Eindrapport Rekenkamer AD-gebruik jongeren Geertruidenberg

“STAP UIT DE ROES!”

Een onderzoek naar de doeltreffendheid van het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid van de gemeente Geertruidenberg

Rapport Rekenkamer Geertruidenberg

Februari 2024

Voorwoord BBSO

De Rekenkamer Geertruidenberg wil door middel van haar onderzoeken de (controlerende en kaderstellende) rol van de gemeenteraad versterken en een positieve bijdrage leveren aan de kwaliteit van het bestuur en de uitvoeringspraktijk van de gemeente Geertruidenberg, waarbij het accent ligt op het leer- en verbetereffect. Na overleg met de gemeenteraad heeft de Rekenkamer besloten een onderzoek te laten verrichten naar “het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid van de gemeente Geertruidenberg”. Binnen het bredere gebruik van (genot)middelen onder jongeren - waaronder ook het gebruik van tabak - is de focus in dit onderzoek daarom gericht op het gebruik van alcohol en drugs. In het Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Vertrouwen, verbinding en vooruitgang’ wordt verwezen naar het streven om vanuit het sociaal beleid specifiek in te zetten op het “gezonder en veiliger opgroeien van kinderen en jongeren, met nadrukkelijke aandacht voor alcohol- en drugspreventie”. Met dit onderzoek streeft de Rekenkamer er naar inzicht te krijgen in de doeltreffendheid van het in dit kader ingezette beleid en suggesties te verkrijgen voor mogelijk verdere versteviging van het beleid. Voor het begeleiden van dit onderzoek is bureau BBSO uitgenodigd.

In dit rapport wordt verslag gedaan van het onderzoek naar het geformuleerde gemeentelijk beleid op dit terrein, de beleidsuitvoering daarvan door professionals en naar ervaringen van inwoners van de gemeente Geertruidenberg inzake alcohol- en drugsgebruik door jongeren. Door de brede aanpak in het onderzoek is, naast een analyse van het beleid en de beleidsuitvoering, ook een beeld verkregen van de doeltreffendheid van het beleid op basis van een aantal kwalitatieve indicaties.

BBSO Nijmegen, februari 2024

2

Geertruidenberg, mei 2024 Het allereerste onderzoek van de Rekenkamer Geertruidenberg met de titel “STAP UIT DE ROES!” is een feit. De route naar dit eindresultaat begon bij de installatie en beëdiging van de Rekenkamer zelf met daarop volgend een waardevol en interessant onderzoekspad. De Rekenkamer wil bij het uitvoeren van haar taken niet alleen invulling geven aan de wettelijke verplichting voor een gemeente om een Rekenkamer te hebben, maar ook aan de redenen van de gemeenteraad Geertruidenberg om een eigen Rekenkamer in te willen stellen en de verwachtingen die daarbij zijn genoemd. Die verwachtingen hebben de Rekenkamer duidelijkheid gegeven voor het uitoefenen van haar taken. Dat is zinvol geweest zowel bij het doorhakken van de knoop voor een eerste onderzoeksonderwerp als het opzetten van en uitvoeren van het onderzoek, maar maakte de Rekenkamer ook schatplichtig. De Rekenkamer wilde een onderwerp kiezen dat maatschappelijk impact had en heeft, waar inwoners van de gemeente Geertruidenberg bij betrokken konden worden en waar gemeenteraad en college van B&W op kunnen reflecteren. Wij zijn als Rekenkamer het onderzoeksbureau BBSO zeer erkentelijk voor het uitvoeren van het onderzoek. Hun ervaring met dit onderwerp was een pré, maar heeft zeker niet geleid tot een standaard werkwijze met generieke uitkomsten.

