Rekenkamerrapport Energietransitie Geertruidenberg

De nieuwe Energiewet (vanaf 2026, zie paragraaf 2.1.3) gaat over elektriciteit en gas, maar heeft wel te maken met de warmtetransitie. Zo kan elektriciteit die wordt opgewekt door zonnepanelen worden gebruikt om warmte te produceren. De Energiewet geeft aan dat er ‘energiegemeenschappen’ zijn die voor hun leden, vennoten of aandeelhouders activiteiten verrichten op de energiemarkt (het vormen van een lokaal energienet), zonder winstoogmerk. Het is een vorm van samenwerking tussen burgers, waar ook decentrale overheden zoals gemeenten in kunnen deelnemen. Energiegemeenschappen kunnen een rol spelen voor gemeenten bij hun keuze voor collectieve warmtevoorzieningen. 19

19

Bron: https://www.nplw.nl/wet-en-regelgeving/energiewet

29

Ten tijde van dit onderzoek ligt het wetsvoorstel ‘Wet collectieve warmtevoorziening’ (Wcw, ook wel Warmtewet 2) bij de Tweede Kamer. De Wcw geeft gemeenten de bevoegdheid om wijken aan te wijzen die overgaan van aardgas naar een collectief warmtesysteem.20 Daarnaast mogen gemeenten, als de wet wordt aangenomen, bepalen door wie dat systeem mag worden geëxploiteerd. In het wetsvoorstel is verder opgenomen dat warmtebedrijven voor meer dan 50% in handen komen van publieke partijen, zoals gemeenten of provincies. De gemeente Geertruidenberg beschikt over een warmtenet. Per 1 januari 2027 zal er geen warmte vanuit de Amercentrale meer worden geleverd aan het warmtenet. Dit betekent dat de exploitant van het warmtenet, Ennatuurlijk, onderzoek doet naar alternatieve warmtebronnen, zoals aardwarmte (geothermie), zonthermie, warmte uit de industrie en aquathermie.21 Een beschrijving van de relevante actoren en hun rol in de warmtetransitie in de gemeente Geertruidenberg vindt u in onderstaande tabel. Tabel 2.6 Speelveld bij de warmtetransitie voor de gemeente Geertruidenberg Actor Raad Geertruidenberg

College Geertruidenberg

Ambtelijke organisatie Geertruidenberg RWE Warmtenetexploitant Ennatuurlijk Netbeheerder Enexis Woningcorporatie Thuisvester Waterschap Brabantse Delta

Rol Het vaststellen van de Transitievisie Warmte (vastgesteld in 2021) Het vaststellen van het Omgevingsplan, met daarin de mogelijkheid om gebieden aan te wijzen die van het aardgas afgaan, voorzien van een onderbouwing dat de transitie voor gebouweigenaren haalbaar en betaalbaar is Het vaststellen van wijkuitvoeringsplannen Het aanwijzen van gebieden waar wel of geen gaslevering kan plaatsvinden Het vaststellen van warmteprogramma’s22 Het verlenen van omgevingsvergunningen Het leveren van input en ondersteuning Verduurzamen van de Amercentrale Het beheren van het warmtenet dat in de gemeente Geertruidenberg in gebruik is Het beheren van het elektriciteitsnetwerk en de gasleidingen Het maken van een uitvoeringsprogramma voor het afkoppelen van woningen van het gas23 Het beheren van wateren in de gemeente en het mogelijk benutten van warmte hieruit

20

Inwoners zijn niet verplicht om aan te sluiten op het collectieve warmtesysteem. Inwoners behouden de vrijheid om te kiezen voor een alternatief, zoals een elektrische warmtepomp. 21 Bron: https://ennatuurlijk.nl/in-jouw-buurt/warmtenet-midden-en-west-brabant/duurzamer 22 Het warmteprogramma wordt formeel door het college vastgesteld, maar de raad speelt een belangrijke rol in dit proces. De raad moet worden betrokken bij beleidsvorming, zeker wanneer het warmteprogramma leidt tot wijzigingen in het Omgevingsplan, waarvoor de raad verantwoordelijk is. 23 Bron: Prestatieafspraken Gemeente Geertruidenberg 2025

30

Het Rijk

Ondersteuning bieden aan gemeenten met verschillende kennisinstrumenten en wetgeving

De Provincie Noord-Brabant heeft op dit moment een beperkte rol als het gaat om de warmtetransitie. De Provincie Noord-Brabant is vanuit het omgevingsbeleid betrokken bij de ruimtelijke inpassing van warmtenetten. Ook adviseert de Provincie Noord-Brabant het Rijk over vergunningen voor aardwarmte (geothermie). Gelet op het stopzetten van de hierboven beschreven warmtelevering uit de Amercentrale en de Wcw zou het kunnen dat de rol van de Provincie Noord-Brabant bij de warmtetransitie in de toekomst groter wordt. 2.4 Samenvatting rol van de raad Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de rol van de raad op elk van de te onderscheiden deelterreinen binnen de energietransitie. Tabel 2.7 Speelveld bij de warmtetransitie voor de gemeente Geertruidenberg Onderdeel RES

Lokale initiatieven voor opwerk

Energieinfrastructuur

Energiebesparing

Rol van de raad Het vaststellen van de concept-RES, RES 1.0 en herijkingen (RES 2.0 en verder, voor zover van toepassing) Het vaststellen van de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan, waarin de opwekinstallaties en de benodigde infrastructuur worden opgenomen Plannen uit de RES borgen in beleid Bindend adviesrecht bij het oprichten van één of meer windturbines met een ashoogte van meer dan 15 meter en weiden met zonnepanelen met een oppervlakte groter dan 100 m2 Kaders stellen over hoe beleids- en projectparticipatie met belanghebbenden en betrokkenen wordt ingericht bij het uitwerken van zoekgebieden Het vaststellen van beleidsdoelen Het vaststellen van stimuleringsregelingen voor inwoners (leningen, subsidies) Kaders stellen over hoe beleids- en projectparticipatie met belanghebbenden en betrokkenen wordt ingericht Het vaststellen van de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan, waarin de opwekinstallaties worden opgenomen Bindend adviesrecht bij het oprichten van één of meer windturbines met een ashoogte van meer dan 15 meter en weiden met zonnepanelen met een oppervlakte groter dan 100 m2 Meedenken over hoe beleids- en projectparticipatie met belanghebbenden en betrokkenen wordt ingericht Kaders stellen bij het afgeven van vergunningen door het college voor batterijcomplexen, evenals een (verplichte) adviesrol van de raad bij bijvoorbeeld grootschalige of gevoelige ruimtelijke

ontwikkelingen Het vaststellen van de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan, waarin de benodigde infrastructuur wordt opgenomen Het vaststellen van stimuleringsregelingen voor inwoners (leningen, subsidies) Sturing en controle op de handhaving van de EBP

31

Warmtetransitie

Kaderstellende rol bij de warmtetransitie Het vaststellen van de Transitievisie Warmte (vastgesteld in 2021) Het vaststellen van het Omgevingsplan, met daarin de mogelijkheid om gebieden aan te wijzen die van het aardgas afgaan, voorzien van een onderbouwing dat de transitie voor gebouweigenaren haalbaar en betaalbaar is Betrokkenheid bij het warmteprogramma, zeker indien dit leidt tot aanpassing van het Omgevingsplan Het vaststellen van wijkuitvoeringsplannen

2.5 Beantwoording deelvragen en toetsing aan normen Dit hoofdstuk ging in op de volgende deelvragen: 1. Wat is het speelveld rond de energietransitie waarbinnen de sturings- en controlemogelijkheden van de raad zich bevinden en wie is waarvoor verantwoordelijk? 2. Waar en in welke rol is de gemeente Geertruidenberg tot op heden zelf vertegenwoordigd? Bijlage 1 bevat een samenvattende tabel met de actoren bij elk van de te onderscheiden onderdelen binnen de energietransitie. De rol van de raad is samengevat in Tabel 2.7. De informatie in deze tabellen is vastgesteld op basis van documentstudie. Bij de RES is er een duidelijke organisatiestructuur binnen de Programma-organisatie, met daarbij een beschrijving wie wat doet. Bij de RES is dan ook duidelijk wie waarvoor verantwoordelijk is. Bij lokale initiatieven voor opwek is het speelveld overzichtelijk. Lokale initiatieven om duurzaam elektriciteit op te wekken, kunnen komen vanuit instellingen (bedrijven of maatschappelijke organisaties), inwoners of de gemeente. De precieze actoren variëren per initiatief, waarbij de gemeente meestal betrokken is als vergunningverlener. Door het vaststellen van de lijst met gevallen waar bindend adviesrecht van toepassing is, is duidelijk afgesproken wanneer de raad aan zet is.

