Beeldboek centrum Geldrop mei 22.pdf

Nieuwendijk richting Eindhoven, 1908

55

Stationsstraat en Heggestraat

Stationsstraat en Heggestraat

Heggestraat, omstreeks jaren ’50-’60

Stationsstraat, vermoedelijk omstreeks 1930

GESCHIEDENIS De naam Heggestraat is afgeleid van de vele heggen die de percelen in de straat vroeger van elkaar scheidden. Voordat de Stationsstraat werd aangelegd, liep deze straat vanaf de kerk richting het zuidwesten, richting Zes Gehuchten. Veel van de oorspronkelijke bebouwing is verdwenen. De wevershuisjes (rijksmonument) verderop in de straat herinneren ons nog aan de tijd voor 1900. De Stationsstraat is in 1912 aangelegd met de komst van het spoor tussen Eindhoven en Weert in 1913. Men wilde een kortere verbindingsweg tussen het station en de kom van het dorp. Hiervoor werden gronden verworden en panden schuin tegenover de kerk afgebroken. Door de verbeterde infrastructuur ontstond er extra aantrekkingskracht voor bedrijven ook zich hier te vestigen, zo ook textielbedrijven. In de nieuwe straat komen verschillende gebouwen, een hotel, twee scholen, een klooster, een Heilig Hartbeeld, een dokterswoning, fabrikantenwoningen, een koffiehuis. Veel van deze gebouwen staan nog steeds in de straat. De Stationsstraat, omzoomd met grote bomen, is nog steeds een statige straat, met bebouwing in verschillende korrelgrootte, met over het algemeen een vriendelijke uitstraling.

Ondanks de aanwezige karakteristieke panden in de Heggestraat en de Stationsstraat, zijn deze straten in dit beeldboek verder buiten beschouwing gelaten, op Stationsstraat 1 na, dat nadrukkelijk onderdeel van het kernwinkelgebied is.

Stationsstraat, richting station, 1916 56

Stationsstraat en Heggestraat

Stationsstraat 1 KARAKTERISTIEK PAND Het pand ligt op een markant punt, namelijk daar waar de Korte Kerkstraat, Stationsstraat, Heggestraat en Heuvel samen komen, schuin tegenover de kerk. Rond 1900 stond hier Herberg De Kroon. Na sloop is hier in 1936 in opdracht van N.V. Albert Heijn te Zaandam het huidige pand als winkelhuis gebouwd. Het pand bestaat uit 2 lagen met een samengestelde kap. De architectuur van de bovengevel is goed bewaard gebleven. In de plint zijn er in de loop der jaren diverse wijzigingen geweest. In 1974 is de winkel verbouwd tot café. Nu nog steeds heeft het een horecafunctie en staat het bekend als restaurant De Zwaan. Het pand oogt zeer vriendelijk en door de stedenbouwkundige positionering, architectonische en cultuurhistorische waarde als zeer karakteristiek aan te duiden. Van grote waarde voor (de geschiedenis van) het centrum. Ondanks dat dit pand als adres Stationsstraat 1 heeft, heeft het tegenwoordig stedenbouwkundig meer van doen met de Korte Kerkstraat. Dit komt doordat de voorkant van het pand aan de oostzijde is komen te liggen, in plaats van aan de noordzijde. Met de herinrichtingsplannen voor de Nieuwendijk en Heggestraat ontstaat in de nabije toekomst hier meer ruimte en zou de gevel aan deze zijde weer meer ‘uitnodigend’ kunnen worden, zoals het oorspronkelijk was.