Het is een rapport waarin de situatie binnen de gemeente Geertruidenberg zijn weerklank heeft. Juist door de partijen die belangrijk zijn bij dit onderzoek te betrekken en blijven zoeken naar inwoners die bereid waren hun ervaringen te delen, naast een zorgvuldig bronnenonderzoek, heeft BBSO een rapport kunnen opleveren dat inzichten geeft in de situatie binnen de gemeente en de uitdagingen waar gemeenteraad en college voor staan. Maar veel dank gaat ook uit naar alle betrokkenen die met hun input hebben bijgedragen aan het tot stand komen van het rapport. In de bestuurlijke wederhoor heeft het college laten zien met de (soms beperkte) capaciteiten en middelen die er zijn beleid te willen creëren en uitvoeren dat uiteindelijk tot doel heeft de jonge inwoners van de gemeente te ondersteunen in het maken van verantwoorde en gezonde keuzes rondom alcohol en drugs. De Rekenkamer gaat ervan uit dat het college bij het opvolgen van de aanbevelingen de factor tijd niet uit het oog verliest, waarbij de Rekenkamer uiteraard onderkent dat vele belangrijke dossiers hun aandacht opeisen. Gegeven het feit dat de jeugd de toekomst heeft, is hun welzijn bijzonder relevant. De gemeenteraad kan daarin vanuit de controlerende rol een belangrijke rol spelen.

Rekenkamer Geertruidenberg,

Jos van den Elshout Petra Paulides Laura van Asseldonk

3

Inhoud 1.

Doel, vraagstelling en aanpak van het onderzoek 1.1 Aanleiding en doel van het onderzoek 1.2 Vraagstelling en onderzoeksvragen 1.3 Aanpak onderzoek 1.4 Normenkader

5 5 6 6 8

2.

Alcohol- en drugsgebruik jongeren gemeente Geertruidenberg 2.1 Landelijk beeld alcohol- en drugsgebruik jongeren 2.2 Beeld van alcohol- en drugsgebruik jongeren in Geertruidenberg 2.2.1 Kwantitatieve gegevens 2.2.2 Kwalitatieve indicaties

10 10 11 11 13

3.

Beleid alcohol- en drugsgebruik jongeren Geertruidenberg 3.1 Landelijk beleid preventie en handhaving alcohol en drugs 3.2 Beleid gemeente Geertruidenberg preventie en handhaving alcohol en drugs 3.2.1 Relevante beleidsterreinen 3.2.2 Preventie- en handhavingsplan Middelengebruik 2020-2023 3.3 Voorgestelde activiteiten voorkoming en vermindering alcohol- en drugsgebruik jongeren 3.3.1 Preventie van alcohol- en drugsgebruik 3.3.2 Toezicht en handhaving 3.3.3 Aanvullende acties 3.4 Integrale aanpak als streven

16 16 18 18 21 23

4.

Uitvoering gemeentelijk beleid alcohol en drugs 4.1 Inleiding 4.2 Activiteiten uitvoering alcohol- en drugsbeleid Geertruidenberg 4.2.1 Inzet en activiteiten voor preventie 4.2.2 Inzet en activiteiten voor toezicht en handhaving 4.2.3 Voorgenomen aanvullende acties 4.3 Samenwerking organisaties en regie aanpak alcohol- en drugsgebruik 4.4 Monitoring en evaluatie 4.5 Informatie aan de gemeenteraad

29 29 29 29 33 35 36 37 38

5.

Conclusies en aanbevelingen 5.1 Samenvattende conclusies 5.2 Aanbevelingen

39 39 42

Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4

Overzicht geraadpleegde documenten Overzicht van geïnterviewde sleutelpersonen Normenkader alcohol- en drugsbeleid jongeren Geertruidenberg 2020- 2023 Bestuurlijke wederhoor college B&W 18 april 2024

4

23 25 26 27

1

Doel, vraagstelling en aanpak van het onderzoek

1.1

Aanleiding en doel van het onderzoek

Aanleiding onderzoek Professionals die in Geertruidenberg binnen het sociaal- en veiligheidsdomein werkzaam zijn, hebben in voorgaande jaren hun zorgen geuit over problematisch middelengebruik, in brede zin, en verslaving onder (een deel van de) inwoners van de gemeente Geertruidenberg. Alcohol- en cannabisgebruik zijn (naast het roken van tabak) volgens hen veelal geaccepteerd, zowel onder jongeren als volwassenen. Daarbij blijkt dat ouders het gebruik van alcohol en cannabis door hun (minderjarige) kinderen niet altijd afkeuren. Dat ligt volgens professionals deels aan gebrekkige kennis over middelengebruik, maar ook aan een hogere acceptatie van (met name) het drinken van alcohol en het blowen onder minderjarigen. Er wordt door professionals aangegeven dat er een kern van jongeren is bij wie het gebruik van alcohol en drugs vermoedelijk hoog is. De gemeente Geertruidenberg heeft zich ten doel gesteld het middelengebruik onder jongere inwoners aan te pakken. De meest actuele en concreet omschreven ambities daartoe heeft zij verwoord in het ‘Preventie- en handhavingsplan middelengebruik gemeente Geertruidenberg 2020-2023’.

