonderlijk actiepunt opgenomen in het uitvoeringsprogramma. Er wordt doelgericht onderzocht waar lichtmasten verwijderd kunnen worden. Bij het ontwerp van verlichting streeft de gemeente - binnen de richtlijn - het minimaal te plaatsen lichtpunten na. Indien verlichting nodig is worden andere functies gekoppeld (VRI, borden). Dit bespaart materialen. Het verwijderen van bestaande lichtpunten brengt hoge netwerkkosten met zich mee. Bij het herontwerp van verlichting worden deze kosten meegewogen in het (her-) verlichtingsplan. Standaard ledverlichting plaatsen en te zijner tijd vervangen (en hergebruiken).

De gemeente kiest voor armaturen waarvan losse onderdelen makkelijk te vervangen en dus uitwisselbaar zijn. De gemeente kiest voor armaturen waarvan losse onderdelen makkelijk te vervangen en dus uitwisselbaar zijn. De gemeente kiest voor armaturen waarvan losse onderdelen makkelijk te vervangen en dus uitwisselbaar zijn.

Mogelijk vanuit de fabrikant.

In de vervangings- en onderhoudsbestekken wordt voorgeschreven dat niet voor hergebruik of renovatie in aanmerking komende producten dienen te worden gerecycled. (Gecertificeerde verwerker). Niet mogelijk

Energieterugwinning: Door het verbranden van afvalmaterialen. Bron: Leidraad circulariteit openbare verlichting: november 2017. Tabel 5: R-tabel circulariteit

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 21 van 42

Maatschappelijk verantwoord inkopen Maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) betekent dat naast de prijs van de producten, diensten of werken ook wordt gelet op de effecten van de inkoop op milieu en sociale aspecten. Duurzaam inkopen wordt ook wel maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) genoemd. Via PIANOo, het expertisecentrum voor aanbesteden, worden deze criteria kenbaar gemaakt aan de gemeenten en periodiek bijgesteld. Deze criteria bieden de mogelijkheid om een energiebesparingsdoelstelling en een ontwerp- en inkooprichtlijn te definiëren. Voor de productgroep openbare verlichting betreft het hier in hoofdzaak: Toepassen van dimbare ledverlichting als uitgangspunt; Levensduur van verlichting. Voor de ledverlichting gelden de volgende eisen: o Ledsystemen die worden toegepast, dienen een verwachte levensduur van 80.000 branduren te hebben en te voldoen aan L80F10 (LxFy waarde) en Tq 25°C; o De maximale stroom door de leds mag niet hoger zijn dan 500mA om de licht output op langere termijn te kunnen waarborgen. Beperking van lichthinder. De lichtuitstraling van de OVL-installatie moet vallen binnen de grenswaarden als gesteld in de Richtlijn Lichthinder 2015 van de NSVV; De installatie is energiezuinig. Vergelijking en beoordeling van het energieverbruik van armaturen in de gebruiksfase, uitgedrukt in kWh/jaar.

OVL-installatie bestaat uit recyclebare of hernieuwbare materialen. Beleidskeuze: Genoemde duurzaamheidscriteria worden in het programma van eisen meegenomen bij de aanbesteding van werken voor de openbare verlichting.

Wet natuurbescherming Per 1 januari 2017 heeft de Wet natuurbescherming de Flora- en Faunawet, de Boswet en de Natuurbeschermingswet 1998 vervangen. De uitvoering van deze nieuwe wet komt grotendeels in handen van de provincies. Deze wet beschermt de leefgebieden van diverse dieren- en plantensoorten. Als de verlichting de natuur verstoord kan er besloten worden verlichting aan te passen of te verwijderen. Wanneer het plaatsen van de OVL mogelijk strijdig is met de Wet natuurbescherming, kan er gekeken worden naar alternatieven voor de OVL. Dergelijke situaties doen zich voornamelijk voor in gebieden waar flora en fauna hinder van het licht ondervinden. Beleidskeuze: Gemeente Geldrop-Mierlo kijkt naar alternatieven waar verlichting in strijd is met de Wet Natuurbescherming, zoals het accentueren van het verloop van de weg of het markeren van obstakels door middel van oriëntatie of reflectie. Indien verlichting in verband met de veiligheid toch geplaatst moet worden, kijkt de gemeente naar verlichting op maat. Deze verlichting gaat bijvoorbeeld pas aan als weggebruikers zich er begeven. Het gebruik van vleermuis-vriendelijke verlichting (BATverlichting) wordt, waar nodig, als keuze meegenomen.

Lichtvervuiling Lichtvervuiling is de verhoogde helderheid van de nachtelijke omgeving door gebruik van kunstlicht. Lichthinder is de overlast die mensen en dieren hiervan ondervinden. Lichtvervuiling is een vrij recent fenomeen. Het overvloedig verlichten van allerhande plaatsen veroorzaakt ecologische schade. Nachtverlichting, zoals verlichting van snelwegen en straten, gebouwen, objecten en assimilatieverlichting in de glastuinbouw, kan het biologische dag- en nachtritme van mensen en dieren verstoren. Planten worden beïnvloed in hun groeiwijze. Ook astronomische waarnemingen worden erdoor bemoeilijkt. De toenemende lichtvervuiling is de reden dat de sterrenwacht in Roden buiten gebruik is geraakt. De Stichting Natuur en Milieu en de provinciale milieufederaties van Nederland houden sinds 2005 op de dag dat de wintertijd ingaat, eind oktober, een "Nacht van de nacht", met veel nachtelijke natuurexcursies en andere publieksactiviteiten.

Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Geldrop-Mierlo 2021 t/m 2024 Pagina 22 van 42

In de diverse bestemmingsplannen van buitengebieden zijn geen bindende regels over donkertegebieden opgenomen. Over het algemeen zijn deze wegen reeds onverlicht.

Lichthinder Licht is een subjectief begrip. Wat de éen als prettig ervaart, kan door een andere als vervelend worden ervaren. De NPR geeft een gemeente houvast om naar een standaard te werken. Het blijft vervelend als inwoners klagen over het instralen van de verlichting in woningen of als weggebruikers verblind worden door de openbare verlichting. Deze lichthinder kan voorkomen worden door in het lichtontwerp deze zaken goed te betrekken. Daarnaast kan een gemeente soms met eenvoudige ingrepen hinder wegnemen door bijvoorbeeld het plaatsen van een afschermend kapje. De gemeente zal bij klachten over lichthinder niet meteen actie ondernemen maar eerst verzoeken om tijd te nemen om aan het nieuwe licht te wennen. Beleidskeuze: De gemeente wil lichtvervuiling en lichthinder voorkomen. Zij doet dit door de richtlijnen toe te passen bij het ontwerp om het instralen in woningen en verblinding van weggebruikers zo veel mogelijk te voorkomen. Bij individuele wensen die het lichtniveau voor anderen niet aanpassen (lees: blijft voldoen aan de NPR) wordt na de gewenningstermijn gestreefd naar een tegemoetkoming aan deze wensen.