Bijlage - Beeldboek centrum Geldrop versie 220223__1639759__.pdf

Karakteristieke panden centrum Geldrop

Gemeente Geldrop-Mierlo Afdeling Ruimte Februari 2023

2

Inhoudsopgave

Inleiding Werkwijze Ontwikkeling van het centrum van Geldrop Overzicht bouwperiode Overzicht monumentale en karakteristieke panden Heuvel Hofstraat Langstraat Korte Kerkstraat Bezorgershof Gevelverbetering Nieuwendijk Stationsstraat en Heggestraat Bogardeind Molenstraat Tot slot Bijlagen Bijlage 1: Cultuurhistorische beschrijving van de panden Bijlage 2: Bronnen

4 5 6 11 12 15 36 40 49 53 52 56 59 61 63 66 67 68 88

3

Inleiding

Doel van dit beeldboek In een veranderende wereld, waar consumenten anders hun vrije tijd besteden en anders zijn gaan winkelen, veranderen winkelgebieden in een rap tempo. Met de centrumvisie, die door de raad is vastgesteld in 2019, spreken wij ons uit ons centrum levendig te houden, compact, gastvrij en vitaal. Hier hoort een kwalitatief hoogwaardig centrum bij. De herinrichting van de openbare ruimte draagt hier aan bij, maar hoe krijgen we grip op leegstand en verouderde panden, die de leefbaarheid van ons centrum onder druk zetten? Daarnaast, hoe zorgen we dat nieuwe ontwikkelingen passen bij de schaal van het centrum van Geldrop? Eén van de opgaven die we in de centrumvisie hebben geformuleerd is het behouden van karakteristieke en beeldbepalende panden in het centrum. En daar hebben we er best een aantal van! Ze geven het centrum identiteit, je leest er de geschiedenis van ons dorp aan af. Mensen hebben verhalen en herinneringen bij deze panden. Ze dragen bij aan de ziel van het centrum. Het in stand houden van deze geschiedenis, ofwel de karakteristieken van waardevolle panden levert een belangrijke bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit van het centrum van Geldrop. Deze panden dragen bij aan een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en te recreëren.

Ze dragen op een belangrijke manier bij aan het dorpsbeeld door een combinatie van de architectonische kwaliteit en de vaak prominente locatie in de stedenbouwkundige structuur. Karakteristieke panden willen we dan ook beschermen. Karakteristiek, waardevol of beeldbepalend hoeft niet zozeer (alleen) een cultuurhistorische grondslag te hebben, de stedenbouwkundige en/of architectonische kwaliteit en situatie kunnen net zo goed maken dat een pand als waardevol wordt beschouwd: waardevolle panden dragen bij aan de kwaliteit en de sfeer van het centrum. Op dit moment hebben sommige panden een monumentenstatus en zijn daardoor wettelijk beschermd. Andere panden, die wel karakteristiek zijn, maar niet monumentaal, zijn niet beschermd. Door vast te leggen wat wij karakteristiek en waardevol vinden, kunnen wij proberen de identiteit van het centrum van Geldrop in stand te houden èn daarmee de (be)leefbaarheid vergroten. Met dit document worden de panden in het centrum beschreven, die op basis van hun karakteristieke (en dus te behouden) waarden beschermd moeten worden. Vervolgstap is planologische bescherming in bestemmingsplan of beheersverordening. De aanwezige waarden zullen bij planologische beslissingen in de beschouwing moeten worden betrokken.

Leeswijzer In dit beeldboek worden de karakteristieke, waardevolle panden in het centrum van Geldrop, die geen monument zijn, beschreven; in het kernwinkelgebied en de directe omgeving. In het volgende hoofdstuk wordt eerst de werkwijze van het aanwijzen van karakteristieke panden behandeld. Het hoofdstuk daarop geeft beknopt inzicht in de geschiedenis van het centrum, waarna in kaartbeelden en overzichten de bebouwingsstructuur en de karakteristieke en monumentale panden worden aangegeven. De hoofdstukken erna geven een beschrijving van de panden per straat: Heuvel, Hofstraat, Langstraat, Korte Kerkstraat, Bezorgershof, en delen van de aanloopstraten Nieuwendijk, Stationsstraat, Heggestraat, Bogardeind en Molenstraat. Per straat wordt ook een beknopte, niet uitputtende, (bebouwings) geschiedenis weergegeven. Dit beeldboek wordt afgesloten met een terugblik en een vooruitblik. In bijlage 1 is per pand een uitgebreidere cultuurhistorische beschrijving gegeven. De ODZOB heeft hiervoor een beknopte studie uitgevoerd. In bijlage 2 is een opsomming van de gebruikte bronnen gegeven. Veel dank aan al die mensen die de mooie oude foto’s koesteren en de verhalen verder vertellen. Waar bij de historische foto’s in dit boek geen jaartal is vermeld, is het jaartal onbekend. 4

Werkwijze

Hoe beschrijf je de kwaliteit van panden? Het karakter van een dorp of stad is het product van een, al dan niet geleidelijke, historische ontwikkeling, die in veel gevallen tot op de dag van vandaag is af te lezen, zowel aan het ruimtelijk patroon als aan de bebouwing zelf. In Geldrop centrum zien we het carré als duidelijk, historisch, patroon, met de kerk en het plein aan de Heuvel (nu Horecaplein genoemd). Hier hebben nieuwe ontwikkelingen plaatsgevonden, waar oude bebouwing geheel of gedeeltelijk voor heeft moeten wijken. Op sommige plekken vinden we nog wel (delen van) de oorspronkelijke bebouwing. Deze elementen uit het verleden zijn essentieel voor het inzichtelijk houden van de historische ontwikkeling van het dorp, de verscheidenheid en herkenbaarheid van het heden, en daarmee voor de leefbaarheid in het algemeen. De karakteristieke panden in het centrum van Geldrop worden in dit document beknopt beschreven. Van elk pand zijn één of meer foto’s, en waar beschikbaar een bouwtekening, ter illustratie toegevoegd. Om een beoordeling te maken van de kwaliteit van de panden is naar verschillende aspecten gekeken: • De architectonische waarde.

De architectonische waarde zegt iets over de bijzonderheid van de architectuur van het pand; de stijl is bijvoorbeeld typisch voor de bouwperiode of voor een gebied; het pand is een goed voorbeeld van een bepaalde stijl of bouwtrant en heeft bijvoorbeeld esthetische waarde op grond van de vorm en detaillering van exterieur (en/of interieur); het pand is gaaf qua stijl, materiaalgebruik en detaillering. Ook de aanwezigheid van historisch bouwmateriaal en aanwezigheid van eventuele kunstuitingen kunnen bijdrage aan de waarde van een pand. • De mate van gaafheid en herkenbaarheid zegt iets over de authenticiteit van het pand, zoals authentieke elementen of materialen of een herkenbare hoofdvorm. Het gebouw is onveranderd bewaard gebleven qua stijl, materiaalgebruik en detaillering. • Daarnaast kan een pand cultuurhistorische waarde hebben. De cultuurhistorische waarde wordt bepaald door de geschiedenis van het pand en/of zijn omgeving. Daarbij kan het van belang zijn of de vroegere functie nog afleesbaar is aan het gebouw en/of de ligging. Wat is de betekenis in het dorpsbeeld? Zo kan een pand representatief zijn voor een bepaalde fase in de ontwikkeling van het dorp. Aan het pand kunnen historische herinneringen verbonden zijn, in de ruimste zin van het woord. Ook kan het pand een aspect van de culturele, sociale of economische geschiedenis vertegenwoordigen.

•

•

•

De stedenbouwkundige waarde zegt iets over de plek die het pand inneemt binnen de stedelijke (dorps)structuur, de ligging of situering. Een pand kan op architectuur of gaafheid minder scoren, maar door de ligging in een straatwand, op een zichtlijn of op een hoek wel heel beeldbepalend zijn. De situationele- en ensemblewaarde. Een pand kan onderdeel zijn van een groter historisch geheel of complex en daardoor ook onderdeel uit maken van een gebied met een grote continuïteit, waardoor het historisch patroon van verkaveling en wegen goed geconserveerd is gebleven. De zeldzaamheid van een pand. Een pand kan ook een bijzondere (bouw) techniek of type vertegenwoordigen en daardoor waardevol zijn.