Ofschoon een leeftijdsgrens niet expliciet wordt benoemd, kan uit de beschrijving en voorgestelde maatregelen van dit preventie- en handhavingsplan worden afgeleid dat men onder ‘jongere inwoners’ minderjarige jongeren verstaat, met een focus op jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar. Doel en afbakening van het onderzoek Doel van het Rekenkameronderzoek is inzicht te verkrijgen in de mate waarin de geformuleerde doelen uit dit plan zijn gerealiseerd voor alcohol- en drugsbeleid, zowel degene die zijn gericht op preventie als op repressie. Het onderzoek richt zich niet op het ‘gebruik van middelen’ onder jongeren in brede zin, maar focust op het gebruik van alcohol en drugs onder minderjarige jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar in Geertruidenberg en de maatregelen die vanuit het gemeentelijk beleid worden ingezet in het licht van preventie en repressie1. Zoals we later in dit rapport zullen aangeven, zijn ook de voorgestelde maatregelen van de gemeente in het preventie- en handhavingsplan niet zozeer gericht op het voorkomen en verminderen van ‘middelengebruik’ in brede zin (waaronder ook het roken van tabak of van e-sigaretten), maar meer specifiek op de preventie en de handhavingsaanpak inzake het gebruik van alcohol en drugs door minderjarige jongeren.

1 Gebruik van andere (genot)middelen, zoals het roken van tabak, het gebruik van e-sigaretten en het ‘vapen’ wor-

den in dit onderzoek niet besproken.

5

1.2

Vraagstelling en onderzoeksvragen

De volgende vraag staat in dit onderzoek centraal: Wat is de doeltreffendheid van het op (minderjarige) jongeren gerichte alcoholbeleid en drugsbeleid van de gemeente Geertruidenberg? De focus van het onderzoek ligt derhalve op de doeltreffendheid van het beleid: de mate waarin doelen worden gerealiseerd. De deelvragen van het onderzoek luiden als volgt: Beleid: 1. Welk alcohol- en drugsbeleid gericht op jongeren heeft de gemeente Geertruidenberg? 2. Welke doelstellingen en te leveren prestaties heeft de gemeente zichzelf opgelegd en welke zijn er opgelegd vanuit andere overheden? 3. In hoeverre voldoet het alcohol- en drugsbeleid gericht op jongeren van de gemeente aan de wettelijke regels en normen? In hoeverre is het beleid integraal? Doeltreffendheid: 4. Welke kwantitatieve gegevens zijn beschikbaar om de doeltreffendheid van de doelstellingen van het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid te bepalen? 5. Wat is op grond van deze kwantitatieve gegevens te zeggen over de doeltreffendheid van het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid? 6. Wat zijn de (kwalitatieve) oordelen en percepties van betrokkenen, over a) alcohol- en drugsgebruik onder jongeren en b) de doeltreffendheid van het beleid? 7. Welke succes- en faalfactoren zijn te onderscheiden voor de doeltreffendheid van de doelen en prestaties in het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid? 8.

Hoe kan de doeltreffendheid van het op jongeren gerichte alcohol- drugsbeleid in Geertruidenberg (mede gelet op mogelijke “best practices” elders) worden verbeterd? Sturing door de gemeenteraad: 9. Op welke wijze is de raad geïnformeerd over het beleid? Hoe vult de raad zijn kaderstellende en controlerende rol in?

1.3

Aanpak onderzoek

De onderzoeksaanpak bestond uit de volgende onderdelen: • een inventarisatie en analyse van beschikbare en relevante beleidsnota’s en documenten zoals die rondom het beleid inzake alcohol en drugs in Geertruidenberg zijn opgesteld. Daarbij hebben we vanwege het integrale karakter van de problematiek met een brede optiek naar het beleid en de beleidspijlers gekeken: het vraagstuk raakt zowel het lokaal jeugdbeleid, het lokaal gezondheidsbeleid als beleid inzake openbare orde en veiligheid. Voor de inventarisatie van relevante gemeentelijke documenten is, naast de research door

6

•

•

• • • • •

de secretaris van de Rekenkamer, door de onderzoekers mede gebruik gemaakt van de iBabs-RIS toegang via internet (https://geertruidenberg.bestuurlijkeinformatie.nl). Het aantal documenten dat op deze wijze over gemeentelijk beleid en uitvoering beschikbaar is gekomen is relatief gering. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van geanalyseerde documenten; interviews met drie beleidsmedewerkers van de gemeente; een beleidsmedewerker lokaal jeugdbeleid, beleidsmedewerker lokaal gezondheidsbeleid en een adviseur openbare orde en veiligheid; interviews met professionals in de uitvoering van (gemeentelijk) beleid inzake jeugd, alcohol en drugs.