Voor energie-infrastructuur is er een lijst met projecten beschikbaar met daarbij de vermelding wie het bevoegd gezag is. De exacte rolverdeling, met name de rol van de raad, is daarbij nog niet duidelijk. De rolverdeling is nog onderwerp van onderzoek bij de Ontwerptafel Powerport regio Moerdijk. Pas als duidelijk is wat de inhoud van het gebiedsvoorstel is, kan een duidelijk participatieproces opgezet worden en de rol van de raad duidelijk worden. Er is nog geen datum bekend waarop het Rijk duidelijkheid zal verschaffen over het gebiedsvoorstel. Er zijn geen afspraken gemaakt over het stimuleren van energiebesparing bij consumenten. Vanuit het doel om in 2050 in de gemeente Geertruidenberg klimaatneutraal te laten zijn vloeit wel voort dat de gemeente hier regie op moet voeren. Stimulering van energiebesparing bij bedrijven is wel wettelijk geregeld, via onder andere de label C-plicht en de Energiebesparingsplicht. Bij de warmtetransitie hebben gemeenten de regierol en wordt hun rol gevormd door de wetgeving. Het is daardoor duidelijk wat de verantwoordelijkheden zijn. Onderstaande tabel bevat de invulling van de normering.

32

Tabel 2.8 Toetsing normen bij het speelveld Deelvraag 1. Wat is het speelveld rond de energietransitie waarbinnen de sturings- en controlemogelijkheden van de raad zich bevinden en wie is waarvoor verantwoordelijk?

Norm Er is een overzicht van de taken, rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende partijen die betrokken zijn bij de energietransitie in de gemeente Geertruidenberg. Er zijn duidelijke afspraken over de rol van de raad bij de energietransitie, ook binnen de regio.

2. Waar en in welke rol is de gemeente tot op heden zelf vertegenwoordigd?

(Beschrijvend, niet normatief)

Beoordeling RES: + Lokale opwek: +/Infra: +/Besparing: +/Warmte: + RES: + Lokale opwek: + Infra: Besparing: +/Warmte: + n.v.t.

Legenda beoordeling: + = Geheel voldaan +/= Gedeeltelijk voldaan = Niet voldaan N.b. = Niet bekend, er kan geen oordeel worden gevormd

33

Hoofdstuk 3: Betrokkenheid van de raad Dit hoofdstuk gaat in op de volgende deelvragen: 3. Hoe heeft de raad zijn rol ingevuld ten aanzien van de energietransitie? 4. Welke doelen en ambities ten aanzien van de energietransitie heeft de raad van Geertruidenberg vastgesteld? 5. Op welke wijze is de raad geïnformeerd over de voortgang van de energietransitie? 6. Wat zijn de (kwalitatieve) oordelen en percepties van de raad over de sturings- en controlemogelijkheden tot op heden? De raad kan het college kaders en doelen meegeven door het vaststellen van beleidsdocumenten (eventueel gewijzigd via een amendement) of het aannemen van moties. Een goede informatievoorziening aan de raad is noodzakelijk om raadsleden hun rol te laten vervullen; zowel voorafgaand aan het besluit ten behoeve van de kaderstellende rol van de raad, als achteraf voor de invulling van de controlerende rol. Dit hoofdstuk beschrijft vanuit de drie eerdergenoemde onderdelen van de energietransitie (opwek & infrastructuur, energiebesparing en de warmtetransitie) hoe de raad van Geertruidenberg de afgelopen vijf jaar kaders en doelen heeft gesteld, zijn controlerende rol heeft uitgevoerd en welke informatie voorhanden was. Bij de informatie is alleen gekeken naar de informatie die verspreid is aan de raad vanuit de gemeente of gerelateerde partijen.

Dat wil zeggen dat communicatie vanuit andere externe partijen buiten beschouwing is gelaten. Tijdens de documentstudie constateerden de onderzoekers dat de overzichten in iBabs van de raadsinformatiebrieven en MvA’s niet compleet zijn. De documenten zijn wel gevonden via de algemene zoekfunctie in iBabs (omdat ze onderdeel waren van de lijst ingekomen stukken of een vergadering). Daarnaast constateren de onderzoekers dat iBabs geen themadossier bevat voor de energietransitie en is er geen separate module met een overzicht van moties. Tot slot geeft dit hoofdstuk aan hoe raadsleden uit Geertruidenberg zelf aankijken tegen de mogelijkheden om hun rol in te vullen bij de energietransitie. De belangrijkste bevindingen in dit hoofdstuk zijn: − De raad van Geertruidenberg heeft kaders en doelen gesteld voor de energietransitie, door het vaststellen van diverse beleidsdocumenten en het aannemen van moties en amendementen. Een van de moties betrof het instellen van een raadswerkgroep (“Energiek Geertruidenberg”), waardoor de raad zichzelf beter in stelling kan brengen op het gebied van de energie-infrastructuur. − Er is geen sprake van (actieve) samenwerking tussen de raad van Geertruidenberg en andere gemeenteraden in de regio.

Enkele raadsleden hebben wel contact proberen te zoeken binnen de regio en individuele raadsleden hebben de afgelopen jaren ook informatiebijeenkomsten bezocht. Omdat een groot deel van de raad in Geertruidenberg bestaat uit lokale partijen is het ook minder eenvoudig om informele contacten in de regio te leggen langs de lijn van politieke partijen.

34

− De raad vervult de controlerende rol met name door zich te laten informeren door het college en door schriftelijke vragen over uiteenlopende onderwerpen te stellen. De raad wordt met name via bijeenkomsten en raadsinformatiebrieven geïnformeerd over de voortgang van de energietransitie. Er is voor de raad geen overzichtelijke ontsluiting van de door de tijd aangeleverde informatie en de genomen besluiten. De informatievoorziening wordt door raadsleden als wisselend ervaren. Raadsleden zijn tevreden over de informatievoorziening bij de RES. Bij de energie-infrastructuur kwam de informatievoorziening volgens verschillende raadsleden laat op gang en daarnaast wordt de hoeveelheid informatie over de energie-infrastructuur als te veel ervaren om te kunnen overzien als raadslid. Bij de warmtetransitie hebben de raadsleden de indruk soms informatie te missen, omdat het landelijke aangelegenheden betreft. − De raad zelf ervaart wisselende sturings- en controlemogelijkheden bij de energietransitie. Bij de RES ervaart de raad de meeste grip, bij de energie-infrastructuur de minste grip.

3.1 Betrokkenheid bij het duurzaam opwekken van elektriciteit en energie-infrastructuur Deze paragraaf geeft de tijdslijn weer ten aanzien van het duurzaam opwekken van elektriciteit en energie-infrastructuur. Het geeft aan wanneer wat voor soort informatie aan de raad ter beschikking werd gesteld en welke besluiten de raad heeft genomen. Deze paragraaf volgt dezelfde indeling als in hoofdstuk 2: − RES (subparagraaf 3.1.1) − Lokale initiatieven voor het duurzaam opwekken van elektriciteit (subparagraaf 3.1.2) − Energie-infrastructuur (subparagraaf 3.1.3) 3.1.1 RES Onderstaande figuur geeft de gebeurtenissen weer van de RES.