HUIDIGE FUNCTIE Horeca. TOEKOMSTVERWACHTING Behoud pand, beperkingen op uitbreiding en aanpassing. Deze dienen altijd versterkend voor het pand en omgeving te zijn. Aandacht voor de plint en uitbreidingen van terrassen en overkappingen. Uitbreiding in hoogte is niet wenselijk. Bouwtekening uit 1935, winkelhuis voor Albert Heijn

57

Bogardeind

Bogardeind met ziekenhuis, 1934

Zicht op Bogardeind, vanuit Langstraat, 1960-1965

Bogardeind GESCHIEDENIS Deze straat is vernoemd naar Hoeve Ten Bogaarde, deze lag ten zuiden van de Kleine Heuvel (nu kruispunt Langstraat-Korte Kerkstraat-Bogardeind). Op dit deel van het Bogardeind is al lange tijd het ziekenhuis dominant. In 1856 richtte de pastorie op de Kleine Heuvel het liefdegesticht van de Congregatie van de Zusters van liefde uit Schijndel op. Het gesticht (klooster/gasthuis) kwam te liggen aan het Bogardeind. Ook kwamen er een kleuterschool en een meisjesschool. Vanwege de slechte hygiënische en medische omstandigheden waarin boeren en textiel-arbeiders in die tijd leefden en de wens om de slechte sociale, woon- en werkomstandigheden in Geldrop te verbeteren, werd in 1927 werd het Sint Annagesticht zelfstandig en in 1931 het St. Anna ziekenhuis opgericht. Het ziekenhuis groeide in snel tempo. In 1971 wordt het uiteindelijk vervangen door het huidige ziekenhuis, waarvoor veel bebouwing moest wijken. Nog steeds is het ziekenhuis dominant aan het Bogardeind. Het grote gebouw, niet direct gelegen aan de straat, bepaalt de uitstraling in de hele omgeving. Veel panden aan het Bogardeind hebben plaats gemaakt voor nieuwbouw. De woning die nu bekend staat als Villa van Agt, staat nog wel prominent in de straat. Dit pand was van de textielfabrikant A. van de Heuvel, gebouwd eind 19e eeuw.

In 1918 werden de witte villa en de fabrieksgebouwen op Bogardeind 33 en omgeving overgenomen door de firma Gebroeders Van Agt, uit Eindhoven. Het bedrijf werd in 1923 getroffen door de crisis, maar maakte een doorstart. De linnenweverij van de gebroeders Van Agt heeft tot 1969 bestaan. Later is hier houthandel Delen gevestigd, waar nu plan OverBurght is verrezen. Het aanzien van de weg naar Heeze is dus geheel anders dan rond 1900. Het is echter nog steeds is het een drukke toegangsweg naar het centrum met veel verschillende functies, waarbij aan de oostzijde grootschalige appartementencomplexen het beeld bepalen.

Bogardeind in de jaren ‘60 58

Bogardeind

Bogardeind 1 KARAKTERISTIEK PAND Het bouwjaar van Bogardeind 1 is 1908 (zie geveltop). Verschillende soorten winkels en functies hebben hier gezeten. Dien de Som zat hier geruime tijd met pennen en speelgoed. Als laatste heeft hier een uitzendbureau gezeten. Het pand bestaat uit twee lagen en is door de afgeschuinde hoek een echt hoekpand te noemen. Het oriënteert zich op de Langstraat en het Bogardeind. De dakrand en hoek zijn bijzonder afgewerkt. Het pand is markant op deze hoek en is door de architectuurstijl, gaafheid en herkenbaarheid, cultuurhistorie en stedenbouwkundige positie van karakteristieke waarde voor het centrum van Geldrop. HUIDIGE FUNCTIE Kantoor

Bogardeind in de jaren ‘70

TOEKOMSTVERWACHTING Behoud pand, beperkingen op uitbreiding en aanpassing. Deze dienen altijd versterkend voor het pand en omgeving te zijn. Aandacht voor de plint, reclame-uitingen en overkappingen. Uitbreiding in hoogte is niet wenselijk.