Het betreft professionals van het jongerenwerk van Surplus, verslavingszorg van Novadic-Kentron, zorg/ondersteuningscoördinatoren van het Dongemond College Raamsdonkveer, adviseur preventie en gezondheid van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst West Brabant (‘GGD’), een agent basisteam en voormalig wijkagent/jeugd van politiedistrict de Baronie/Geertruidenberg, een coördinator bijzondere opsporingsambtenaren (boa’s) gemeente Geertruidenberg, een jeugdprofessional van Centrum Jeugd en Gezin, een beleidsmedewerker van bureau Halt en een buurtsportcoach van Sportservice NoordBrabant; interview met vrijwilligers/bestuursleden van de stichting Moedige Moeders Drimmelen; interviews met voorzitters, senior- en jeugdleden van voetbalverenigingen in de gemeente Geertruidenberg; interviews met eigenaren/uitbaters van vier horecaondernemingen in de gemeente Geertruidenberg; interviews met jongeren van jongerenvereniging en (oud)leerlingen Dongemond College; straatinterviews met jongeren en ouders van jongeren in de middelbare schoolleeftijd.

De interviews zijn uitgevoerd najaar 2023 - januari 2024. In totaal zijn 18 sleutelpersonen betrokken bij beleid en uitvoering geïnterviewd. De sleutelpersonen zijn opgenomen in bijlage 2. Daarnaast zijn op verschillende locaties in de gemeente met 26 inwoners gesprekken gevoerd over hun visie op en ervaringen met alcohol- en drugsgebruik door jongeren in Geertruidenberg. Het onderzoek in de gemeente Geertruidenberg heeft betrekking op het van kracht zijnde beleid ten tijde van de onderzoeksperiode (tot eind 2023) en het daaraan voorafgaande beleid vanaf 2020. Ook bij de beantwoording van de doeltreffendheid is uitgegaan van de meeste actuele gegevens inzake doelstellingen en realisatie. Dat betekent dat het onderzoek zich richt op de stand van zaken tot eind 2023.

7

1.4

Normenkader

Voor de beoordeling van het beleid en de uitvoering ervan is het volgende normenkader opgesteld. Tabel 1

Normenkader

Beleid gemeente Beleid

Norm Het beleid inzake alcohol, drugs en jongeren bevat concrete en realistische doelstellingen en te leveren prestaties

Het alcoholbeleid en het drugsbeleid voldoen aan de eisen die daaraan gesteld worden door wet- en regelgeving

De kwaliteit van het beleid is voldoende

Operationalisatie; criteria De doelstellingen omvatten ten minste: een omschrijving van het doel een omschrijving van de doelgroep(en) een omschrijving van de uitvoering van het beleid en verwachte inzet meetbare indicatoren voor de doelstellingen, inclusief afspraken over monitoring daarvan een indicatie wanneer het doel behaald moet zijn Alle verplichte wettelijke onderdelen zijn in het beleid en opgestelde plannen opgenomen, waaronder: doelstellingen acties die worden ondernomen om alcoholgebruik en daarmee samenhangende problematiek te voorkomen en/of verminderen acties die worden ondernomen om drugsgebruik en daarmee samenhangende problematiek te voorkomen en/of verminderen wijze waarop het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties worden ondernomen resultaten welke behaald dienen te worden Het beleid is integraal en geeft de samenhang aan tussen de verschillende relevante beleidsterreinen inzake alcohol en drugs Het beleid is actueel De uitgangspunten en veronderstellingen die aan het beleid ten grondslag liggen zijn logisch en volledig Het beleid is adequaat uitgewerkt op de onderdelen context, regelgeving, preventie, uitvoering en handhaving (toepassing preventiemodel Reynolds)