2019

Voorjaar

 Voor raadsleden zijn drie informele, regionale bijeenkomsten georganiseerd

2020

28 mei

◼ ◼

2021

Februari 23 maart

 Webinars RES 1.0  Twee keer Memorie van Antwoord op schriftelijke vragen van twee fracties  Twee keer Memorie van Antwoord op schriftelijke vragen van twee fracties ◼ Amendement ‘De regionale RES West-Brabant 1.0 vast te stellen met uitzondering van de plaatsing van twee windturbines in de Oranjepolder te Oosterhout.’ aangenomen ◼ Subamendement ‘inclusief de plaatsing van een 3e’ aangenomen

30 maart 8 april

Raad stelt de concept-RES West-Brabant vast Motie ‘Zon op veld’ wordt aangenomen

35

◼ ◼

25 mei 3 juni

Raad stelt de RES West-Brabant 1.0 vast De volgende moties worden daarbij aangenomen: − Burgerfora RES − Kernenergie RES − Financiële afdracht RES − RES lusten en lasten − Indienen zienswijze windmolens Oosterhout  Raadsinformatiebrief terugkoppeling RES 1.0  Memorie van Antwoord RES

2022

29 maart

 Doorstroomdocument: Op weg naar de RES 2.0

2023

25 januari 9 februari April

 Raadsinformatiebijeenkomst RES ◼ Motie ‘Zonnepanelen op parkeerplaatsen’ wordt aangenomen  RES Voortgangsrapportage 2023 vastgesteld door het college (niet gedeeld met de raad)  Webinar stand van zaken RES 1.0 en de opgave voor de RES 2.0

11 december 2024

27 & 28 mei December

 Presentatie raadsledenbijeenkomst RES 2.0  Vijf bijeenkomsten (1 per gebied) voor raadsleden voor de RES 2.0

Figuur 3.1 Tijdslijn van de RES (◼ = besluit,  = informatievoorziening)

Voorafgaand aan het vaststellen van de concept-RES zijn er drie regionale bijeenkomsten geweest. Deze gingen deels over de eigen rol van de raad in dit proces, blijkt uit de conceptRES. De raad van Geertruidenberg heeft vervolgens de concept-RES vastgesteld. In de concept-RES is als doel gesteld dat de RES-regio West-Brabant in 2030 2,0 terawattuur duurzaam opwekt met grootschalige wind- en zonne-energie en 0,2 terawattuur met innovatieve technieken. Voor de gemeente Geertruidenberg wordt in de concept-RES als doel 24 gigawattuur aan nieuwe zonprojecten benoemd (zie onderstaande figuur).

36

Figuur 3.1: Nieuwe zonprojecten op veld in de concept-RES24 De raad heeft in 2020 bij het vaststellen van de concept-RES een motie ingediend over de beoogde zonprojecten. De motie riep het college op om de zonnepanelen eerst te realiseren op plaatsen waar het groen en open landschap niet in het geding zijn (daken, overkappingen, paden) en in uiterste geval bij plaatsen van zonnepanelen op het veld deze dusdanig te situeren en landschappelijk in te passen dat er schapen onder kunnen weiden en er een bijdrage wordt geleverd aan de biodiversiteit. In aanloop naar de RES 1.0 zijn er vier regionale bijeenkomsten geweest voor raadsleden volgens het RES 1.o-document. In maart 2021 hebben vier fracties schriftelijke vragen gesteld. Deze zijn meer dan een week voor de beoogde vaststelling van de RES 1.0 beantwoord, waardoor fracties nog in de gelegenheid zijn gesteld om de antwoorden te bestuderen en te bespreken in hun fractie. In april 2021 heeft de raad van Geertruidenberg de RES 1.0 vastgesteld. De doelstellingen voor 2030 voor de regio en de gemeente Geertruidenberg uit de concept-RES zijn hierin niet veranderd. Wel is het aantal van 25 hectare bij zonprojecten op veld veranderd in “2030 hectare”. Daarnaast is de wind- en zonopgave per gemeente concreet uitgewerkt.

Hieruit blijkt dat de gemeente Geertruidenberg ten opzichte van de andere gemeenten in de RES-regio minder dan de anderen bijdraagt ten opzichte van het elektriciteitsverbruik, maar meer bijdraagt dan de andere gemeenten in grondoppervlakte.25 De raad van Geertruidenberg heeft bij de RES 1.0 expliciet aangegeven tegen de plaatsing van windturbines in de Oranjepolder te Oosterhout te zijn. Dit heeft de raad bewerkstelligd via een amendement op het besluit ten aanzien van de RES 1.0. Daarnaast is er een aantal moties ingediend. In mei 2021 heeft de raad informatie gekregen over hoe er met de moties is omgegaan. Een uitwerking van het effect van de moties wordt beschreven in Hoofdstuk 4 van dit rapport. In april 2023 is de voortgangsrapportage voor de RES vastgesteld door de colleges. In de interviews wordt aangegeven dat hier een concept-raadsinformatiebrief voor is gemaakt. De voortgangsrapportage en raadsinformatiebrief blijken echter niet verzonden aan de raad.

24 25

Bron: Concept-RES West-Brabant, blz. 20. Bron: RES 1.0 West-Brabant, blz. 47.

37

In de RES 1.0 West-Brabant is vastgelegd dat de RES elke twee jaar geactualiseerd wordt. Verwacht werd dat de RES 1.0 in 2023 zou worden herzien tot de RES 2.0. Ten tijde van dit onderzoek is dit proces van ‘herijken’ gaande. In maart 2022 is een doorstroomdocument verschenen voor (nieuwe) raadsleden in West-Brabant. In 2023 en 2024 zijn er verschillende informatiebijeenkomsten georganiseerd. Ten tijde van het schrijven van dit onderzoeksrapport ligt het document ter consultatie bij de raden. Dit document heet geen RES 2.0, maar “Regionaal Plan Energiesysteem” (RPE). Een wijziging ten opzichte van de RES 1.0 is dat is gebleken dat de gemeente Geertruidenberg te weinig zoekgebied over heeft voor energie-opwek, omdat het hele gebied rond de Amercentrale al benut lijkt te gaan worden voor andere duurzame energieontwikkelingen (met name energie-infrastructuur). Er wordt daarom gevraagd om solidariteit vanuit de andere RES-gemeenten. Op basis van de consultatie zal de RES-organisatie het RPE bijstellen en het aan de raden zenden ter vaststelling. Dit wordt verwacht in het tweede kwartaal van 2025. Gemeenteraden kunnen bij het vaststellen van het RPE nog moties en amendementen indienen. Deze zullen dan verwerkt worden door de RES-organisatie. Verwacht wordt dat in juli 2025 het RPE gereed is.

Uit de documentstudie en de interviews blijkt dat de raad duidelijke kaders heeft meegegeven bij het RES-traject, met name door het aannemen van moties en het amendement voor de windturbines. Ook blijkt dat raadsleden uit Geertruidenberg weinig contact hadden met raadsleden uit andere gemeenten om bijvoorbeeld gezamenlijke amendementen of moties voor te bereiden. Sommige raadsleden geven aan te weinig tijd te hebben om regionale bijeenkomsten te bezoeken. Anderen geven aan wel pogingen te hebben ondernomen om contact te krijgen met raadsleden uit andere gemeenten, maar dat dit niet gelukt is.

3.1.2 Lokale initiatieven voor het duurzaam opwekken van elektriciteit Onderstaande figuur geeft de tijdlijn weer van gebeurtenissen rondom lokale initiatieven voor het duurzaam opwekken van elektriciteit.

38

2021

2023

25 mei



21 september 11 november

 

9 februari

◼

13 april 20 april

 ◼

12 juni



Raadsinformatiebrief Stand van zaken zon op dak doelstellingen Raadsinformatiebrief Zonnepanelenmonitor 2021 MvA Zonnepanelendoelstellingen en monitor Motie ‘Zonnepanelen op parkeerplaatsen’ wordt aangenomen Presentatie actualisatie duurzaamheidsprogramma Motie vreemd ‘Zonnepanelen bij snelwegen’ wordt aangenomen Raadsinformatiebrief Uitvoering motie zonnepanelen langs snelwegen OER

Figuur 3.2 Tijdslijn van lokale opwek (◼ = besluit,  = informatievoorziening) In 2018 heeft de raad via het Duurzaamheidsprogramma tot doel gesteld om voor 2023 11.000 zonnepanelen op particuliere woningen en 9.000 zonnepanelen op bedrijfsdaken en hallen te realiseren.26 In mei 2021 en september 2021 heeft de raad een raadsinformatiebrief ontvangen met daarin informatie over de voortgang op deze doelstellingen. In april 2023 is er een presentatie geweest over het actualiseren van het duurzaamheidsprogramma. Daarna zijn er geen documenten meer hierover verschenen in het raadsinformatiesysteem. De raad heeft twee moties aangenomen over zonnepanelen. • In februari 2023 riep een motie op een onderzoek te doen naar het overkappen van parkeerplaatsen met zonnepanelen. • In april 2023 heeft de raad gevraagd om onderzoek te doen naar de mogelijkheden van zonnepanelen rondom snelwegen (geluidswallen of overige beschikbare ruimten). In juni 2023 heeft het college een raadsinformatiebrief verstuurd over de voortgang van de uitvoering hiervan.