Bij het beoordelen of een pand karakteristiek of waardevol is kan, afhankelijk van de situatie en aard van het pand, het ene aspect meer bepalend zijn dan het andere. De samenhang met de omgeving speelt vaak een grote rol in de beoordeling. Een pand dat misschien in detail aangetast is, maar onderdeel uit maakt van een ensemble kan dan toch ‘hoog’ scoren. Ook de zeldzaamheidswaarde van een pand speelt een rol bij de afwegingen. Het verschil tussen een beeldbepalend of karakteristiek pand en een monumentaal pand is gelegen in de cultuurhistorische waarde van het object. Bij een beeldbepalend pand is naast de situering op de kavel en in de directe omgeving ook de hoofdbouwmassa en de architectonische verschijningsvorm van belang. Bij een monument zijn naast bovenstaande criteria ook de indeling van alle gevels (ook die niet zichtbaar zijn vanaf het publiek toegankelijke gebied), de detaillering, de structuur van het gebouw, soms het interieur en de betekenis van het pand in de lokale nederzettingsgeschiedenis of het belang van het ontwerp binnen het oeuvre van een vermaarde architect, van belang. De bescherming van een monumentaal pand gaat dus verder. De gemeente hoopt met de aanwijzing van karakteristieke panden een positieve bijdrage te leveren aan het behoud en de opwaardering van het beeld van ons centrum.

Eventuele wijzingen aan deze panden moeten dan ook van betekenis zijn voor het beeld en de uitstaling (de sfeer) van onze dorpskern. Dit moet steeds het uitgangspunt zijn, naast de in het Beeldkwaliteitplan (2016) geformuleerde uitgangspunten. Dit geldt ook bij onvermijdelijke sloop en nieuwbouw.

5

Ontwikkeling van het centrum van Geldrop De stedenbouwkundige structuur van het centrum van Geldrop in 1910

6

Ontwikkeling van het centrum van Geldrop

Geschiedenis van het centrum De positie van Geldrop als nederzetting vindt haar grondslag vermoedelijk rond de 13e eeuw wanneer de Heer van Geldrop een versterkte woning bouwt, niet ver van de Groote en Kleine Heuvel en aan de Kleine Dommel. Door wegen aan te leggen van de Groote Heuvel naar de Kleine Heuvel (de Langstaat), van de Groote Heuvel naar de watermolen (de Wielstraat) en van beide gehuchten naar de kerk (Kerkstraat en Korte Kerkstraat) ontstond er een centrum, dat qua plattegrond zelfs iets van een stad heeft en de basis vormt van het huidige Geldrop. Dit stratenpatroon staat nu nog bekend als het Carré. Na tijden van oorlogen en plunderingen, was rond 1670 Geldrop weer hersteld en was de ouderdom van het dorp en de rijkdom van haar bewoners af te lezen. Wie Geldrop vanuit de omliggende heidevelden naderde kon het dorp herkennen aan de statige kerktoren en de woontoren bij het kasteel. Bij een in 1795 gehouden volkstelling woonden er 1099 personen in het dorp en in Zesgehuchten 751. Er waren 183 huizen en de Geldroppenaren leefden voornamelijk van de textielnijverheid. Daarnaast natuurlijk van de landbouw met steeds meer aardappelen en diverse soorten kleinschalige veeteelt. Een andere economische tak waren de herbergen en brouwerijen. De textielnijverheid is eeuwenlang de hoofdbron van inkomsten geweest voor Geldrop.

Aanvankelijk was deze in handen van kooplieden die het werk uitbesteedden aan thuiswerkers. Tot 1800 was er in Geldrop nog geen sprake van fabrieken, maar onder invloed van enkele kooplieden werd de textielnijverheid gemoderniseerd. Belangrijke gebouwen in het centrum waren in de 19e eeuw de woonhuizen van de kooplieden op de Grote en Kleine Heuvel en nabij de kerk. Daar lagen ook enkele grote herbergen en de dubbele watermolen aan de Dommel.

De Kleine Dommel was bepalend voor het karakter van het dorp. Het riviertje isoleerde de gehuchten Groot- en Klein Braakhuizen van het centrum. Dicht bij het dorp werden de oevers van de rivier gebruikt voor het wassen en bleken van lakens. Het eind van de 19e eeuw werd gekenmerkt door de industrialisatie en mechanisatie van de textielsector. Geldrop veranderde in korte tijd in een fabrieksplaats, met schoorstenen, fabrieken en arbeidershuizen als beeldbepalende panden. In 1851 waren zo’n 1000 personen werkzaam in de Geldropse textielnijverheid. In 1876 waren er zes grote fabrieken, maar door de crisis in de textielindustrie werd vanaf 1880 het werk schaarser en pas in de twintigste eeuw zou er weer een opleving komen. Na een economisch slechte periode werd Geldrop rond de eeuwwisseling een snel groeiende gemeente met een opbloeiende textielindustrie. De school in het dorp werd snel te klein en er kwam een tweede school aan de pas aangelegde Stationsstraat. Deze weg was de verbinding tussen het centrum en het station, dat gelegen was aan de in 1913 geopende spoorlijn Eindhoven-Weert. Van het Geldrop van vóór 1850 is, op de hoofdstructuur en weg- en waterwegen na, qua architectuur niet veel meer terug te vinden, behalve op de eerste plaats natuurlijk het kasteel. Daarnaast is de positie van de kerk en de molen in het dorp bepalend.

Vrijwel alle hedendaagse monumentale gebouwen zijn dus van na 1850. Tot omstreeks 1910 bleef de nieuwbouw beperkt tot de kom van het dorp. Oude gebouwen werden afgebroken en vervangen door nieuwe. Er verrezen nieuwe grote woningen aan de Heuvel of in de aangrenzende straten voor fabrikanten en wat buiten het centrum de arbeiderswoningen. Vrijwel de gehele Korte Kerkstraat werd tussen 1900 en 1915 herbouwd en ook de Langstraat werd ingrijpend veranderd. Vrijwel alle middeleeuwse bebouwing werd daarbij gesloopt. In de crisisjaren van de dertiger jaren had de industrie het moeilijk en een aantal ondernemingen verdween. Anderen werden opgericht en bestaan nog steeds.

7

Ontwikkeling van het centrum van Geldrop

1866

1902

1929

1953

1963

1973

1984

2003

Op bovenstaande kaartjes is de groei en verandering van het dorp goed te zien. Geldrop ontwikkelde zich van agrarische tot geïndustrialiseerde nederzetting in de 19e en 20e eeuw. Het carré in het centrum is echter steeds als heldere vorm zichtbaar. Er omheen is uitgebreid en getransformeerd. Fabrieken zijn gebouwd en hebben eind 20ste en begin 21ste eeuw veelal plaats gemaakt voor woningbouw. Een aantal ingrijpende stedenbouwkundige ontwikkelingen hebben de oorspronkelijke nederzettingsstructuur op sommige plekken ook aardig aangetast en verstoord. Dit is onder andere goed te zien bij het grootschalige ziekenhuiscomplex aan het Bogardeind en rondom de Heuvel. Ook zien we duidelijke veranderingen in de wegenstructuur rondom het centrum, zoals het verbinden van de Mierloseweg met de Eindhovenseweg en de aanleg van de Johan Peijnenburgweg. In het centrum zelf is de wegenstructuur vrijwel hetzelfde gebleven. Wel heeft bebouwing moeten wijken voor de toename van het autoverkeer. Qua ontsluiting zijn er ook veranderingen geweest. Vanaf het eind van de 20 ste eeuw is het carré niet meer geheel voor het gemotoriseerd vervoer beschikbaar geweest. 8

Ontwikkeling van het centrum van Geldrop

Na de Tweede Wereldoorlog is de oude kern grotendeels vernieuwd waarbij alleen de straten nog bestaan. Van het oude karakter is weinig bewaard gebleven. De belangrijkste groei vond plaats in de jaren zestig en begin jaren zeventig. De economische crisis na 1973 ging ook aan Geldrop niet voorbij en bracht zelfs een daling van de bevolking teweeg. Veel grootschalige sloop- en bouwplannen kwamen daardoor tot stilstand. De meeste textielfabrieken verdwenen in deze periode, maar gelukkig kwamen door nieuwe technische ontwikkelingen nieuwe bedrijven van de grond.

Geldrop centrum in 1947

Het centrum en straatbeeld van Geldrop was tot omstreeks 1960 niet ingrijpend veranderd. De grote fabrieksgebouwen van Jansen de Wit in de Langstraat, A. van den Heuvel en Zoon aan de Heuvel en de Molenstraat en H. Eijcken en Zonen in de Wielstraat, bepaalden de sfeer. De winkels waren gevestigd in vrij kleine panden en van grootwinkelbedrijven was nog geen sprake. In 1966 werd een deel van de Kerkstraat en de Heuvel gesloopt als onderdeel van centrumvernieuwing onder de naam ‘Plan van Lanschot’. Het daarmee verkregen plein opende bij veel Geldroppenaren de ogen en zo ontstond voor het eerst verzet tegen het City-plan. Verschillende eigenaren, middenstanders en overige inwoners richtten een Vereniging Centrumbelangen op en wisten de gemeente te bewegen nieuwe plannen te maken. Resulterend in het Heuvelplan dat in 1968 werd goedgekeurd. Pas in 1970 kon worden begonnen met de eerste fase van bouwen en in 1971 begon men aan de bouw van een winkelgebied aan de Heuvel. Nog voor gereedkomen werd echter geconcludeerd dat, door minder snelle groei van Geldrop, verdere uitvoering van het Heuvelplan niet noodzakelijk was. Daardoor zijn de voormalige gemeentepanden aan de Heuvel en de panden aan de westzijde van de Hofstraat gespaard voor de slopershamer.