8

Uitvoering van beleid

De uitvoering voldoet aan een aantal organisatorische en inhoudelijke randvoorwaarden

-

Doeltreffendheid

Rol gemeenteraad Sturing Totstandkoming beleid en verantwoording voortgang

Er zijn voldoende middelen (geld, ambtelijke capaciteit) beschikbaar De samenwerking met relevante organisaties in de beleidspijlers is helder vastgesteld en verloopt goed Er is in de praktijk een integrale aanpak met een duidelijke regie, zowel intern als extern De beoogde doelen en prestaties zijn volgens verschillende betrokken actoren en op grond van objectieve cijfers in de praktijk gerealiseerd Er is een procesevaluatie van verloop, bereik, ervaringen en haalbaarheid van de ingezette activiteiten vanuit alcohol- en drugsbeleid; Er is een effectevaluatie van de (kwantitatieve) resultaten van de aanpak

De uitvoering van het beleid is doeltreffend

-

Er vindt regelmatig evaluatie plaats van de uitvoering en van de resultaten daarvan

-

Norm De gemeenteraad stelt kaders voor het alcoholbeleid en voor het drugsbeleid

Operationalisatie; criteria De gemeenteraad stelt inhoudelijke (uitgangspunten, doelstellingen) en financiële (in de begroting) kaders voor het alcoholbeleid en drugsbeleid De raad wordt geïnformeerd over de activiteiten, resultaten en effecten De informatie die de raad ontvangt is voldoende relevant, toegankelijk, tijdig en correct

Er wordt door het college verantwoording afgelegd aan de gemeenteraad over de uitvoering van het beleid

-

9

2

Alcohol- en drugsgebruik jongeren gemeente Geertruidenberg

2.1

Landelijk beeld alcohol- en drugsgebruik jongeren

Het overmatig gebruik van alcohol onder jongeren in Nederland wordt al meerdere jaren als een belangrijk probleem beschouwd. Uit onderzoek blijkt dat Nederlandse jongeren al op jonge leeftijd drinken, vaak drinken en vooral veel drinken. In dit kader is het landelijk beleid in de afgelopen jaren aangescherpt en zijn verschillende maatregelen genomen. Belangrijke instrumenten om de doelen van het alcoholbeleid te bereiken zijn voorlichting en educatie. Daarmee hoopt men alcoholgebruik onder jongeren, alcoholmisbruik en -verslaving te voorkomen. Een voorbeeld is de NIX18-campagne, die de sociale norm versterkt dat het normaal is om voor je 18e niet te drinken of te roken. Het voorkomen en terugdringen van problematisch alcoholgebruik vormt één van de speerpunten van het volksgezondheidsbeleid en is uitgewerkt in het Preventieakkoord Problematisch Alcoholgebruik, als onderdeel van het (bredere) Nationaal Preventieakkoord. Daarnaast is er sinds 2021 de Alcoholwet die eisen stelt aan verstrekkers van alcohol en de plaatsen waar alcohol mag worden verstrekt (zie ook verder paragraaf 3.1 over landelijk beleid). In vergelijking met circa vijftien jaar geleden is het alcoholgebruik wel onder jongeren gedaald en het sterkst onder tieners. Dit blijkt zowel uit eerder gepubliceerde cijfers van de Gezondheidsenquête (CBS, 2017) als het landelijke HBSC-onderzoek (Stevens, e.a. 2018)2.

Sinds 2015 lijkt deze daling zich echter niet verder door te zetten. Volgens het HBSC-onderzoek heeft in 2021 iets minder dan de helft van de 12- t/m 16-jarige scholieren ooit wel eens alcohol gedronken (47%). Ruim een kwart (28%) deed dit in de maand voorafgaand aan het onderzoek. Eén op de vijf scholieren heeft ‘in de afgelopen maand gebinged’ (het gaat daarbij om het, in de maand voorafgaand aan het onderzoek, drinken van vijf of meer glazen alcohol bij één gelegenheid). Met elk jaar dat jongeren ouder worden, neemt het percentage scholieren dat ooit of in de afgelopen maand alcohol heeft gedronken flink toe. In het meest recente HBSC-onderzoek is ook aan jongeren gevraagd hoe ze aan alcohol komen. Het grootste deel van de middelbare scholieren krijgt het via vrienden ( ruim 34 procent) en 29 procent zegt het van hun ouders te krijgen. Bijna 5 procent koopt het zelf (Boer, e.a., 2022)3.