26

Bron: Raadsinformatiebrief Zonnepanelenmonitor 21 september 2021

39

3.1.3 Energie-infrastructuur Deze subparagraaf beschrijft de betrokkenheid van de raad bij de energie-infrastructuur. Figuur 3.3 laat de tijdslijn zien.

2022

10 juni



Raadsinformatiebrief Transportschaarste elektriciteitsnetwerk

2023

2 mei 1 juni

 

12 juni 27 juni 31 oktober

  

Raadsinformatiebrief energie-infrastructuur projecten Raadsinformatiebrief concept-NRD 380 kV-verbinding Geertruidenberg Krimpen aan de IJssel/Crayestein Raadsinformatiebrief Concept NRD Nederwiek 3 Raadsinformatiebrief Transportschaarste laatste fase Enexis Presentatie “Proces omgevingsvisie Ontwerptafel powerport” (deze is gehouden in Moerdijk)

24 januari



13 februari



26 maart



4 april



25 april

◼

18 juni 20 juni

 ◼

29 augustus 24 september

 

24 september



Raadsinformatiebrief Powerport Moerdijk en gebiedsinvestering Raadsinformatiebrief Definitief NRD 380 kVhoogspanningsstations Geertruidenberg en Krimpen aan de IJssel of Crayenstein Raadsinformatiebrief Projecten binnen de gebiedsinvesteringen Net op Zee en de Powerport Regio Moerdijk Tijdens ‘De raad luistert’ wordt een presentatie gegeven over Powerport Motie vreemd ‘Werkgroep “Energiek Geertruidenberg”’ wordt aangenomen Raadsinformatiebrief Bestuursakkoord gebiedsinvesteringen Motie vreemd aan de orde van de dag ‘Aandachtspunten Powerport’ wordt aangenomen Presentatie “Grote energie-infrastructuur projecten” Raadsinformatiebrief Stand van Zaken ontwerptafel september 2024 Raadsinformatiebrief Ontwikkelingen Amernet

30 januari



De Raad luistert: Bijpraatmoment over Powerport

2024

2025

Figuur 3.3 Tijdslijn van de energie-infrastructuur (◼ = besluit,  = informatievoorziening)

Bovenstaande figuur laat zien dat de informatiestroom een vlucht heeft genomen vanaf 2023. De raadsleden die we interviewden hebben het beeld dat de raad relatief laat is geïnformeerd, met name in vergelijking met de gemeente Moerdijk. Zoals bovenstaande tijdlijn laat zien werd in oktober 2023 een presentatie gegeven in Moerdijk over Powerport,

40

terwijl de raad van Geertruidenberg in januari 2024 de eerste raadsinformatiebrief ontving over Powerport. In de interviews is aangegeven dat die raadsinformatiebrief niet eerder verstuurd kon worden als gevolg van een capaciteitsprobleem destijds binnen de ambtelijke organisatie. De raad heeft een reeks aan raadsinformatiebrieven ontvangen, waarin met name de Ontwerptafel Powerport regio Moerdijk het onderwerp was. Ook tijdens meerdere bijeenkomsten van ‘De raad luistert’ werd Powerport besproken. Uit de interviews blijkt dat de raad zich zorgen maakt over het aantal projecten dat moet plaatsvinden terwijl het grondgebied klein is. Raadsleden vragen zich af wat het doet met de leefbaarheid in de gemeente. In april 2024 heeft de raad een motie aangenomen waarin opgeroepen wordt om een raadswerkgroep “Energiek Geertruidenberg” in het leven te roepen rondom de projecten Ontwerptafel Powerport regio Moerdijk en Gebiedsinvesteringen Net op Zee. De raadswerkgroep moet drie doelen nastreven: − Invloed uitoefenen op de projecten, met name op de fysieke leefomgeving en de verdeling van middelen. − Nadenken hoe de genoemde projecten qua marketing zo in de markt geplaatst kunnen worden dat de gemeente Geertruidenberg hier positieve nationale naamsbekendheid door krijgt. − Zo snel mogelijk na te denken hoe inwoners te betrekken bij de raadswerkgroep “Energiek Geertruidenberg”.

Deze raadswerkgroep heeft vervolgens in juni 2024 een motie opgesteld waarin het college onder andere wordt opgeroepen om zich bij de Ontwerptafel sterk te maken voor een aantal randvoorwaarden. 3.2 Betrokkenheid bij energiebesparing In onderstaande figuur wordt de tijdslijn met gebeurtenissen weergegeven rondom energiebesparing.

2020 17 december 17 december 2021

8 april

2022 27 januari

5 juli 29 september

Raad besluit tot ‘Verhogen toewijzingsbudget duurzaamheidsleningen voor inwoners’ Motie ‘Duurzaamheidslening energielabel’ wordt aangenomen Raad stelt ‘Gewijzigde Verordening Duurzaamheidslening gemeente Geertruidenberg’ vast Raad stelt ‘Verordening Duurzaamheidslening gemeente Geertruidenberg’ vast (gewijzigd n.a.v. motie ‘Elektrisch koken’) Raadsinformatiebrief Uitvoering structurele aanpak Energiearmoede Raad besluit tot ‘Verhogen toewijzingsbudget duurzaamheidsleningen’

41

2023 14 maart 26 september

Raadsinformatiebrief Aanvraag Nationaal Isolatieprogramma Raadsinformatiebrief Nationaal Isolatieprogramma 2023 en 2024

2024 2 april

Raadsinformatiebrief Subsidieregeling nationaal isolatieprogramma 2023-2024 Geertruidenberg Raadsinformatiebrief Energiefixers als aanvulling op aanpak structurele energiearmoede Raad besluit tot ‘Verhogen toewijzingsbudget SVn Duurzaamheidsleningen’

21 mei 20 juni

2025 20 januari

Raadsinformatiebrief Rekenkamer Doe Mee-onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en informatieplicht

Figuur 3.4 Tijdslijn van energiebesparing (◼ = besluit,  = informatievoorziening) De raad van Geertruidenberg heeft zes keer een besluit genomen ten aanzien van de duurzaamheidslening: − Drie keer ging het om het ophogen van het budget (stapsgewijs van € 200.000 tot huidig € 1 miljoen). − Twee keer was rondom een motie. Het eerste besluit was de motie zelf. Dit betrof een verruiming om in aanmerking te komen voor de duurzaamheidslening, namelijk minder stringente criteria ten aanzien van het te bereiken energielabel (motie uit december 2020), waarna de verordening werd aangepast (april 2021). − Een keer ging het om aanpassing in de verordening naar aanleiding van een motie die werd ingediend in het kader van de warmtetransitie (november 2021, zie paragraaf hieronder). Deze ging over het opnemen van maatregelen die leiden tot het aardgasvrij (kunnen) worden van de woning. De raad heeft twee raadsinformatiebrieven ontvangen over de aanpak van energiearmoede. Deze gingen over de voorgenomen besteding van de Specifieke Uitkering (SPUK) vanuit het Rijk. De raad heeft daarover geen vragen gesteld, blijkt uit de interviews. De raad ontving daarnaast een raadsinformatiebrief over isoleren. Deze ging over de ophoging van de maximale subsidiebedragen voor inwoners.

Tot slot heeft de raad recent een raadsinformatiebrief ontvangen van de Rekenkamer over een onderzoek naar de energiebesparings- en informatieplicht voor organisaties. De raad heeft in het verleden geen vragen gesteld over deze plicht. De gemeente zelf geeft ook aan dat er weinig ambtelijke capaciteit is voor energiebesparing bij bedrijven. De gemeente kijkt voor mogelijke besparingen wel naar energy hubs (bedrijventerreinen), maar dit staat nog in de kinderschoenen.