Bouwplan Korte Kerkstraat 1978

In 1974 werden de plannen volledig herzien en werd een voorkeur gegeven aan de sanering van de Korte Kerkstraat. In 1966 was de westwand van deze straat gesloopt en vervangen door een groot zakencomplex met negen winkels en een hotel. De smalle Korte Kerkstraat verdween en de gevellijn schoof ongeveer zes meter op. In 1979 kwam de oostwand aan de beurt en werd volledig gesloopt. Er kwam een nieuwe winkelpromenade voor terug die in mei ’81 werd geopend. Daarmee was het centrum van Geldrop vernieuwd. In de ruimte, omsloten door de Korte Kerkstraat, Langstraat en Heuvel, werd een Bezorgershof en parkeerterrein ingericht.

9

Ontwikkeling van het centrum van Geldrop

Geldrop centrum in 1967

De fabrieksgebouwen die zijn blijven staan na de grootschalige sloop in de jaren ’70, getuigen ook nu nog van de grote bloei in de 19e eeuw. Deze fabrieksgebouwen zijn tegenwoordig rijksmonumenten en hier zijn verschillende functies aan toegekend. Zoals het creativiteitscentrum De Wiele en het Weverijmuseum. Ondanks alle ingrepen van de laatste 50 jaar heeft Geldrop nog steeds 23 rijksmonumenten en tientallen beeldbepalende panden. Er is dus nog altijd een verbinding met de rijke geschiedenis van voor de Tweede Wereldoorlog. Denk daarbij in het centrum aan het Kasteel met haar prachtige tuinencomplex, de Sint Brigidakerk, het voormalig St. Vincentiusgebouw en de fabrieksgebouwen van de voormalige wollenstoffenfabriek A. v.d. Heuvel en Zn. aan de Molenstraat en de Heuvel. De structuur van het carré is nog steeds de drager van het centrum. Door het carré onderscheidt Geldrop zich van de overige dorpen in de omgeving, die meestal zijn ontstaan als lintbebouwing met soms een driehoekig plein. Dit carré en de monumentale en karakteristieke gebouwen hieraan zijn het koesteren waard en moeten daarom nadrukkelijk betrokken worden bij de ontwikkelingen in het centrum. Niet gerealiseerd plan

Het St. Annaziekenhuis werd gebouwd in 1931. Na de oorlog bleef het groeien en in 1967 werd besloten tot volledige nieuwbouw. Een deel van centrum moest worden gesaneerd, het oude klooster en de kapel gesloopt. 54 huizen aan het Bogardeind en de Heggestraat werden afgebroken en in 1972 werd het nieuwe ziekenhuis officieel geopend. In 1974 heeft de gemeente heeft het kasteelterrein verworven en in 1996 in een stichting ondergebracht.

10

Overzicht bouwperiode

Stationsstraat

Begrenzing studiegebied Beeldboek Historische of kleinschalige naoorlogse bebouwing Grootschalige naoorlogse bebouwing

11

Overzicht monumentale en karakteristieke panden

Stationsstraat

Begrenzing studiegebied Beeldboek Geen karakteristiek pand Rijksmonument Gemeentelijk monument Karakteristiek waardevol pand

12

Overzicht monumentale en karakteristieke panden

Rijksmonumenten

Gemeentelijke monumenten

1. Categorie Bijzondere gebouwen: • Heuvel 1 (thans 1b ged) – Raadhuis

1. Categorie Bijzondere gebouwen: • Heuvel 1 (thans 1a) - Voormalige tramremise • Heuvel 1 (thans 1b ged)/Hofstraat 1 – Voormalig postkantoor

2. Categorie Religieuze gebouwen, kloosters, scholen: • Langstraat 27 - Vincentiusgebouw • Nieuwendijk 2 - H.H. Brigidakerk 3. Categorie Bedrijfsgebouwen: • Heuvel 7 – Wollenstoffenfabriek • Molenstraat 19 en 21 – Wollenstoffenfabriek 4. Categorie Woonhuizen – subcategorie Herenhuizen: • Heuvel 5/De Meent 1 - Huis met dienstwoning • Heuvel 19 - Huis van de bierbrouwer • Hofstraat 4 - Huis van textielfabrikant

2. Categorie Woonhuizen – subcategorie Burgerhuizen: • Hofstraat 2 – Woonhuis • Hofstraat 19 - Woonhuis • Heuvel 90 - Woonhuis (’t Vossenhol) 3. Categorie Woonhuizen - subcategorie Herenhuizen: • Heuvel 1 – Villa • Langstraat 1 – Villa • Langstraat 10 - Woonhuis (nu Jade) • Heuvel 22 - Woonhuis (winkel) • Hofstraat 17 – Woonhuis • Nieuwendijk 15 - Herenhuis/winkel-woonhuis 4. Categorie Woonhuizen – subcategorie Overige huizen: • Heuvel 23 - Woonhuis/Koffiehuis

13

Overzicht monumentale en karakteristieke panden

Karakteristiek waardevol pand Heuvel • Heuvel 2 - woonhuis • Heuvel 3 – woonhuis en bedrijfsruimte • Heuvel 6 en 6a – woonhuis en kantoor • Heuvel 8 – winkel met appartementen • Heuvel 10 en 10a – winkel • Heuvel 12 - winkel • Heuvel 13-14 – winkel • Heuvel 16 –winkel en woonhuis • Heuvel 19a – winkel en woningen • Heuvel 20-21 – woningen • Heuvel 30-31 – winkel • Heuvel 45-46 - winkel en wonen • Heuvel 47 – kantoor en wonen • Heuvel 50 – winkel en wonen • Heuvel 50a – winkel en wonen

Korte Kerkstraat • Korte Kerkstraat 6 en 6a – winkel Nieuwendijk • Nieuwendijk 17 – horeca en wonen • Nieuwendijk 19 – horeca en wonen Stationsstraat • Stationsstraat 1 – horeca

Bogardeind • Bogardeind 1 – kantoor Molenstraat • Molenstraat 1 – kantoor/winkel • Molenstraat 8 – jongerencentrum

Hofstraat • Hofstraat 4a – koetshuis Langstraat • Langstraat 4 – winkel • Langstraat 12 – winkel en woonhuis • Langstraat 22-24 – winkel met bovenwoning • Achter Langstraat 27: Vincentiusstraat 3-7 – winkel/bedrijfsruimte • Langstraat 28-30 – winkels • Langstraat 32-34 – winkel en woningen • Langstraat 99 – horeca

14

Heuvel

1895

Ca. 1930-1935

1935

Ca. 1950-1960

15

Heuvel

Heuvel

Kadastrale kaart 1832

GESCHIEDENIS De eerste inwoners van 'Gheldorpe’ kozen de Heuvel, een droge zandrug, als woonplek. De vroegste vermelding van het dorp dateert uit 13e eeuw. Het was er gezellig met veel herbergen en de schutterij. Ook was er een levendige lakenhandel in herberg De Swaen, met lakens van de thuiswevers uit de omgeving. Begin 19e eeuw werken in Geldrop de meeste wevers als thuiswever. Langzaamaan gaat dit over in fabrieksindustrie. De eerste textielfabrieken ontstonden in en rond wat nu het centrum van Geldrop is. De textielnijverheid is dus bepalend geweest voor de groei van het dorp. De Groote Heuvel is op oude kaarten een herkenbaar driehoekig plein. De straten van het centrum dat we nu kennen zijn waarschijnlijk ontstaan in de 14e eeuw. Het stratenpatroon vormt een carré. Het huidige plein op de Heuvel heette vroeger Groote Heuvel, De Kleine Heuvel lag op de kruising Langstraat-Bogardeind-Korte Kerkstraat. Het plein werd gebruikt als marktplein, maar aan het begin van de 20ste eeuw reed hier ook de paardentram. Het huis op Heuvel 1a naast het raadhuis is in die tijd verbouwd tot een remise. Op de Groote Heuvel maakte de tram uit Eindhoven een draai. In 1906 gaat men over op stoom en wordt de verbinding met Helmond gelegd. Er kwam op de Heuvel een wachtlokaal voor reizigers. Tot mei 1935 heeft de stoomtram gereden.