59

Molenstraat

Molenstraat GESCHIEDENIS De Molenstraat liep naar de watermolen. Er stond vroeger een dubbelmolen, voor graan en olie, met een dubbelrad. Bij de molen zat een café (het Pannenhuis) van familie Van den Heuvel. Samen met de kerk en het kasteel was de watermolen het oudste gebouw van Geldrop, neergezet door de kasteelheer. Van den Heuvel heeft de watermolen aangekocht om de machinefabriek aan te drijven. Er was echter te weinig kracht. In 1863 wordt de watermolen afgebroken en vervangen door een Sagebien waterrad, waarmee de machines van de textielfabriek op waterkracht konden draaien. In 1920 gaat de fabriek over op stoom en elektriciteit. De loop van de Dommel is hier nog precies hetzelfde zoals het ooit was. De 2 fabrieksgebouwen van A. van den Heuvel & Zoon stammen uit 1863 en 1910 (rijksmonumenten). Met enkele tegenslagen is de textielfabriek in de loop der jaren steeds verder gegroeid. Door goedkopere garens uit onder andere Italië en later de lagelonenlanden ontstaat er een crisis in de wollenstoffensector. In 1964 sluit de spinnerij. In 1978 fuseert het bedrijf, in 1983 gaat het bedrijf failliet. Direct daarna wordt het initiatief genomen om een Weverijmuseum op te richten en is sinds 2000 op Molenstraat 21 gevestigd. Op nummer 19 zit De Wiele Creatief. De schoorsteen op De Bleek herinnert ons, tezamen met Molenstraat 19 en 21 nog aan het textielverleden.

Andere historische panden zijn Molenstraat 1 en 8. Molenstraat 5-17 is een grootschalig appartementencomplex uit 2000, onderdeel van plan Hofdael, wat de gehele westzijde van de Kleine Dommel in aanzien heeft veranderd. Het postkantoor, op de hoek met de Dommeldalseweg, dateert uit 1972. Rond 1900 zag deze omgeving er dus totaal anders uit. De Dommeldalseweg was er nog niet en de Langstraat liep over in de Molenstraat. 1950

Molenstraat richting Langstraat, omstreeks 1897 60

Molenstraat

Molenstraat 1 KARAKTERISTIEK PAND Oorspronkelijk stond hier Herberg De Rode Leeuw, in 1677 gekocht door Adriaan van den Heuvel, voorvader van de, voor de Geldropse geschiedenis belangrijke, textielfabrikantenfamilie Van den Heuvel. Het huidige pand op de hoek Heuvel-Molenstraat, gebouwd in 1920, is goed bewaard gebleven. De originele gevelopbouw en details zijn nog goed herkenbaar. Het is een markant pand op de hoek, kenmerkende en beeldbepalend door zijn omvang (en kleur), ritmiek en uniformiteit. Door de afgeschuinde hoek wordt de beeldbepalende ligging versterkt. Vanwege de architectuurstijl, stedenbouwkundige positionering, cultuurhistorie en gaafheid en herkenbaarheid is het pand dan ook van karakteristieke waarde. HUIDIGE FUNCTIE Winkel TOEKOMSTVERWACHTING Weinig uitbreidingsmogelijkheden. Vanwege zijn architectonische en cultuurhistorische waarde belangrijk om te behouden voor de geschiedenis en identiteit van Geldrop. Terughoudend in aanpassingen, deze dienen versterkend voor het pand en omgeving. Aandacht voor reclameuitingen.