42

3.3 Betrokkenheid bij de warmtetransitie Figuur 3.5 laat de tijdslijn zien van de warmtetransitie.

2020

13 oktober

Raadsinformatiebrief Startnotitie Transitievisie Warmte

2021

2 februari 8 april

Themasessie Transitievisie Warmte Raad stelt de RES West-Brabant 1.0 vast, met daarin doelstellingen voor warmte Memorie van antwoord bij Technische vragen Transitievisie Warmte Raad stelt Transitievisie Warmte gemeente Geertruidenberg vast Motie ‘Warmtetransitie? Begin bij je eigen gebouwen!’ wordt aangenomen. Motie ‘Elektrisch koken’ wordt aangenomen

19 oktober 11 november 11 november 11 november 2023

31 januari

Raadsinformatiebrief start participatietraject buurtuitvoeringsplannen (BUP)

2024

15 februari

Presentatie Buurtuitvoeringsplannen tijdens ‘De raad luistert’

Figuur 3.5 Tijdslijn rondom de warmtetransitie (◼ = besluit,  = informatievoorziening)

3.3.1 De Transitievisie Warmte In oktober 2020 ontving de raad een raadsinformatiebrief dat het college de Startnotitie Transitievisie Warmte had vastgesteld. Dit markeerde het begin van het opstellen van de Transitievisie Warmte. In februari van 2021 werd een themasessie georganiseerd voor de raadsleden. Voor het vaststellen van de Transitievisie Warmte heeft één fractie technische vragen gesteld. Die vragen gingen over zorgen die bestonden: wat betekent dit voor inwoners, wat gaat het kosten? De Memorie van Antwoord heeft deze vragen beantwoord, een maand voordat de raad de Transitievisie Warmte zou vaststellen. In november 2021 heeft de raad van Geertruidenberg de Transitievisie Warmte vastgesteld. Daarin is aangegeven dat het doel is om “rond 2030 zo’n 20% van de gebouwen in onze gemeente aardgasvrij te verwarmen.” Dit is gelijk aan de landelijke doelstelling. De raad van Geertruidenberg heeft het moment van het vaststellen van de Transitievisie Warmte benut om twee moties in te dienen. De eerste riep het college op om aan de slag te gaan om de beginselen van de Transitievisie Warmte toe te passen op de eigen gemeentelijke gebouwen. De andere motie verzocht om een onderzoek naar de mogelijkheden om de maatregelen “van gas naar elektra” en de aanschaf van een

43

(zonne)boiler toe te voegen aan het lijstje dat in aanmerking komt voor een duurzaamheidslening (zie voorgaande paragraaf) of collectieve inkoop. Het warmteprogramma (de opvolger van de Transitievisie Warmte) wordt in de gemeente Geertruidenberg in 2026 verwacht (de deadline is eind 2026). 3.3.2 De RES Naast de Transitievisie Warmte zijn er doelstellingen geformuleerd voor warmte in de RES 1.0 West-Brabant. Door het vaststellen van de RES 1.0 heeft de raad de volgende doelen gesteld: − 15% besparen op het gebruik van warmte in de gebouwde omgeving in 2030 − verkennen van de uitbreiding van het regionale warmtenet − inzetten op individuele warmtesystemen in gebieden met een lage dichtheid van de warmtevraag en gebieden waar onvoldoende ruimte in de grond is voor warmtenetten. − zoveel mogelijk benutten van hernieuwbare warmtebronnen (o.a. warmte uit water, bodem en lucht) in de regio. − Vanaf 2030 alleen nog lokale (Nederlandse/Vlaamse) biomassa gebruiken, mits die niet kan worden benut voor hoogwaardiger toepassingen. − Streven naar een toename van het gebruik van regionale biomassa naar 1 miljoen ton per jaar in 2030 voor grondstoffen en energie. 3.3.3 Wijzigingen warmtenet Uit het raadsinformatiesysteem blijkt dat er eind 2023 een verzoek is geweest vanuit RWE voor een bijpraatmoment met de raad.

In september 2024 heeft de raad een raadsinformatiebrief ontvangen over het warmtenet (zie Figuur 3.3 met de tijdslijn voor de energie-infrastructuur). In de interviews wordt aangegeven dat de raad aandacht heeft voor de situatie van het warmtenet. 3.4 Percepties van raadsleden Op 4 februari 2025 heeft in het kader van dit onderzoek een groepsinterview met afgevaardigden vanuit de raad plaatsgevonden. Zeven van de acht fracties waren hierbij vertegenwoordigd, waarvan het merendeel zitting heeft in de raadswerkgroep Energiek Geertruidenberg. Onderstaande is een samenvatting van het gesprek dat plaatsvond. Rolverdeling Gevraagd naar de rolverdeling binnen de energietransitie haken raadsleden vooral in op de rolverdeling bij de projecten ten aanzien van de energie-infrastructuur. Diverse raadsleden geven aan dat ze deze projecten groot vinden. Groot voor een kleine gemeente en groot om als raadslid te behappen. De projecten zijn nieuw, waardoor er niet gekeken kan worden naar voorbeelden elders in Nederland. Sommige raadsleden vinden het daardoor lastig om inwoners uit te leggen wat er staat te gebeuren; dit bemoeilijkt hun volksvertegenwoordigende rol. De meeste projecten worden vanuit het Rijk georganiseerd en dat voelt voor een aantal raadsleden alsof de gemeente Geertruidenberg niets meer te zeggen heeft.

44

Ten aanzien van andere onderdelen binnen de energietransitie wordt aangegeven dat er in de voorgaande raadsperiode door het college actief gestuurd is op het stimuleren van energiebesparende maatregelen en zonnecollectoren bij particulieren. De raadsleden zien een bereidheid bij ondernemers om duurzamer te worden. Voor de warmtetransitie is het soms lastig om te bepalen waar de ruimte zit als raadslid, omdat er vanuit Den Haag een aantal wetswijzigingen aankomt en vanwege het feit dat het besluit over het warmtenet pas over twee jaar wordt genomen. Informatievoorziening De raadsleden zijn tevreden over de informatievoorziening over de RES. Volgens hen is de raad daar tijdig geïnformeerd. De informatievoorziening over de energie-infrastructuur kwam volgens verschillende raadsleden laat op gang. Eind 2023 waren er sessies in Moerdijk, terwijl de raad van Geertruidenberg pas in april 2024 werd geïnformeerd. Sommige raadsleden zien de raad van Geertruidenberg daarom als reactief. Diverse raadsleden geven daarnaast aan dat de hoeveelheid informatie over de energie-infrastructuur te veel is om te overzien als raadslid. De informatievoorziening over de warmtetransitie wordt als wisselend gezien. Soms ontbreekt het aan informatie bij de raad, maar ook bij het college, omdat het landelijke aangelegenheden betreft.

Samenwerking met andere gemeenten Diverse raadsleden geven aan dat er weinig contact is met raadsleden uit andere gemeenten. Dit terwijl er meerdere regionale onderwerpen zijn die de raden raken (de RES, de gemeenschappelijke regeling OMWB, Powerport) en er bestuurlijk wel contact is tussen de gemeenten. Uit de interviews blijkt dat raadsleden geprobeerd hebben contact te krijgen, maar het feit dat er veel lokale partijen zijn in de gemeente Geertruidenberg zonder zusterorganisaties in andere gemeenten maakt dit lastig. Daarnaast is de RES geen gemeenschappelijke regeling, waardoor deze niet regelmatig op de raadsagenda staat in tegenstelling tot een gemeenschappelijke regeling. Ook geven verschillende raadsleden aan dat ze te weinig tijd hebben om te investeren in de relaties in de regio, naast de reguliere taken en verantwoordelijkheden die bij de raad komen kijken. Sommigen voelen zich als kleine gemeente overschaduwd door de grotere gemeenten. Tenslotte denkt iedere gemeente vaak aan zichzelf. Bereikte resultaten via moties De raadsleden geven aan dat ze vaak geen goed inzicht hebben in hoe moties afgehandeld zijn. In een aantal individuele gevallen weten ze dit wel te benoemen, bij anderen geven ze aan dat er geen terugkoppeling is geweest of dat de terugkoppeling niet afdoende was. Er wordt opgemerkt dat de module voor moties in iBabs al een tijdje is verdwenen.

3.5 Beantwoording deelvragen en toetsing aan normen Onderstaand volgt de beantwoording van de vier deelvragen die centraal stonden in dit hoofdstuk.

45

3. Hoe heeft de raad zijn kaderstellende en controlerende rol ingevuld? De raad van Geertruidenberg heeft kaders gesteld voor de energietransitie, door het nemen van diverse besluiten omtrent de RES, de duurzaamheidslening, zonnepanelen en de warmtetransitie. Bij de duurzaamheidslening heeft het college om extra budget gevraagd, hetgeen is toegekend door de raad. De raad heeft moties aangenomen over het opwekken van duurzame energie & infrastructuur, energiebesparing en de warmtetransitie. Een van de moties betrof het instellen van een raadswerkgroep, waardoor de raad zichzelf beter in stelling kan brengen op het gebied van de energieinfrastructuur. De raad heeft bij een aantal onderwerpen schriftelijke vragen gesteld. De energiebesparingsplicht voor instellingen heeft niet op het vizier van raadsleden gestaan. De raad heeft bij de RES en energie-infrastructuur niet actief samengewerkt met gemeenteraden uit omliggende gemeenten. De raad heeft de afgelopen vijf jaar geen initiatiefvoorstel ingediend ten aanzien van de energietransitie. Er is geen interpellatiedebat aangevraagd over de energietransitie. 4. Welke doelen en ambities ten aanzien van de energietransitie heeft de gemeente Geertruidenberg vastgesteld? De raad heeft gemeentelijke doelen vastgelegd voor de RES, zonnepanelen en de warmtetransitie.