Later heeft de tramremise dienst gedaan als brandweerkazerne, na gemeentekantoor is het nu een hotel-restaurant. Het plein werd een steeds drukker verkeersknooppunt, het doorgaande verkeer van Eindhoven naar Helmond liep via de Heuvel. Door toename van het verkeer wilde men al in 1935 de weg omleggen, maar pas in 1964 komt er een betere verbinding. 1960

Rondom het plein staan vrij grote, statige panden, het betreffen veelal woonhuizen van fabrikanten (textiel en bierbrouwers) en andere notabelen en zijn aan het eind van de 19 e eeuw gebouwd. Het raadhuis naast de tramremise is in 1870 gebouwd, ter vervanging van het raadhuis uit 1770 dat midden op het plein stond. Verder waren hier herbergen te vinden. Zo stond op nr. 7 herberg De Wildeman, waar Joost Vogelpoel een deel had ingericht als spinnerij en weefhuis. Later vestigde A. van den Heuvel zich hier. Op nr. 8 stond voorheen het kantoor van de wollenstoffenfabriek. Op de plek van de huidige bibliotheek stond begin vorige eeuw Hotel Knaapen. Herberg De Swaen stond op de plek van wat nu Heerenhuys 23 is. Rondom het plein zijn veel gebouwen van rond 1900 nog zichtbaar. Richting de Langstraat en Molenstraat is de bebouwing kleinschaliger. Deze bebouwing is aan het begin van de 20ste eeuw neergezet. Op het plein stond ook een kiosk, waar het Geldrops Muziekcorps regelmatig speelde. Uiteindelijk is de zo bepalende textielnijverheid helemaal verdwenen in het centrum. De laatste fabriek in het centrum van Geldrop sloot in 1985. Het plein aan de Heuvel bleef. Van verhard naar een groen plein, naar weer een verhard plein in 2009, het huidige ‘horecaplein’. De gebouwen van vroeger herinneren ons aan het textielverleden.

Dit deel van het centrum van Geldrop is dan ook van grote karakteristieke waarde. 16

Heuvel Jaren ‘70

17

Heuvel

Vanaf het plein gezien heten de straten richting het westen en zuiden ook Heuvel. De straat in westelijke richting heette vroeger echter Kerkstraat, de straat naar de kerk. Van de vroegere bebouwing is hier maar weinig overgebleven. Veel bebouwing stamt uit de jaren ‘60 en ‘70 van de vorige eeuw, de tijd van sloop en grootschalige vernieuwingen. Rond 1900 vonden we in deze straat de pastorie, de lagere school, de woning van de hoofdmeester, het woonhuis van Vincent van den Heuvel, winkels, een smederij, café, etc. Hier is niets meer van terug te zien. De oudste panden in deze straat zijn Heuvel 31, 47, 50 en 50a. Hoewel deze panden in de jaren ‘50 en ‘60 moderniseringen hebben ondergaan, veelal in de plint, zijn ze nog steeds beeldbepalend in het straatbeeld.

1908

De overige bebouwing van de zuidzijde van de Kerkstraat is in de jaren ‘60 en ‘70 van de vorige eeuw neergezet, vaak bestaande uit 3 bouwlagen in een zakelijke, sobere architectuurstijl. De oorspronkelijke korrelgrootte van de straat is niet alleen met deze bebouwing enorm veranderd, maar ook met het in 1974 gebouwde grootschalige complex aan de noordzijde van de straat. Dit complex maakte onderdeel uit van het grote ‘plan Van Lanschot’ en verrees als modern winkelcentrum met appartementen aan de achterzijde van de kerk. Het oorspronkelijke plan was veel groter in oppervlak en omvatte eveneens een flat van 9 verdiepingen. Waar de Kerkstraat oorspronkelijk uit lintbebouwing bestond, ontstond nu een gat in de straatwand en werd het ‘marktplein’ gevormd. In de jaren ‘70 vormden het marktplein en de Groote Heuvel zelfs één plein, totdat begin jaren ‘90 het bibliotheekgebouw is neergezet. Aan beide pleinen is dit pand vrij dominant, maar functioneert wel als wand naar beide open ruimtes. Aan het einde, of het begin, van de Kerkstraat staat de H.H. Maria Brigida, een rijksmonument. Deze grote kerk is gebouwd tussen 1889-1891, na het instorten van de oude kerk. Carl Weber uit Roermond is de architect. Aan de andere zijde van de Kerkstraat, ertegenover, werd in 1971 de Rabobank gebouwd. De bank vindt zijn oorsprong ook in deze omgeving.

Dit zakelijke pand was eveneens vrij dominant, maar is in 2019 volledig gestript en van een nieuwe jas voorzien. Het heeft daardoor een vriendelijk aanzien gekregen. Voor de entree van het centrum een welkome verbetering.

De Heuvel richting de Langstraat en Molenstraat heeft grotendeels het historische karakter behouden. De wat grovere korrel van de statige panden aan het plein gaan over in een wat kleinere korrel van winkelpanden in de straat. De straat heeft een kleinschalig en vriendelijk aanzicht en is in zijn geheel van historische waarde.

18

Heuvel

Heuvel 2 KARAKTERISTIEK PAND Van grote beeldbepalende waarde voor de identiteit van Geldrop centrum is Heuvel 2. Het vormt samen met Heuvel 3 één van de historische wanden van het ‘Bevrijdingspleintje’. Het heeft een geheel eigen karakteristiek, gebouwd in Chaletstijl, waardoor het een markant accent is aan het plein. Dit pand was de voormalige woning van notaris Antonie Mertens, hij was vanaf 1899 de vijfde notaris in Geldrop. De villa is gebouwd in 1910 en bestaat uit 2 lagen met een leien kap. Dit hoekpand heeft met zijn topgevels een 2-zijdige oriëntatie naar de Hofstraat en de Heuvel. De entree ligt aan het plein. In de Hofstraat heeft de woning een éénlaagse serre en een tweelaagse erker. Samen met de roedeverdeling van de ramen, de luiken, de bijzondere entree en vele detailleringen is het pand beeldbepalend. Dit geldt ook voor de grote Kastanjeboom in de tuin en de stenen muur met gietijzeren sierhekwerk. De ligging en functie als hoekpand in het stedenbouwkundig weefsel in historische straat- en pleinwand, de cultuurhistorie, de architectuurstijl, de detailleringen, de esthetische waarde, de herkenbaarheid en de gaafheid maken dat dit pand karakteristiek is. HUIDIGE FUNCTIE Woonhuis.

19

Heuvel

Heuvel 3 KARAKTERISTIEK PAND Heuvel 3 is een classicistisch herenhuis uit de tweede helft van de 19 de eeuw. Het is van beeldbepalende waarde voor de identiteit van Geldrop centrum. Dit herenhuis vormt samen met Heuvel 2 één van de wanden van het ‘Bevrijdingspleintje’. Het pand bestaat uit twee bouwlagen met een met leien gedekte kap. Het kent een bijna symmetrische gevelindeling met entree aan het plein. Het is een statig woonhuis, passend bij de andere panden rondom dit pleintje en het ‘horecaplein’. In dit pand heeft Middenstandsbelangen een tijdje gehuisvest gezeten. De ligging in het stedenbouwkundig weefsel, in een historisch ensemble aan het plein, de cultuurhistorie (gebouwd in een periode dat de textielindustrie floreerde), de architectuurstijl, de herkenbaarheid en de gaafheid maken dat dit pand karakteristiek is. HUIDIGE FUNCTIE Woonhuis met bedrijfsruimte in de garage.