Molenstraat omstreeks 1906 61

Molenstraat

Molenstraat 8 KARAKTERISTIEK PAND Over dit pand uit 1900 is weinig bekend. Het is een aantal keer verbouwd. Tegenwoordig is het jongerenwerk hier gevestigd, daarvoor is het lange tijd een winkel en magazijn van Paijmans geweest. Ten behoeve van de huidige functie is er grondig verbouwd. Het deel met de sheddaken is gesloopt en vervangen. Het hoofdgebouw is blijven staan en gerenoveerd. De voorgevel is weer in oude staat hersteld. Sinds 2004 heeft het de huidige functie. Het pand is van karakteristieke waarde voor het centrum. Het is gelegen tegenover De Wiele/het Weverijmuseum en vormt daarmee samen een historisch ensemble in één van de entreestraten naar het centrum. HUIDIGE FUNCTIE Maatschappelijk

1950

TOEKOMSTVERWACHTING Behoud pand, beperkingen op uitbreiding en aanpassing. Deze dienen altijd versterkend voor het pand en omgeving te zijn. Bouwtekening verbouwing woonhuis naar winkel Paijmans, 1955

62

Tot slot

Terugblik en vooruitblik In het beeldkwaliteitplan voor het centrum van Geldrop (vastgesteld in 2016) is het volgende doel geformuleerd: een aangenaam centrum, met meer sfeer, uitstraling en levendigheid, waardoor bezoekers graag in het centrum verblijven, er langer willen blijven en waardoor bezoekers naar het centrum worden getrokken. Hetzelfde geldt voor bewoners en ondernemers van het centrum. De (be)leefbaarheid van ons centrum willen we zo optimaal en aantrekkelijk mogelijk maken. Met dit boekwerk hebben we willen aangeven welke panden karakteristiek en beeldbepalend zijn. Deze panden hebben nu (anno 2021) in het vigerende bestemmingsplan nog geen bescherming. Toch vinden we dat ze het behouden waard zijn. De monumentale en karakteristieke, beeldbepalende panden tezamen leveren namelijk een grote bijdrage aan de sfeer van ons centrum. Deze panden kennen een enorme rijkdom, de gevels zijn vaak verfijnd, de geschiedenis is kleurrijk. Ze leveren een bijdrage aan de identiteit, het karakter en de herkenbaarheid van het centrum. Niet alle panden verkeren in een even goede staat. De betekenis in het straatbeeld van deze gebouwen is echter wel van waarde en wij gaan als gemeente graag met eigenaren op zoek hoe die waarde behouden kan blijven.

De bebouwing in het centrum van Geldrop kent vele gezichten. We zien een diversiteit aan gebouwen uit veel tijdsperioden met net zoveel verschillende architectuurstijlen. Er zijn echter veel panden die de sfeer in het centrum niet bevorderen. Er is een groot kwaliteitsverschil tussen de karakteristieke, monumentale, historische bebouwing en het overgrote deel van de naoorlogse bebouwing, waarbij de functionaliteit het uitgangspunt was en niet het behagen. Veel naoorlogse bebouwing kent dan ook een zeer matige en sobere kwaliteit. Alle vernieuwingen van de afgelopen decennia hebben geresulteerd in een mix van bouwstijlen, waarbij de kwaliteit en samenhang binnen het totale centrum grotendeels verloren is gegaan. Bij dit onderzoek naar beeldbepalende panden, waarbij alle panden in het centrum in ogenschouw zijn genomen, werd nog een keer duidelijk hoeveel rijkdom verdwenen is met vooral de grootschalige vernieuwingen in de jaren ‘60 en ‘70. Niet alleen Geldrop is door deze vernieuwingsdrang getroffen, in heel het land zien we, als gevolg van economische en technische ontwikkelingen, deze voorbeelden. Gelukkig is er een kentering.