2 Stevens, G., van Dorsselaer, S., Boer, M., de Roos, S.; Duinhof, E., ter Bogt, T., van den Eijnden, R., Kuyper, L., Visser,

D.; Vollebergh, W. en de Looze, M. (2018). HBSC 2017. Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Het HBSC (Health Behaviour Schoolaged Children) onderzoek in Nederland is een landelijk representatief onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van de schoolgaande jeugd in de leeftijd van 11 tot en met 16 jaar. 3 Boer, M., van Dorsselaer, S., de Looze, M., de Roos, S. e.a. (2022). HBSC 2021. Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Utrecht: Universiteit Utrecht, Trimbos instituut, Sociaal en Cultureel Planbureau.

10

Het gebruik van softdrugs onder scholieren op middelbare scholen is landelijk beschouwd in de afgelopen jaren redelijk gestabiliseerd en vertoonde bij een deel van de jongeren een lichte daling. Het gebruik onder deze jongeren ligt op dit moment op circa 10% (HBSC, 2021). Het gebruik ‘in de afgelopen maand’ (maand voorafgaand aan het onderzoek) bedraagt 5 à 6%. Het gevaar van drugs is de kans op afhankelijkheid en deze kans is vooral groter bij intensieve gebruikers. Intensieve gebruikers kunnen van cannabis afhankelijk worden en jongeren met een uitgesproken voorkeur voor ‘sterke’ cannabis lopen een gerede kans op afhankelijkheid. Als we kijken naar middelengebruik onder jongeren in algemene zin, blijkt dat in 2021 van de 12- t/m 16-jarige scholieren 48 procent weleens alcohol heeft gedronken, 17 procent heeft weleens gerookt, 10 procent heeft weleens cannabis gebruikt en 2 procent heeft ervaring met XTC. Het gebruik van deze middelen ‘in de afgelopen maand’ (op maandbasis) ligt flink lager. Jongens en meisjes verschillen bijna niet meer in het gebruik van deze middelen (HBSC, 2021).

2.2

Beeld van alcohol- en drugsgebruik jongeren in Geertruidenberg

2.2.1

Kwantitatieve gegevens

In het door de gemeente opgestelde ‘Preventie- en handhavingsplan middelengebruik, Gemeente Geertruidenberg, 2020-2023’ is een beknopte en gedateerde situatieschets gepresenteerd op basis van het Gezondheidsonderzoek 2-VO van de GGD West-Brabant (20172018), een vergelijking (‘benchmark’) van de gemeente Geertruidenberg met de regio en regiogemeenten (de bron ontbreekt daarbij, maar is naar verwachting de Brabantscan) en op basis van nalevingsonderzoek van STAP naar verkoop van alcohol aan minderjarigen in 2015 en 2017. Deze gegevens geven geen eenduidig beeld van de situatie en de gemeente constateert hierover het volgende in het preventie- en handhavingsplan: “(Hieruit) ontstaat een ander beeld dan vanuit de input van professionals: de professionals schetsen een zorgelijker beeld. Mogelijk wordt dit verschil verklaard doordat de 2-VO cijfers een gemiddelde laten zien, terwijl professionals veelal jongeren zien die al probleemgedrag vertonen. Middelengebruik onder een selecte kern jongeren ‘vertekent’ zo het beeld. Dit wil niet zeggen dat zorgen over deze groep jongeren onterecht zijn. Sterker nog, de aanpak van middelengebruik onder deze jongeren vereist extra aandacht”4.

4 Gemeente Geertruidenberg, Preventie- en handhavingsplan middelengebruik, Gemeente Geertruidenberg, 2020-

2023’, p. 4.