1975

Bouwtekening verbouwing in 1953 (toevoegen dakkapellen)

20

Heuvel

Heuvel 6 en 6a KARAKTERISTIEK PAND Heuvel 6 is van grote beeldbepalende waarde voor de identiteit van Geldrop centrum. Het pand vormt samen met Heuvel 5 één van de historische wanden van het ‘Bevrijdingspleintje’. Door de bruine kleur baksteen valt het pand meteen op aan het plein. Het pand bestaat uit 2 lagen met hoge schildkap, voorzien van een uitstekende bakgoot op klossen en op de hoeken een gemetselde schoorsteen. Het pand is tweezijdig georiënteerd, op de Heuvel en op de Wielstraat. Het heeft aan het plein een symmetrische gevel met een middenpartij met steekkap en trapgevel. Op de zolderverdieping heeft de topgevel een vensteropening met daarboven een oculus. De gevel is verder symmetrisch met 2 voordeuren. Op de hoek bevindt zich een sierhekwerk. Door de luiken en roedeverdeling van de ramen heeft het gebouw een ‘rijke’ uitstraling. In de Wielstraat heeft het pand eveneens een topgevel. Hier is de gevel asymmetrisch, waarbij de naar voren liggende uitbouw een trapgevel heeft. Dit neogotische pand is vermoedelijk gebouwd in 1890 en in 1936 gesplitst in twee woonhuizen, 6 en 6a. De ligging en functie als hoekpand in het historische stedenbouwkundig weefsel, de typische architectuurstijl, de cultuurhistorie (gebouwd in een periode dat de textielnijverheid floreerde) en de gaafheid maken dat dit pand karakteristiek is. HUIDIGE FUNCTIE Kantoorverzamelgebouw. 1960

21

Heuvel

Heuvel 8 KARAKTERISTIEK PAND Heuvel 8 is in 2000 gebouwd op de plek waar voorheen het kantoor van de Wollenstoffenfabriek stond. Het betreft een relatief jonge invulling van de straatwand aan de Heuvel, die zich qua maat, schaal en vormgeving met plint en dakoverstek als bekroning voegt naar de omgeving en is daarom van karakteristieke waarde. Het vormt een overgang in hoogte tussen Heuvel 7 en 10 en is tevens, met de omringende panden, een wand naar het ‘horecaplein’. Het pand bestaat uit drie lagen met plat dak. Het heeft een symmetrische voorgevel en is opgetrokken in gele betonsteen met een grove textuur. Beneden en op de 1 e verdieping heeft het een brede gevelopening, omkaderd door stalen profielen. Op de bovenste verdieping is de gevelopening even breed, maar lager en deels in de daklijst gelegen.. HUIDIGE FUNCTIE Apotheek met bovenwoningen.

Tekening verbouwing kantoor Wollenstoffenfabriek die hier voorheen stond, 1927

22

Heuvel

1960

23

Heuvel

Heuvel 10a en 10 KARAKTERISTIEK PAND Qua kleinschaligheid en uitstraling past het pand uit 1910 aan het horecaplein. In de loop der jaren zijn er veel veranderingen in de pui aangebracht. Ook is het mansardedak op enig moment vervangen door een zadeldak. Het pand bestaat nu uit 2 lagen met zadeldak, en een aanbouw van één laag met kap, die iets gedraaid ligt ten opzichte van de hoofdmassa. De nokrichtingen zijn evenwijdig aan de straat. De wit geschilderde gevel is opgetrokken in metselwerk in kruisverband en voorzien van een knipvoeg en gevelankers en is aan de bovenzijde afgesloten door een bakgoot op klossen. De gevelpuien lopen tot aan de grond. Het pand is van karakteristieke waarde vanwege het kleinschalige karakter, waarbij het pand onderdeel is van het grotendeels historische ensemble van het Heuvelplein. Het accentueert tevens de overgang naar de kleinschaligere straat in zuidelijke richting. De knik in de rooilijn benadrukt de historische parcellering. HUIDIGE FUNCTIE Kapsalon en café met bovenwoningen (?).

Tekening verbouwing woonhuis/slagerij naar café, 1923

24

Heuvel

Heuvel 12 KARAKTERISTIEK PAND Qua menselijke maat, schaal en massa past dit gebouw, oorspronkelijk uit begin 20ste eeuw, volledig in zijn omgeving. Het bestaat uit één laag met zadeldak met aan buitenzijden een gemetselde schoorsteen. De aanbouw is iets lager en staat gedraaid ten opzichte van de hoofdmassa en Heuvel 10a. De nokrichtingen zijn evenwijdig aan de straat. De raam- en deurvensters hebben een roedeverdeling en zijn aangebracht onder getoogde bogen met geboorte- en sluitstenen. Het pand heeft diverse verbouwingen, gevelwijzigingen en functiewijzigingen door de jaren heen doorstaan, van woonhuis, naar café, winkel, bibliotheek, enzovoort. Vanwege de kleinschaligheid is dit pand van karakteristieke waarde. Tevens maakt het onderdeel uit van het historische ensemble van het Heuvelplein en van de historische, kleinschalige straatwand. De knik in de rooilijn benadrukt de historische parcellering. 1950-1960 HUIDIGE FUNCTIE Klokkenwinkel/maker en woning (?).

Tekening verbouwing bibliotheek naar woonhuis, 1979

25

Heuvel

Heuvel 13 en 14

Zicht op Heuvel vanuit Langstraat/Molenstraat, 1933

KARAKTERISTIEK PAND Dit dubbel woonwinkelhuis op Heuvel 13-14 is gebouwd in 1910. Dit soort panden leveren een grote bijdrage in de sfeer van een straat. Het pand bestaat uit één laag met zadeldak. De noklijn loopt evenwijdig aan de straat. Links op het dak staan 2 kleine, lage dakkapellen uit omstreeks de jaren ’30 plat afgedekt met overstekken en excentrisch geplaatste roedes. Het pand heeft een asymmetrische gevelindeling met twee entrees en 2 grote winkelpuien. De linker winkelruit heeft een sierlijke omlijsting. De overige ramen en deuren hebben afgeronde hoeken. Bijzonder zijn ook de kroonlijst, het fries, de plint, de sierankers, de knipvoeg in het metselwerk, etc. De hoofdvorm van het pand, de gevels, het dak en de detaillering zijn goed bewaard gebleven. Dat de kleur gewijzigd is doet geen afbreuk aan de sfeer die dit pand oproept. De architectuur past bij het karakter van het dorp. Het pand maakt deel uit van de historische, kleinschalige gevelwand van dat deel van de Heuvel, als aanloop naar het plein. Het pand is door de architectuurstijl en gaafheid (een gaaf voorbeeld van een 19e, begin 20ste eeuwse winkelpui met woonhuis), de cultuurhistorie en de stedenbouwkundige positie in de overwegend historische straatwand dan ook van karakteristieke waarde en daarmee belangrijk voor de identiteit van Geldrop.

HUIDIGE FUNCTIE Winkels.

26

Heuvel

Heuvel 16 KARAKTERISTIEK PAND Dit woonwinkelpand is in 1910 gebouwd. Het bestaat uit één laag met langskap. Op de kap zijn later 2 kleine dakkapellen aangebracht. Zeer bijzonder is de omlijsting van de winkelruit. De detaillering is gaaf bewaard gebleven. Samen met de aanwezige karakteristieken van de kroonlijst, fries, plint, bakgoot, deuropening en rechter venster, het stucwerk, enzovoort is het pand waardevol. Het pand heeft tevens een kleinschalige maat en schaal. Het zorgt voor afwisseling in het straatbeeld en de gevelwand. Door de cultuurhistorische waarde, de architectonische waarde van hoofdvorm, gevel, dak en detaillering en de gaafheid van de geornamenteerde winkelpui is dit pand beeldbepalend en karakteristiek in de kleinschalige, historische gevelwand van dit deel van de Heuvel. HUIDIGE FUNCTIE (Bloemen)winkel.

27

Heuvel

Heuvel 19a KARAKTERISTIEK PAND Deze half vrijstaande villa uit het Interbellum is gebouwd in 1941. Het is op een traditionele manier gebouwd. Ondanks de sobere tijd destijds is het een woning van allure. Het is de voormalige burgemeesterswoning van burgemeesters Van Erp en Van Lanschot. Tussen beide burgemeesters in, is de sociale dienst hier gehuisvest geweest. Het bestaat uit 2 lagen met een met rode lei gedekte schildkap. De kap is samengesteld en knikt naar de onderzijde naar buiten en heeft een ruime overstek op uitstekende geprofileerde klossen. De nok staat dwars op de Heuvel. Op de nok staat een gemetselde schoorsteen met ijzeren windvaan. De rechter voorzijde is over 2 lagen naar voren uitgebouwd met een aangekapt schilddak en een wat lagere nok, dwars op de straat. Links hiervan bevindt zich aan de straatzijde, onder een lessenaarsdak, de hoofdentree. Een laag stoepje en een optrede leiden hierheen. Hier bevindt zich ook een sierlantaarn. De uitbouw rechts heeft aan de voorzijde een erker met roedeverdeling, glas-in-lood en een plat dak. De hoeken zijn afgeschuind en aan weerszijden bevinden zich gemetselde bloembakken. Op de eerste verdieping bevindt zich een balkon met gemetselde borstwering en een zware houten constructie. Hier ligt de gevel iets terug.

De linker zijgevel van het pand kent enkele gevelopeningen, waarvan het grote venster met roedeverdeling, glas-in-lood en gebogen bovenkant bijzonder is. Kortom, deze beschreven karakteristieken maken dat het pand een opvallende villa aan het ‘horecaplein’ is. Als onderdeel van de historische gevelwand is dit een herkenbaar en beeldbepalend object in het centrum van Geldrop. Door de architectuurstijl, cultuurhistorie, stedenbouwkundige positie aan het plein en gaafheid en herkenbaarheid is het pand van karakteristieke waarde voor het centrum. HUIDIGE FUNCTIE Wonen (voorheen ook winkel).