Wat we leren van de (bouw)geschiedenis van Geldrop en met name van de sobere, nuchtere, zakelijke, weinig inspirerende en veelal complexgewijze naoorlogse bouw, is dat er nu aandacht moet zijn voor de menselijke maat en dat nevenschikking belangrijk is; het reageren op de buurman, de omgeving en historie. Ook aandacht mag er zijn voor detail, verfijning en/of verrijking, die ervoor zorgen dat een pand behaagt, zeggingskracht heeft. Het zuiver en eerlijk toepassen van een architectuurconcept zorgt ervoor dat mensen kunnen zien dat een pand met liefde is ontworpen en gebouwd, zoals je ook kunt zien bij de monumentale en karakteristieke panden die Geldrop rijk is. Voorkom ‘eenheidsworst’ en probeer een nieuwe ontwikkeling Geldrops te laten worden. Door de vrijheid aan de initiatiefnemer te laten om voor een bepaald architectuurconcept te kiezen, ontstaat er diversiteit en levendigheid in het straatbeeld. Belangrijk hierbij is om vast te houden aan en soms het herintroduceren van de pandsgewijze verkaveling. Hiermee wordt voorkomen dat, ongeacht de keuze van architectuurconcept, de grote maat en schaal in de gevel en in het straatbeeld ontstaat. Door middel van onder meer gevelsubsidies en recente sloop en nieuwbouw van panden is er de laatste jaren een flinke kwaliteitsslag ingezet in de bebouwing, waarbij er geen sprake meer is van sobere en eenvoudige bouwwijzen.

De naoorlogse bouwperiode heeft in Geldrop weinig kwaliteit heeft gebracht, het beeldkwaliteitplan geeft mogelijkheden aan om de kwaliteit terug te brengen. De gemeente wil initiatiefnemers met open vizier tegemoet treden. Samen met hen willen we werken aan een fijn centrum, waar gerenoveerde of nieuwe gebouwen opnieuw bijdragen aan een divers en levendig straatbeeld en waar oud en nieuw in harmonie een centrum creëren waar het voor iedereen goed toeven is.

63

Bronnen

Bronnen en beeldmateriaal • • • • • • • • • • • • •

• • • • • • • • • • • • • •

Heemkundekring Heeze-Leende-Zesgehuchten, https://www.heemkundekring-hlz.nl/ Historisch Documentatie Centrum Geldrop-Mierlo, https://www.hdc-geldrop-mierlo.nl Geldrop in Beeld Fotograaf Marco Machielse Eindhovens Dagblad, www.ed.nl Middenstandsbelangen, www.middenstandsbelangen.nl Geldrop-foto.nl Fotograaf John van Groenedaal Gemeente Geldrop-Mierlo, vergunningen, foto’s Catalogus cultuurhistorische inventarisatie gemeente Geldrop-Mierlo Geldrop in oude ansichten, C.H.A.M. van Bokhoven, 1969 Alles wat hier leeft, spint, twernt of weeft. Geschiedenis van Geldrop en Zesgehuchten, Jean Coenen, 1987 ‘Boeren en fabrikeurs. Een historische tocht door Geldrop & Zesgehuchten’, een uitgave van de Heemkundekring ‘de Heerlijkheid Heeze-Leende-Zesgehuchten’, 2018.

Cultuurhistorische inventarisatie Provincie Noord-Brabant - Geldrop, 1984 http://fotos.serc.nl/ https://www.geldrop-mierlo.nl/monumenten https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Bestand:Molenstraat_21_Geldrop_Vm_fabriek_A.v.d._Heuvel.jpg https://katoenpad.nl/historie/ https://www.visitgeldropmierlo.nl/ Architecten|en|en Eindhoven RESETarchitecture Den Bosch https://vincentiusgeldrop.nl/historie Centrum Geldrop: een plek met hart, Deel 1: Ontwikkelingsvisie, Gemeente Geldrop-Mierlo, juli 2013 Centrum Geldrop: een plek met hart, Beeldkwaliteitplan, Vastgesteld door de gemeenteraad op 11 juli 2016 Ontwikkelingsvisie Centrum Geldrop: Op weg naar een compact, vitaal en gastvrij centrum, vastgesteld door de gemeenteraad in december 2019 Teksten van Michelle de Louw en Jan Gijsberts over textielverleden Geldrop centrum Gesprek met dhr. Van Laarhoven en dhr. Henneman van de Heemkundekring 'De Heerlijkheid Heeze-Leende-Zesgehuchten' 64