11

Uit de in onderhavig onderzoek ondernomen deskresearch komt naar voren dat hieromtrent op basis van ‘self report studies’ meer recente data voorhanden zijn (de Corona Gezondheidsmonitor Jongeren 2021 van de GGD’en en het RIVM)5. Uit onze inventarisatie van beschikbare data blijkt dat jongeren in de gemeente Geertruidenberg verhoudingsgewijs vaak alcohol drinken6. Het gaat dan om zowel het ooit-gebruik van alcohol als om het regelmatig gebruik en bingedrinken. Het (maandelijks) gebruik van softdrugs in Geertruidenberg ligt iets boven het gemiddelde gebruik in West-Brabant, maar lager dan het landelijk gemiddelde. Opmerkelijk is dat jongeren in Geertruidenberg in deze GGD-monitor relatief laag scoren in hun ervaren gezondheid (zie tabel 2).7 Tabel 2 Alcohol- en drugsgebruik jongeren Geertruidenberg, West-Brabant en Nederland, 2021 (in %)8 Onderwerp (in %)

Geertruidenberg

WestBrabant

Nederland

42

35,8

31

Afgelopen 4 weken een of meer glazen alcohol

39,5

33,8

29

5 of meer drankjes op één gelegenheid in afgelopen 4 weken (bingedrinken)

29,5

24,1

19,7

Dronken of aangeschoten ooit

32,4

26,8

23

Dronken of aangeschoten afgelopen 4 weken

24

17,4

14,5

Wiet/hasj ooit gebruikt

7,5

7,4

8,2

Wiet/hasj in de laatste 4 weken gebruikt

4,1

3,6

4,4

Ervaren gezondheid jongeren (zeer) goed

76,5

82

82,7

Alcohol gedronken ooit (glas of meer)

Uit aanvullend verzamelde cijfers kan het beeld over alcohol- en drugsgebruik door middelbare scholieren op enkele punten nader worden gespecificeerd voor de gemeenten Geertruidenberg en Drimmelen. In vergelijking met de gemeente Drimmelen scoren de scholieren in Geertruidenberg relatief hoog op het bingedrinken en dronken/aangeschoten zijn, met name in de vierde klas van het VO.

5 Bij een ‘self report study’ geven respondenten zelf aan wat hun gebruik van alcohol en drugs is. 6 In de gemeente Geertruidenberg wonen 1.480 jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar (deze leeftijdsgroep vormt

6,7% van de totale populatie van de gemeente Geertruidenberg; bron: CBS, stand 1 januari 2023). 7 Uit gegevens van het CBS komt ook naar voren dat relatief veel jongeren in de gemeente Geertruidenberg een of meerdere vormen van jeugdzorg ontvangen; het gaat om 14,2% van de jongeren in de leeftijd tot 23 jaar (bron: CBS, 2023). 8 De cijfers in deze tabel zijn (naast andere cijfers) afkomstig uit de Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 (CGMJ), gezamenlijk uitgevoerd door de 25 GGD’en, GGD GHOR Nederland en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Deze tabel is gemaakt voor RIVM StatLine en bevat gegevens over de gezondheid, leefstijl en welzijn van tweede en vierde klassers van het reguliere voortgezet onderwijs en de impact van corona.

12

Tabel 3 Alcoholgebruik schoolgaande jongeren Geertruidenberg en Drimmelen (2021, in %)9 Alcoholgebruik scholieren

Geertruidenberg

Drimmelen

Heeft afgelopen 4 weken alcohol gedronken

39

38

Bingedrinken afgelopen 4 weken

30

23

Dronken/ aangeschoten afgelopen 4 weken

32

28

Bingedrinken afgelopen 4 weken (klas 2)

9

15

Bingedrinken afgelopen 4 weken (klas 4)

46

31

Dronken/ aangeschoten afgelopen 4 weken (klas 2)

-

8

Dronken/ aangeschoten afgelopen 4 weken (klas 4)

41

30

Klas 2 en 4 samen:

Uitgesplitst naar klas:

Uit de beschikbare cijfers blijkt niet dat het gebruik van soft- of harddrugs door middelbare scholieren in de gemeente Geertruidenberg afwijkt, dat wil zeggen hoger scoort, ten opzichte van het gemiddelde gebruik in West-Brabant: Tabel 4 Drugsgebruik schoolgaande jongeren Geertruidenberg en West-Brabant (2021, in %)10 Drugsgebruik scholieren Ooit XTC/ paddo’s/ cocaïne/ amfetamine, LSD, GHB, heroïne gebruikt Ooit lachgas gebruikt Ooit wiet of hasj gebruikt

Geertruidenberg 2

West-Brabant 2

3 7

6 7

Er zijn op dit moment geen recentere cijfers over het door jongeren zelf aangegeven alcoholen drugsgebruik in de gemeente Geertruidenberg beschikbaar. De enquête voor een nieuwe Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD is najaar 2023 onder de VO-scholen uitgezet (vier jaar na de meting in 2019). De resultaten van deze monitor worden eind mei 2024 bekend en zullen een actueler beeld geven van het alcohol- en drugsgebruik onder jongeren en van mogelijke verschuivingen hierin sinds afgelopen jaren. 2.2.2