De doelen zijn kwantitatief en voorzien van een datum wanneer het doel behaald moet zijn. De doelen voor de RES zijn afgestemd met de regio. De doelen in de Transitievisie Warmte zijn consistent met de landelijke doelstellingen. 5. Op welke wijze is de raad geïnformeerd over de voortgang van de energietransitie? Er zijn geen afspraken gemaakt over de informatievoorziening. De raad is voorafgaand aan besluitvorming rondom de RES geïnformeerd door meerdere bijeenkomsten. Voorafgaand aan het vaststellen van de Transitievisie Warmte heeft een themabijeenkomst plaatsgevonden. Bij alle onderwerpen binnen de energietransitie is de raad geïnformeerd door raadsinformatiebrieven. De raadsinformatiebrieven zijn duidelijk en bevatten informatie over de voortgang van de energietransitie op de door de raad gestelde doelen. De raad is niet op de hoogte gebracht van de voortgangsrapportage 2023 van de RES. De informatie in het raadsinformatiesysteem is niet goed ontsloten. Niet alle relevante documenten worden weergegeven in de daarvoor bestemde overzichten en in het geval van moties ontbreekt een overzicht. 6. Wat zijn de (kwalitatieve) oordelen en percepties van de raad over de sturings- en controlemogelijkheden tot op heden? De raad beoordeelt de sturings- en controlemogelijkheden bij de RES als goed.

Bij de warmtetransitie ervaart de raad wat minder grip, doordat veel voortkomt uit landelijke wetgeving. Rondom de projecten ten aanzien van de energie-infrastructuur ervaart de raad weinig sturings- en controlemogelijkheden. Energiebesparing heeft tijdens deze raadsperiode niet nadrukkelijk op het vizier van de raad gestaan. De beantwoording van de deelvragen leidt tot onderstaande normering.

46

Tabel 3.6 Normering betrokkenheid raad Deelvraag 3. Hoe heeft de raad zijn kaderstellende en controlerende rol ingevuld?

4. Welke doelen en ambities ten aanzien van de energietransitie heeft de gemeente Geertruidenberg vastgesteld? 5. Op welke wijze is de raad geïnformeerd over de voortgang van de energietransitie?

6. Wat zijn de (kwalitatieve) oordelen en percepties van de raad over de sturings- en controlemogelijheden tot op heden?

Norm Beoordeling De raad heeft beleidskaders vastgesteld ten + aanzien van de energietransitie. De raad heeft 1 of meerdere doelen vastgesteld + met betrekking tot de energietransitie. De raad heeft zelf alternatieven onderzocht. De raad heeft actief om informatie gevraagd voor + het uitoefenen van de controlerende rol. De geformuleerde gemeentelijke doelen sluiten + goed aan op de doelen vanuit hogere bestuurslagen. De gemeentelijke doelen zijn SMART geformuleerd + (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden). Er zijn afspraken gemaakt over op welke momenten en op welke wijze de raad wordt geïnformeerd over de voortgang energietransitie. De informatievoorziening aan de raad is conform N.b. (geen de gemaakte afspraken. afspraken) De raad is tijdig geïnformeerd over de voortgang + op de energietransitie. De raad is volledig geïnformeerd over de voortgang op de energietransitie. De met de raad gedeelde informatie is duidelijk + geformuleerd. De raad heeft inzicht in de voortgang op doelen + van de energietransitie. Afwijkingen van het goedgekeurde beleid zijn + voorgelegd aan de raad. (Beschrijvend, niet normatief) n.v.t.

Legenda beoordeling: + = Geheel voldaan +/= Gedeeltelijk voldaan = Niet voldaan N.b. = Niet bekend, er kan geen oordeel worden gevormd

47

Hoofdstuk 4: Effectiviteit Dit hoofdstuk gaat in op de volgende deelvragen: 7. Welke informatie (kwantitatieve en/of kwalitatieve gegevens) is beschikbaar voor de raad om de doeltreffendheid van de eigen inzet op de energietransitie te kunnen bepalen? 8. Welke doorwerking hebben de inspanningen van de raad bij de energietransitie gehad? Dit hoofdstuk beschrijft in hoeverre de raad wordt geïnformeerd over de doorwerking van hun inspanningen. Daarnaast geeft dit hoofdstuk weer hoe effectief de inbreng vanuit de raad tot op heden is geweest. We kijken hierbij welke gevolgen de door de raad ingezette middelen en instrumenten hebben gehad op het beleid: hebben de inspanningen van de raad in de vorm van moties, zienswijzen et cetera zich ook vertaald in (ander) beleid op de verschillende bestuurlijke niveaus? En welke lessen kunnen we daaruit trekken voor de toekomst? De belangrijkste bevindingen in dit hoofdstuk zijn: − Raadsinformatiebrieven informeren de raad over de voortgang van de energietransitie. − Uit het raadsinformatiesysteem blijkt onvoldoende de stand van zaken van moties. − De meerderheid van de aangenomen moties heeft zich vertaald in aangepast beleid in de gemeente.

4.1 Informatie over doeltreffendheid van de inspanningen van de raad Zoals beschreven in Hoofdstuk 3 ontvangt de raad regelmatig raadsinformatiebrieven, waarin wordt teruggekoppeld wat de voortgang is ten opzichte van de gestelde doelen. Raadsleden geven echter aan dat de informatie soms als te veel (energie-infrastructuur) of soms als te weinig (warmtetransitie) wordt ervaren. Doordat er geen ‘dossier’ is over de energietransitie in het raadsinformatiesysteem is de informatie versnipperd en daardoor lastig vindbaar. Ten tijde van dit onderzoek was er voor de raad geen bijgewerkt, actueel overzicht van moties en de stand van zaken daaromtrent beschikbaar. Inmiddels is het overzicht van moties beschikbaar in het raadsinformatiesysteem en heeft de griffie voor Powerport een dossier aangelegd. De stand van zaken van aangenomen moties wordt circa twee keer per jaar besproken in het Presidium. De meest recente bespreking was op 7 januari 2025. 4.2 Doorwerking van de inspanningen van de raad Doorwerking van besluiten ten aanzien van beleidsdocumenten Zoals beschreven in hoofdstuk 2 en 3 heeft de raad de volgende zaken vastgesteld ten aanzien van de energietransitie: − Vaststellen van een lijst met gevallen waarvoor bindend adviesrecht geldt. − Vaststellen concept-RES en RES 1.0. − Verhogen van het budget van de duurzaamheidsleningen. 48

− Vaststellen Verordening Duurzaamheidslening. − Vaststellen van de Transitievisie Warmte. Uit het raadsinformatiesysteem blijkt dat het bindend adviesrecht nog niet is toegepast voor de energietransitie (initiatieven voor wind- of zonne-energie). Met het vaststellen van de RES-documenten heeft de raad van Geertruidenberg zich gecommitteerd aan het RES-bod en de wijze waarop dit bereikt wordt. Dit is geen vanzelfsprekendheid. Er zijn vier gemeenten in Nederland waar de raad niet heeft ingestemd met de RES. Daarnaast zijn er twee gemeenten waar de raad wel het bod heeft vastgesteld, maar de rest van de RES 1.0 ter kennisgeving heeft aangenomen (en als gevolg daarvan zich niet heeft gecommitteerd aan de wijze van bereiken van het RES-bod).27 Na het vaststellen van de Transitievisie Warmte is de ambtelijke organisatie begonnen met het uitwerken van de visie, door het opstellen van buurtuitvoeringsplannen. De raad is geïnformeerd over de participatie van de buurtuitvoeringsplannen en de uitkomst daarvan (via een raadsinformatiebrief en een presentatie). Er zijn daarbij door de raad geen plannen vastgesteld. De Rekenkamer heeft niet kunnen achterhalen of het verhogen van het budget van de duurzaamheidsleningen en het uitbreiden van de mogelijkheden om voor een duurzaamheidslening in aanmerking te komen hebben geleid tot een toename in het aantal aanvragen.