28

Heuvel

Heuvel 20-21 KARAKTERISTIEK PAND Deze Expressionistische tweekapper is gebouwd in 1929. Het bestaat uit twee lagen met een schildkap. De nok is evenwijdig aan de straat. De kap heeft een overstek met geprofileerde goot. Bijzonder zijn de detailleringen in het metselwerk/metselwerk versieringen, het metselwerkverband en de omranding van de ramen op de eerste verdieping, de glas-in-loodramen boven de entree en de erkers. De erkers hebben een half leien schilddak met overstek en afgeschuinde zijden. De verdiepte entrees aan de straatzijde hebben een gezamenlijk luifel. De ramen erboven hebben een geprofileerde bloembak op geprofileerde klossen. De rechter voordeur is nog oorspronkelijk. De tweekapper is bijna symmetrisch, rechts bevindt zich een poort. Het pand is architectonisch nog erg gaaf en bijzonder. Het pand maakt deel uit van de historische wand aan de Heuvel en het plein en heeft daarmee en door zijn maat en schaal een duidelijke plek in de stedenbouwkundige structuur. Door de typerende architectuurstijl, de cultuurhistorie, de stedenbouwkundige positie aan het plein en gaafheid en herkenbaarheid is het pand van karakteristieke waarde voor het centrum. HUIDIGE FUNCTIE Wonen. 1929

Bouwtekening van twee middenstandswoningen uit 1927

29

Heuvel

Ca. 1930

Dezelfde plek nu

Dezelfde plek nu

Heuvel

Heuvel 30-31 KARAKTERISTIEK PAND Dit woonwinkelpand is in de Wederopbouwperiode gebouwd. Onderstaande bouwtekening komt uit een dossier uit 1965 voor de verbouwing van het pand voor dr. Theunissen en omvat praktijkruimten en een laboratorium. Het bestaat uit twee lagen met een schilddak, met de nok evenwijdig aan de straat. Aan weerzijden heeft het twee gemetselde schoorstenen op de nok. Aan de linkerzijde bevindt zich een terugliggend 2-laags deel met entree naar de bovenwoning. De winkelpui is gemoderniseerd. Op de verdieping zijn 3 grote (kunststof) ramen met roedeverdeling aanwezig. Bijzonder is de geprofileerde bakgoot op klossen met een vlak fries als kroonlijst. Recentelijk is helaas een grote kunststof dakkapel op het dak geplaatst. Het pand is tussen de grootschalige nieuwbouw van de jaren ‘60 een opvallende verschijning. De maat en schaal zijn goed. Dit pand, gelegen aan het ‘marktplein’, is van architectonische en cultuurhistorische waarde voor het centrum en daarom als karakteristiek aan te duiden. HUIDIGE FUNCTIE Winkel en ‘overige’ gebruiksfuncties. Verbouwingstekening uit 1965

31

Heuvel

Heuvel 45-46 KARAKTERISTIEK PAND Dit pand is gebouwd/verbouwd in 1960 in opdracht van kapsalon Maison Diny. De gevel is sindsdien grotendeels hetzelfde gebleven. De winkelpui is enkele jaren geleden gemoderniseerd. Het bestaat uit 3 bouwlagen met een overstekend plat dak. De gevel is opgetrokken in gele baksteen, voorzien van 3 betonnen banden, die de boven- en onderzijde van de gevelopeningen begrenzen. Op de rechter zijgevel, vanuit de straat zichtbaar, is een schildering aangebracht. Waar we in het centrum vooral minder goede voorbeelden van naoorlogse bouw zien, is dit een pand dat wel een kwalitatief goed beeld geeft. Bijzonder is de erker op de 1e verdieping. De historische breedtemaat geeft het pand een menselijke maat. Door het heldere architectuur-concept en de gaafheid van de gevel kunnen we dit pand karakteristiek noemen. Daarbij is het van cultuurhistorische waarde als een goed voorbeeld van nieuwbouw in de jaren ‘60. HUIDIGE FUNCTIE Winkel (kapsalon) met bovenwoning.

32

Heuvel

Heuvel 47 KARAKTERISTIEK PAND Dit pand is oorspronkelijk gebouwd in 1900, maar vermoedelijk zijn er delen van het pand nog ouder (zij bijlage 1). Ooit was hier een kaashandel in gevestigd. Diverse malen is het pand aangepast. In de gevel zaten op de verdieping 2 ramen, in 1979 zijn dat er 3 geworden. Toen is ook de winkelpui gewijzigd. De 3 luifeltjes zijn ook uit deze tijd. De dakkapel heeft hier altijd gezeten. Het pand bestaat uit twee lagen met puntdak met piron en heeft een geprofileerde bakgoot op klossen. Op het dak staat een kleine dakkapel met plat dak en ramen met roedeverdeling. De entree is nu links en kent, net als de etalageramen boven- en zijlichten. Achter had pand zijn verschillende aanbouwen gerealiseerd. Ondanks de nieuwe voorgevel is dit pand van karakteristieke waarde voor het centrum. Qua opzet, maat en schaal past dit pand nu goed in het straatbeeld. Het vormt een goede overgang naar de buurpanden. Dit soort panden dragen positief bij aan de sfeer en het karakter van een dorp. Het pand is door zijn herkenbaarheid (hoofdvorm) en als onderdeel in de gevelwand met een reeks beeldbepalende panden als karakteristiek te bestempelen.

HUIDIGE FUNCTIE Kantoor en woonfunctie, nu winkel. Bouwtekening uit 1927

33

Heuvel

Heuvel 50 KARAKTERISTIEK PAND Lang geleden was hier bakkerij Peijnenburg gevestigd. Modezaak Scheepers heeft hier lange tijd gezeten. Het pand is te zien in deze hoofdvorm en massa op de eerste kadastrale kaart en een foto uit 1915 en is in de kern ouder dan 1832. Het hoort dus bij de oudste nog bestaande bebouwing van het dorp Geldrop. Het woonwinkelpand dat nu op Heuvel 50 staat is in 1950 verbouwd in opdracht van de heren Scheepers (zie tekening op de volgende bladzijde). Het werd toen één winkel met naastgelegen Heuvel 50a, dat er nieuw tegenaan gebouwd werd. Het pand op nummer 50 hield na verbouwing dezelfde vorm en massa, maar kreeg een andere gevelindeling. Sinds 1950 zijn de gevelopeningen in feite niet meer gewijzigd. De gevels werden in traditionalistische stijl opgetrokken. De roedeverdeling van de ramen op de verdieping is vrijwel verdwenen. De omlijsting van de ramen op de verdieping is nog wel aanwezig. Ondanks de wijzigingen is dit pand van 2 bouwlagen met schildkap van karakteristieke waarde voor het centrum. De menselijke maat is aanwezig, door maat en schaal passend in het straatbeeld. Dit soort panden dragen positief bij aan de sfeer en het karakter van een dorp. Het pand is door zijn herkenbaarheid (hoofdvorm) en als onderdeel in de gevelwand met een reeks beeldbepalende panden als karakteristiek te bestempelen. HUIDIGE FUNCTIE Winkel met bovenwoning.

Tekening uit 1950 van de toen bestaande situatie (rechts was Heuvel 50a)

34

Heuvel

Heuvel 50a KARAKTERISTIEK PAND Heuvel 50a is in 1950 gebouwd nadat een klein pand van één laag met kap is gesloopt (zie tekening op de vorige bladzijde). Nummer 50a werd toen één winkel met nummer 50. De gevels werden in traditionalistische stijl opgetrokken. Sinds de jaren ‘50 is er niet veel meer aan het pand gewijzigd, de architectuur is nog erg gaaf. Alleen de winkelpui is veranderd. De terugliggende entree van de bovenwoningen is nog aanwezig. Dit woonwinkelpand bestaat uit twee bouwlagen met schildkap met plat, evenwijdig aan de straat. Het heeft drie kleine, bijzondere dakkapellen. De omlijsting van de twee grote ramen en één klein raam met roedeverdeling zijn kenmerkend. Het pand is van grote karakteristieke waarde voor het centrum. De menselijke maat is aanwezig, door schaal en maat passend in het straatbeeld. Dit soort panden dragen positief bij aan de sfeer en het karakter van een dorp. Het pand is door zijn herkenbaarheid (hoofdvorm, stijl), gaafheid, detailleringen en als onderdeel in de gevelwand met een reeks beeldbepalende panden als karakteristiek te bestempelen. HUIDIGE FUNCTIE Winkel met bovenwoning.