Doorwerking van moties De raad heeft in de onderzochte periode dertien moties aangenomen ten aanzien van de energietransitie. Onderstaande tabel geeft de stand van zaken van de afdoening van de moties. Om te kijken welk effect de raad heeft bereikt met de moties en amendementen bevat de laatste kolom van de tabel de status. Deze status is onderzocht door te kijken in het raadsinformatiesysteem. Hierin is een overzicht opgenomen van de amendementen, niet van de moties. Omdat in het Presidium regelmatig een overzicht van de moties wordt besproken, zijn de daar besproken documenten gebruikt voor onderstaand overzicht. Niet alle moties waren op een dergelijke manier terug te vinden. Van het jaar 2020 was geen overzicht terug te vinden bij de stukken van het Presidium. Over het jaar 2021 werden niet alle moties vermeld in de overzichten. De onderzoekers hebben de stand van zaken daarom opgevraagd bij de griffie om onderstaande lijst compleet te maken.

27

Bron: https://www.pbl.nl/uploads/default/downloads/pbl-2021-monitor-res-1.0-4509.pdf

49

Tabel 4.1 Stand van zaken van de moties rondom de energietransitie Datum

Gebeurtenis

Status

2020 05 28

Motie ‘Zon op veld’ wordt aangenomen

2020 12 17

Motie ‘Duurzaamheidslening energielabel’ wordt aangenomen Motie ‘Burgerfora RES’ wordt aangenomen

Bij de uitvoering van de RES wordt rekening gehouden met de zonneladder van de provincie. Die geeft de voorkeur aan eerst dak, dan op land waarbij gekeken wordt naar uitgangspunten die in overeenstemming zijn met punt 2 van de motie. Afgedaan (verwerkt in Verordening Duurzaamheidslening)

2021 04 08

2021 04 08

Motie ‘Kernenergie RES’ wordt aangenomen

2021 04 08

Motie ‘Financiële afdracht RES’ wordt aangenomen

2021 04 08

Motie ‘RES lusten en lasten’ wordt aangenomen

2021 04 08

Motie ‘Indienen zienswijze windmolens Oosterhout’ aangenomen Motie ‘Warmtetransitie? Begin bij je eigen gebouwen!’ wordt aangenomen.

2021 11 11

RIB 25 mei 2021: “Er wordt vanuit de RES een regionaal burgerpanel opgezet om de projecten en plannen te bespreken”. De RES-organisatie heeft in 2021 en 2022 via een lotingssysteem 35 mensen geselecteerd en daar meerdere middagen/avonden mee gesproken. In 2024 heeft de RES-organisatie getourd met een caravan om zo inwoners te spreken. Conform motie is een brief aan Gedeputeerde Staten en Provinciale Staten van Noord-Brabant gestuurd met het standpunt van de raad. Het college heeft zich tevens achter dit standpunt geschaard. Conform motie is een zienswijze ingediend bij de raad en het college van Oosterhout inzake de financiële afdracht van de windmolens. Het college heeft besloten om de zienswijze naast het financiële aspect, verder uit te breiden om het standpunt van de raad nog duidelijker te maken. Hierover is de raad per raadsbrief geïnformeerd op 25 mei 2021. RIB 25 mei 2021: “In de stuurgroep wordt besproken hoe we tot een gezamenlijke, eenduidige werkwijze kunnen komen voor grensprojecten. Tot die tijd kunnen afspraken over lusten en lasten worden gemaakt in goed onderling overleg tussen gemeenten.” Dit is een doorlopende motie. Naar aanleiding van de motie is het onderwerp 'lusten en lasten bij grensprojecten' meerdere keren besproken in het RESoverleg. Gekeken wordt of we kunnen komen tot een regionale afspraken over dit onderwerp.

RIB 25 mei 2021: “Het college heeft, mede namens u, een zienswijze ingediend bij het college van Oosterhout tegen de windturbines in de Oranjepolder” De motie wordt op dit moment opgepakt. Bij de motie zijn er echter geen middelen vrijgemaakt. Er zal dus enkel worden geïnventariseerd wat er per pand nodig is om de beginselen van de TVW toe te passen op onze panden. Bezien wordt of we werk met werk kunnen maken.

50

2021 11 11 2023 02 09

2023 04 20

2024 04 25

2024 06 20

Motie ‘Elektrisch koken’ wordt aangenomen Motie ‘Zonnepanelen op parkeerplaatsen’ wordt aangenomen Motie vreemd ‘Zonnepanelen bij snelwegen’ wordt aangenomen Motie vreemd ‘Werkgroep “Energiek Geertruidenberg”’ wordt aangenomen

Motie vreemd aan de orde van de dag ‘Aandachtspunten Powerport’ wordt aangenomen

Afgedaan (verwerkt in Verordening Duurzaamheidslening) 11 april 2023: openstaand 13 juni 2023: openstaand 13 juni 2023: afgehandeld. Het verzoek is doorgeleid naar Rijkswaterstaat.

De raadswerkgroep is opgericht. De werkgroep wordt 1x per 4 maanden bijgepraat over de stand van zaken. Daarnaast wordt de raad, indien er ontwikkelingen zijn, geïnformeerd door middel van een RIB. In januari wordt, in overleg met de griffie en de werkgroep, een Raad Luistert gepland. In overleg met de OMWB wordt een plan op gesteld om de monitoring van de omgevingskwaliteiten in te stellen

Legenda: Is uitgevoerd Wordt uitgevoerd Wordt (nog) niet uitgevoerd

Samengevat is de doorwerking van aangenomen moties als volgt: Is uitgevoerd Wordt uitgevoerd Wordt (nog) niet uitgevoerd

8x 4x 1x

62% 31% 8%

De meerderheid van de moties is uitgevoerd. Ongeveer een derde van de moties wordt momenteel uitgevoerd. Er is 1 motie die (nog) niet uitgevoerd wordt. Doorwerking van amendementen Zoals besproken in Hoofdstuk 3 heeft de raad een amendement ingediend over de energietransitie. Dit betrof het amendement bij de concept-RES ‘De regionale RES WestBrabant 1.0 vast te stellen met uitzondering van de plaatsing van twee windturbines in de Oranjepolder te Oosterhout.’ Hierbij werd ook een subamendement ‘inclusief de plaatsing van een 3e’ aangenomen. Door het gewijzigde besluit is het vervolg geweest dat er een zienswijze is ingediend bij de gemeente Oosterhout. Het windplan is later door de gemeente Oosterhout bijgesteld qua omvang (hoogte) en locatie. Hoewel de windturbines daarmee niet van de baan zijn zoals het amendement beoogde, heeft het amendement wel invloed gehad op de besluitvorming. De vergunning is inmiddels verleend, maar hierover loopt een procedure bij de Raad van State (behandeling verwacht in april 2025).

51

4.3 Beantwoording deelvragen en toetsing aan normen In dit hoofdstuk stonden twee deelvragen centraal. Onderstaand volgt de beantwoording hiervan. 7. Welke informatie (kwantitatieve en/of kwalitatieve gegevens) is beschikbaar voor de raad om de doeltreffendheid van de eigen inzet op de energietransitie te kunnen bepalen? De raad ontvangt raadsinformatiebrieven die de voortgang op de energietransitie beschrijven. De stand van zaken van moties is lastiger te achterhalen door het ontbreken van relevante informatie in het raadsinformatiesysteem (geen module voor de moties en het ontbreken van de stand van zaken van moties uit de jaren 2020 en 2021). 8. Welke doorwerking hebben de inspanningen van de raad bij de energietransitie gehad? Met het vaststellen van de RES-documenten heeft de raad van Geertruidenberg zich gecommitteerd aan het RES-bod en de wijze waarop dit bereikt wordt. Het amendement ten aanzien van de windmolens in Oosterhout heeft geleid tot een nadere beschouwing van het dossier en uiteindelijk een aanpassing van het plan. De Transitievisie Warmte heeft geleid tot een nadere uitwerking in buurtuitvoeringsplannen. De Rekenkamer heeft niet kunnen achterhalen of er meer aanvragen zijn gedaan voor de duurzaamheidslening na de door de raad vastgestelde wijzigingen.