Bouwtekening uit 1950

35

Hofstraat 1920

36

Hofstraat

Hofstraat GESCHIEDENIS Deze straat liep oorspronkelijk van de Heuvel naar het ‘Hof van de Heer’, het hof dat het tweede kasteel van Geldrop was, om precies te zijn de donjon. Het eerste kasteel ligt onder De Burght. Aan de straat tussen de Groote Heuvel en het kasteel zien we in de 19 de eeuw lintbebouwing verschijnen. Er staan nu nog steeds enkele historische panden. Nummer 2 is in 1869 gebouwd voor de rentmeester van de textielfabrikant Van Eijcken. Van Eijcken liet een jaar eerder voor zichzelf Hofstraat 4 bouwen. Tussen beide panden staat een koetshuis. Toen het bestaande raadhuis te klein werd heeft de gemeente het later gekocht en nog steeds is het onderdeel van het gemeentehuis. Hofstraat 19 is een koetsierswoning van het kasteel en gebouwd in 1874. Nummer 17 is in 1911 gebouwd in opdracht van Baron van Tuyll van Serooskerken als woonhuis. In de Eerste Wereldoorlog zijn hier enkele Belgische vluchtelingen ondergebracht. In 1934 is dokter Van Kimmenade hier gaan wonen. Op de hoek met de Heuvel vinden we het oude postkantoor (1870). In de straat is verder de boerenleenbank gevestigd geweest en aan de noordzijde stond een kerkje, gebouwd in 1874 door de Hervormde Gemeente. Beide zijn verdwenen. Het kerkje is in 1964 ten behoeve van de doorbraak Nieuwendijk-Helze-Mierloseweg gesloopt. Het verkeer moest op een snellere manier door Geldrop in plaats van door het centrum.

Verschillende panden op de Helze, Nieuwendijk en Mierloseweg zijn gesloopt. Deze sloop en de doorbraak hebben het aanzien van dit gedeelte van Geldrop totaal veranderd. Ook verdween de hoofdingang van het kasteel, deze werd verplaatst van de Hofstraat naar de Mierloseweg. Het aanzien van de Hofstraat is tegenwoordig geheel anders. Enkele historische panden vinden we hier nog, maar een gedeelte is ook gesloopt. In 1981 is het gemeentehuis gebouwd, naar ontwerp van architect De Bever. Verschillende volumes vormen samen het pand en maken een pleintje aan de Hofstraat, waar nummer 4 iets terug ligt van de straat. In 1992 is vervolgens het appartementencomplex aan Hofstraat 7-15 gebouwd. Het strekt zicht uit van de Hofstraat tot in de Jan van Geldropstraat. De straat kent hierdoor verschillende korrelgroottes, maar doet ondanks de latere ingrepen nog vriendelijk aan.

37

Hofstraat

Mierloseweg 1915

Hoek Mierloseweg-Hofstraat 1964, vóór de sloop van de kerk t.b.v. verbreding van de Mierloseweg

Kaart uit 1910 Hofstraat met protestantse kerk uit 1874

38

Hofstraat

Hofstraat 4a KARAKTERISTIEK PAND Hofstraat 4 is een villa uit 1868 en is in Eclectische stijl gebouwd voor textielfabrikant J.M. Eijcken. Rechts ernaast is een koetshuis gebouwd, nummer 4a. Het koetshuis heeft geruime tijd dienst gedaan als politiepost en is nu al jaren in gebruik als fietsenstalling voor het gemeentepersoneel. In 1999 is het gerestaureerd. Het pand bestaat uit één laag met mansarde puntdak met overkragende goot. Bovenop het dak staat een smeedijzeren windvaan. De gevels met blokkenpatroon zijn wit gepleisterd. De noord- en westgevels hebben siersmeedankers. Aan de oostgevel bevindt zich een grote gevelopening met dubbele openslaande deuren. Aan de noordzijde zit de dienstdoende entree. De villa is een rijksmonument. Het koetshuis hoort bij de villa en is van karakteristieke waarde, vanwege de cultuurhistorie, architectonische waarde, gaafheid, herkenbaarheid en als onderdeel van het historische complex. HUIDIGE FUNCTIE Fietenstalling gemeentehuis.

39

Langstraat

40

Langstraat in 1923, met goed zichtbaar de textielfabriek ‘Het Machinaal’

Langstraat

1915, vanaf Bogardeind richting Kleine Dommel, met tramspoor

Langstraat GESCHIEDENIS De Langstraat stond in de 19e eeuw bekend als het “Snevelstroatje” (Jeneverstraatje) vanwege de vele cafés die er gevestigd waren. Er stonden al eeuwenlang kleine armzalige huisjes, waarin veel thuiswevers woonden, en ook menige herberg. Deze thuiswevers gingen vanaf 1850 steeds meer in textielfabrieken werken. In 1863 kwam in de Langstraat de eerste grote textielfabriek van Vissers & Eijcken: de Stoommachinaal Linnenweverij, in de volksmond ‘Het Machinaal’, een grote werkgever. Dat is zo gebleven totdat het in 1940 werd overgenomen door de Kousenfabriek van Jansen de Wit uit Schijndel. In 1985 ging Jansen De Wit failliet. Anno nu is er geen fabriek meer in de Langstraat te vinden en is het vooral een winkelstraat. De oorspronkelijke bebouwing van toen is zo goed als verdwenen. De monumentale gebouwen zijn nu het meest aansprekend in de straat. Op de plek van de textielfabriek van Vissers en Eijcken is het grootschalige complex met onder meer de Hema gebouwd. De straat erachter herinnert aan de vroegere functie, het Machinaal. Op de hoek met de Heuvel stond een bioscoop en daarna het gebouw van het Wit-Gele Kruis, hiervan bestaat nog een gedeelte.

De korrelgrootte van de straat is wisselend, wel vormt de bebouwing vrijwel aan beide zijden van de straat een sterke, duidelijke wand. De kwaliteit van de bebouwing is wisselend. Ook hier hebben onder andere in de jaren ‘60 en ‘70 van de vorige eeuw vernieuwingen/moderniseringen plaats gevonden en voert de zakelijkheid/soberheid van toen de boventoon. De uitstraling van de panden varieert. Dat versterkt de roep om de panden die wel kwaliteit hebben te beschermen.

41

Langstraat

Langstraat 4 KARAKTERISTIEK PAND Dit pand van twee bouwlagen met schildkap is in 1956 gebouwd. Het pand uit de Wederopbouwperiode heeft door zijn klassieke indeling een statig uiterlijk. Echt een pand voor een apotheek. Het is opgetrokken in zandsteen. Door de pilasters en tussenliggende ramen zijn begane grond en verdieping met elkaar verbonden en krijgt het pand verticaliteit. In 1981 is het pand gemoderniseerd, door het toevoegen van een dakkapel/lichtstraat, een frans balkon in het midden van het pand en door het bevestigen van een moderne luifel. Van waarde door het bouwmateriaal en de architectuur. HUIDIGE FUNCTIE Apotheek en bovenwoning.

Bouwtekening voor verbouwing Geldropse apotheek, 1981, bestaande toestand

42

Langstraat

Langstraat 12 KARAKTERISTIEK PAND Dit karakteristieke pandje is in 1932 gebouwd als woonwinkelpand. Jarenlang heeft hier ‘t Winkeltje, een fourniturenwinkel en VVV-kantoor, van de zeer toegewijde Ad en Ank van Veldhoven gezeten. Een begrip in Geldrop en omgeving. Het pand is opgetrokken in een fraaie expressionistische/Amsterdamse School stijl. Het bestaat uit twee bouwlagen met een naar binnen knikkend zadeldak met bakgoten. De topgevel is naar de straat gericht en geeft daardoor afwisseling in het straatbeeld. In het midden op de verdiepingen is bijzonder een 2-laagse driehoekige erker met puntdakje en verjonging aan de onderzijde zichtbaar, met aan weerszijden ladderramen. De winkelpui ziet eruit alsof er jaren niets aan gedaan is en is dus nog erg gaaf. Dit soort panden dragen bij aan de geschiedenis van het dorp en zijn in architectonisch (bouwstijl, gaafheid, detaillering, herkenbaarheid), stedenbouwkundig (onderdeel van het historische carré) en cultuurhistorisch (winkelpand uit de jaren ’30) opzicht van zeer karakteristieke waarde. HUIDIGE FUNCTIE Winkel met bovenwoning.

Ad en Ank van Veldhoven in 2000 (ED.nl)

2015

43

Langstraat

Langstraat 22-24 KARAKTERISTIEK PAND Dit modernistische pand is in 1956 gebouwd en bestaat uit 2 bouwlagen met plat dak. De gevel is voorzien van een kader van donkere geglazuurde bakstenen penanten en een vlakke lijst (helaas nu van trespa) ertussen als afsluiting aan de bovenzijde. Bijzonder in de architectuur is de stalen erker met roedeverdeling en de loggia ernaast op de eerste verdieping. Vanwege de architectuur van karakteristieke waarde. Het pand zorgt met zijn bouwmassa daarnaast voor een afwisselend straat- en gevelbeeld en dient behouden te blijven. HUIDIGE FUNCTIE Twee winkels en één bovenwoning.

44

Langstraat

Langstraat 28-30 KARAKTERISTIEK PAND Het bouwjaar van dit dubbele woonwinkelpand is onbekend. Door de jaren heen zijn er diverse verbouwingen en gevelwijzigingen geweest. De belangrijkste dateren uit begin jaren ’70 van de vorige eeuw. De gevelindeling is nadien nagenoeg niet meer gewijzigd, bij nummer 30 (links) is de raampartij gemoderniseerd. Het pand bestaat uit één bouwlaag en mansardekap met bakgoot. Het heeft door zijn schaal en maat, de luifels boven de entrees met daarboven bovenlichten, de bovenlichten boven de ramen, de baksteendetaillering bij onder meer de dakrand, de staafankers en de twee lage dakkapellen een kleinschalige uitstraling. De noklijn loopt evenwijdig aan de straat, zodat het pannendak goed zichtbaar is. Dit soort panden leveren een grote bijdrage in de sfeer van een straat en is door architectuur, gaafheid, herkenbaarheid, cultuurhistorie en stedenbouwkundige ligging in de straatwand van het historische carré dan ook van karakteristieke waarde. De bouwmassa zorgt voor een afwisselend straat- en gevelbeeld en dient behouden te blijven. HUIDIGE FUNCTIE Twee winkels.

Verbouwtekening nr. 28 1957

Verbouwtekening nr. 30 1973

45

Langstraat

Langstraat 34-34 KARAKTERISTIEK PAND Dit pand is aanvankelijk in 1936 als winkel met bovenwoning gebouwd. Het bestond toen maar uit de helft van wat het nu is. In de jaren ’50 (Wederopbouw, traditionalistische stijl) is het pand verdubbeld en is het oorspronkelijke dak zelfs iets opgetild. Het bestaat nu uit twee bouwlagen met zadeldak. De kap ligt evenwijdig met de straat en heeft 3 schoorstenen. De verdieping is opgetrokken in gele handvorm bakstenen. Aan beide zijkanten wordt het begrensd door rode bijzondere penanten. De ramen met roedeverdeling, de gevelsteen (van zandsteen) op de verdieping (patroonheilige van elektriciens) en de kap met kleine dakkapellen geven het pand sfeer en heeft het een positieve invloed op het straatbeeld. Het pand heeft door de architectuurstijl en gaafheid en herkenbaarheid (van bovenverdieping) karakteristieke waarde voor het centrum. HUIDIGE FUNCTIE Winkel en 2 bovenwoningen.

Bouwtekening winkelhuis 1935

Bouwtekening uitbreiding 1956

46

Langstraat

Langstraat 99 KARAKTERISTIEK PAND In 1920 is dit pandje gebouwd en in 1972 is het verbouwd van winkel tot café. Het café heette in de jaren ’90 ‘t Weverke. Veel fabrieksarbeiders bezochten na ontvangst van hun loonzakje één van de vele cafés die de Langstraat toen rijk was. Deze cafés waren veelal in eigendom van de textielfabrikanten. Zo vloeide een deel van het betaalde loon weer terug. Het pand bestaat uit twee lagen met schilddak, waarvan de nok dwars op de straat staat. Het metselwerk is wit geschilderd en kent boven de ramen op de verdieping verbijzonderingen. De voorgevel op de begane grond heeft verder vele verbouwingen ondergaan. Het is een klein pandje en vanwege de cultuurhistorie en de historische uitstraling, tussen de jaren ‘90-bouw in, van karakteristieke waarde voor het centrum. Het vormt een onderbreking in de vrij massale straatwand aan deze zijde, het is een voorbeeld van een kleinschalig woonhuis/bedrijfspandje dat in deze straatwand tussen de grootschalige, nieuwere bebouwing stand heeft gehouden. HUIDIGE FUNCTIE Café. Straatbeeld vanaf Bogardeind op de Langstraat

47

Langstraat

Achter Langstraat 27: Vincentiusstraat 3-7 KARAKTERISTIEK PAND Achter het uit 1899 daterende St. Vincentiusgebouw aan Langstraat 27, een rijksmonument, staat op nummer 3-7 van de Vincentiusstraat een wit gebouw. Deze latere aanbouw tegen de achtergevel van Langstraat 27 valt buiten de bescherming van het rijksmonument, maar is wel karakteristiek. De panden vormen samen een zeldzaam gaaf en fraai voorbeeld van de eens zeer talrijke St. Vincentiushuizen, die sedert 1846 door de R.K. St. Vincentiusvereniging werden gesticht. In 1850 werd de vereniging in Geldrop opgericht en houdt zich bezig met de armenzorg. Het witte gebouw, vermoedelijk van rond de eeuwwisseling, is rond 1940 door Jansen De Wit kousenfabriek uit Schijndel aangekocht en verbouwd en gerestaureerd. Het bestaat uit twee bouwlagen met zadeldak, de kaprichting is evenwijdig aan de Vincentiusstraat. Het heeft een symmetrische voorgevel, met 3 deuropeningen en ramen met getoogde bogen. Opvallend zijn de staafankers in de gevel. Langstraat 27 èn Vincentiusstraat 3-7 zijn belangrijk voor de geschiedenis van het dorp en dienen daarom beschermd te worden. Architectonisch is het witte pand nog redelijk gaaf en heeft het nog steeds een herkenbare hoofdvorm en gevelindeling. Het is een relict uit de industriële textielbedrijvigheid. HUIDIGE FUNCTIE Kantoor. Tekening bij de verbouwing/restauratie kantoorgebouw 1941

48

Korte Kerkstraat

49

1978 Korte Kerkstraat gezien vanaf het Bogardeind

Korte Kerkstraat

1914

Korte Kerkstraat GESCHIEDENIS De Korte Kerkstraat is de straat tussen de Kleine Heuvel (rondom kruising Langstraat-Bogardeind) en de kerk. In de 14e eeuw werd in Geldrop een dorpskerk gebouwd, op de plaats van de huidige Sint-Brigidakerk. Eind 19e eeuw wilde men de kerk afbreken, met behoud van de toren. Deze werd na een storm in 1887 echter zo zwaar beschadigd, dat ze eveneens werd gesloopt. De fabrikanten uit Geldrop hadden genoeg geld om hun eigen huizen te bouwen. Echter, voor de textielarbeiders waren er te weinig woningen. In 1905 deed de Meierijsche Courant een beroep op de ‘meer gegoeden’ in Geldrop om arbeiderswoningen te bouwen. Tussen 1900 en 1915 werd bijna de hele Korte Kerkstraat herbouwd. De 16e eeuwse herberg ‘De Kroon’ werd gesloopt. Dit was het oudste huis van Geldrop en stond op de hoek van de Heggestraat met de Korte Kerkstraat, waar nu restaurant De Zwaan zit. Textielfabrikant Vincent van den Heuvel richtte op 14 juni 1896 samen met onder meer burgemeester Ter Borgh een spaar- en voorschotbank op. Later werd dit de eerste Boerenleenbank en was gevestigd in een school in de Korte Kerkstraat. Na een fusie met de Raiffeissenbank werd het de Rabobank die vanaf 1974 in een pand op de hoek van de Korte Kerkstraat kwam te zitten. In 1966 werd de westwand van de Korte Kerkstraat gesloopt en vervanger door een groot zakencomplex met negen winkels en een hotel.

Dit plan was onderdeel van het grotere vernieuwingsplan ‘Van Lanschot’. De smalle Korte Kerkstraat verdween en de gevellijn schoof ongeveer zes meter op. Er werd ruimte gegeven aan het verkeer. In 1979 kwam de oostwand aan de beurt en werd volledig gesloopt. Er kwam een nieuwe winkelpromenade voor terug die in mei ’81 werd geopend. Daarmee was het centrum van Geldrop vernieuwd. In de ruimte, omsloten door de Korte Kerkstraat, Langstraat en Heuvel, werd een Bezorgershof en parkeerterrein ingericht

Het aanzien van de straat nu is ten opzichte van het aanzien rond 1900 totaal anders. De functie voerde in de jaren ‘60 de boventoon en daarop is de straat grotendeels aangepast met sobere, zakelijke architectuur. Grootschalige complexen, waar de menselijke maat ver te zoeken is.