Een succesfactor voor sturing en controle op de energietransitie is de doorwerking van de moties die de raad heeft genomen. Deze beantwoording leidt tot onderstaande normering. Tabel 4.2 Normering effectiviteit Deelvraag Norm Beoordeling 7. Welke informatie (kwantitatieve De raad is geïnformeerd over de stand van + en/of kwalitatieve gegevens) is zaken na genomen besluiten over de beschikbaar voor de raad om de energietransitie. doeltreffendheid van de eigen inzet De raad is geïnformeerd over de stand van +/op de energietransitie te kunnen zaken over aangenomen moties over de bepalen? energietransitie. +/8. Welke doorwerking hebben de De inspanningen van de raad hebben geleid tot (aangepast) beleid. inspanningen van de raad bij de

energietransitie gehad? Legenda beoordeling: + = Geheel voldaan +/= Gedeeltelijk voldaan = Niet voldaan N.b. = Niet bekend, er kan geen oordeel worden gevormd

52

Hoofdstuk 5: Onbenutte sturings- en controlemogelijkheden Dit hoofdstuk gaat in op de volgende deelvraag: 9. Zijn er op het gebied van de energietransitie nog sturings- en controlemogelijkheden denkbaar die tot op heden niet door de raad van Geertruidenberg zijn benut? Dit hoofdstuk geeft aan of er nog sturings- en controlemogelijkheden bestaan die niet door de raad in Geertruidenberg zijn benut. We kijken hierbij naar hoe andere gemeenten hun processen vormgeven ten aanzien van de energietransitie. Hiervoor hebben we geput uit eerder onderzoek dat door de onderzoekers is uitgevoerd voor andere rekenkamers, de meta-analyse uit 2024 van de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers- en Rekenkamercommissies (inmiddels: Vereniging van Rekenkamers) van 52 onderzoeken van rekenkamers over de energietransitie en overige openbare bronnen. 5.1 Sturing op inhoudelijke onderwerpen Opwekken van duurzame energie & energie-infrastructuur •

•

• •

Het instellen van een regionale klankbordgroep voor de RES, waarin een aantal raadsen commissieleden zijn afgevaardigd uit elke gemeente binnen de RES-regio (RES Midden-Holland)28 https://www.rekenkamers.nl/rapport/de-rol-van-de-raad-bij-de-res/ Het vaststellen van een ‘opschaalprocedure’ waarin wordt beschreven hoe om te gaan met het uitvallen van plannen en het opschalen bij het vastlopen van het bestuurlijk proces bij de RES (RES U16) https://www.regionale-energiestrategie.nl/praktijkverhalen/2164974.aspx#: Meepraten op landelijk niveau over de energie-infrastructuur (gemeente Borsele) https://www.borsele.nl/minister-hermans-zegt-toe-om-onafhankelijk-partij-bijonderzoek-naar-ondergrondse-380-kv-verbinding-te-betrekken In gesprek gaan met raadsleden uit andere gemeenten die in een soortgelijke situatie zitten. Bijvoorbeeld Maasgouw. https://www.gemeentemaasgouw.nl/grootschalige-energieprojecten

Energiebesparing •

•

Een sterkere regierol nemen ten aanzien van energiebesparing bij bedrijven (Metaanalyse Energietransitie, Vereniging van Rekenkamers 2024) https://www.rekenkamers.nl/wp-content/uploads/2024/09/Dialogic-Eindrapport-metaanalyse-energietransitie.pdf Samenwerken met andere gemeenten in de regio om energiebesparing te stimuleren (regio Drechtsteden) https://www.drechtstedenenergie.nl/thema-s/hoe-kunnen-we-meer-energie-besparen

28

De RES West-Brabant heeft al wel een klankbordgroep die bestaat uit bestuurders van belangrijke uitvoeringspartners.

53

De warmtetransitie Kijken naar voorbeelden uit andere gemeenten die wellicht kunnen worden toegepast in de gemeente Geertruidenberg: • Energie-Nederland (de branchevereniging voor energiebedrijven) heeft in 2020 een aantal ‘good practices’ op een rijtje gezet voor de warmtetransitie. Document via: https://www.regiofoodvalley.nl/fileadmin/energietransitie/Bijlage_6_Energie_Nederla nd_-_20_Good_practices_Warmtetransitie_-_Sept._2020.pdf • Samenwerken met andere gemeenten in de regio (Twente) https://www.raadsleden.nl/actueel/nieuws/initiatiefgroep-warmtetransitie-voor-endoor-raadsleden/ 5.2 Sturing op controlemogelijkheden (informatievoorziening) De Meta-analyse Energiestrategie (2024) van de Vereniging van Rekenkamers geeft aan: “Diverse rekenkamers adviseren om de raad actief te betrekken bij het inrichten van de informatievoorziening, zodat raadsleden mee kunnen bepalen hoe en wanneer ze worden ingelicht over zowel de uitvoering als de voortgang op de doelstellingen. Door afspraken vast te leggen in een informatieprotocol ontstaat er duidelijkheid over verwachtingen wat betreft de informatievoorziening.” Tips voor het inrichten van de informatievoorziening: • Zorg voor een permanent dossier in het raadinformatiesysteem over de energietransitie en de deelonderwerpen die hierbinnen vallen.

Bijvoorbeeld het themadocument energietransitie in Apeldoorn: https://apeldoorn.parlaeus.nl/app/public/dossier/a202a0822a2028a20a228a2808a8865 e • Werk op basis van een stoplichtmodel, waarin periodiek wordt gerapporteerd of projecten geheel, gedeeltelijk of niet zijn uitgevoerd. Bijvoorbeeld het stoplichtmodel bij het Uitvoeringsplan Duurzaamheid in Dalfsen https://ris.dalfsen.nl/Raadsinformatie/6-1-Uitvoeringsplan-Duurzaamheid-concept2021-2022.pdf (blz. 33) • Zorg voor vaste rapportagemomenten. Bijvoorbeeld het jaarlijkse dashboard energietransitie in Hilversum: https://hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Document/e5040f43-24b9-44f9adbc-70f242f481e2?documentId=bbb773d9-e8ba-4081-bacd-b116a78d7f99 • Vraag een second opinion, bijvoorbeeld ten aanzien van technische, juridische of financiële zaken. Zie als voorbeeld Deventer: https://deventer.raadsinformatie.nl/document/12878565/1/2023370+Second+opinion+warmtesysteem+Zandweerd?connection_type=1&connection_i d=7651085

54

Hoofdstuk 6: Beoordeling Hieronder volgt bij wijze van samenvatting het volledig ingevulde normenkader. Speelveld 1. Wat is het speelveld rond de energietransitie waarbinnen de sturings- en controlemogelijkheden van de raad zich bevinden en wie is waarvoor verantwoordelijk?

Norm Er is een overzicht van de taken, rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende partijen die betrokken zijn bij de energietransitie in de gemeente Geertruidenberg. Er zijn duidelijke afspraken over de rol van de raad bij de energietransitie, ook binnen de regio.

2. Waar en in welke rol is de gemeente tot op heden zelf vertegenwoordigd? Betrokkenheid van de raad 3. Hoe heeft de raad zijn kaderstellende en controlerende rol ingevuld?

(Beschrijvend, niet normatief)

4. Welke doelen en ambities ten aanzien van de energietransitie heeft de gemeente Geertruidenberg vastgesteld? 5. Op welke wijze is de raad geïnformeerd over de voortgang van de energietransitie?

Beoordeling RES: + Lokale opwek: +/Infra: +/Besparing: +/Warmte: + RES: + Lokale opwek: + Infra: Besparing: +/Warmte: + n.v.t.

Norm Beoordeling De raad heeft beleidskaders vastgesteld ten + aanzien van de energietransitie. De raad heeft 1 of meerdere doelen + vastgesteld met betrekking tot de energietransitie. De raad heeft zelf alternatieven onderzocht. De raad heeft actief om informatie gevraagd + voor het uitoefenen van de controlerende rol. De geformuleerde gemeentelijke doelen + sluiten goed aan op de doelen vanuit hogere bestuurslagen. De gemeentelijke doelen zijn SMART + geformuleerd (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden). Er zijn afspraken gemaakt over op welke momenten en op welke wijze de raad wordt geïnformeerd over de voortgang energietransitie. De informatievoorziening aan de raad is N.b. (geen conform de gemaakte afspraken. afspraken) De raad is tijdig geïnformeerd over de + voortgang op de energietransitie. De raad is volledig geïnformeerd over de voortgang op de energietransitie. De met de raad gedeelde informatie is + duidelijk geformuleerd. De raad heeft inzicht in de voortgang op + doelen van de energietransitie. Afwijkingen van het goedgekeurde beleid zijn + voorgelegd aan de raad.