Kwalitatieve indicaties

Naast de kwantitatieve ‘self report’ gegevens, zijn ook meer kwalitatieve indicaties van het alcohol- en drugsgebruik door jongeren in het onderzoek verzameld. Op basis van gesprekken met professionals, vrijwilligers van verenigingen en met jongeren en ouders in Geertruidenberg is een globaal beeld verkregen van dit gebruik en van opvattingen over dit gebruik.

9 Cijfers op basis van Monitor GGD onder klas 2 en klas 4 van het voortgezet onderwijs, 2021. 10 Idem.

13

Alcohol Het alcoholgebruik onder jongeren in de gemeente Geertruidenberg is relatief hoog, ook in vergelijking met gemeenten in West-Brabant en het landelijke gemiddelde, maar daar lijkt de zorg zich in gesprekken minder expliciet op te richten. Men vindt het een bekend gegeven dat er “veel wordt gedronken”. Uit straatinterviews met ouders, maar ook met professionals en met jongeren zelf, komt naar voren dat het drinken op jongere leeftijd (onder de 18 jaar) geaccepteerd wordt en als ‘normaal’ wordt beschouwd. De eerste kennismaking met alcohol vindt in huiselijke kring plaats, waarbij ook vrienden worden uitgenodigd om te komen drinken, met goedkeuring van de ouders. De veelgehoorde uitspraak is hier dat men “het zelf vroeger ook zo heeft gedaan”. Bovendien is men van mening dat het, ook door de verhoging van de leeftijd voor het verkrijgen van alcohol in het café, verstandiger is om de jongeren thuis onder ‘toezicht’ te laten kennismaken met alcohol. Voor een deel is deze mening (die ook in andere dorpskernen in West Brabant is te herkennen) te vatten onder de noemer ‘cultuur’, waarin alcoholgebruik ook op jongere leeftijd in de gemeenschap in brede zin wordt getolereerd en in zekere zin ook wordt gelegitimeerd. De aanpak ‘NIX18’ wordt in dit opzicht thuis niet gevolgd of ondersteund.

Het drinken van alcohol in het café is voor jongeren in het algemeen vanwege de prijs ook niet meer haalbaar (“ze nemen liever een pilletje of poedertje voor een feestje, dat is goedkoper, makkelijk verkrijgbaar en lastig op te controleren”). Uit gesprekken met jongeren komt naar voren dat de leeftijdscontrole bij de verkoop van alcohol in de horeca lang niet altijd wordt toegepast, waardoor minderjarigen relatief eenvoudig, al dan niet via oudere vrienden, aan een alcoholisch drankje kunnen komen. Ook bij sportverenigingen wordt aangegeven dat een controle daarop, ondanks de instructies voor het barpersoneel, bij hen in de kantines ook niet altijd mogelijk of haalbaar is. In een aantal interviews wordt er echter ook op gewezen dat bepaalde cafés wel een strikter beleid zijn gaan voeren en niet meer als ‘jongerencafé’ te boek staan. Hierbij is het aantal (horeca)gelegenheden voor deze groep afgenomen en heeft een discotheek, als alternatief, het aanbod van een ‘prikparty’ op gezette tijden voor minderjarige jongeren (12+). Het uitgaansbeeld in de gemeente is bovendien de afgelopen jaren sterk veranderd, waarbij veel jongeren uit de gemeente Geertruidenberg een alternatief hebben gevonden in horecagelegenheden in Oosterhout en Breda en op festivals.

Drugs In de gesprekken met professionals in ‘het veld’ wordt een ernstiger (drugs)problematiek gesignaleerd dan uit de gepresenteerde cijfers naar voren komt. Bij een doorrekening op basis van het door jongeren, in de leeftijd 12-18 jaar, aangegeven drugsgebruik zou het om ruim 100 jongeren in de middelbare schoolleeftijd gaan die ooit wiet of hasj hebben gebruikt en om circa 30 jongeren in deze leeftijdsgroep die ooit een harddrug hebben gebruikt. Bij lachgas zou het, in voorgaande jaren, om circa 40-50 jongeren gaan die dit ooit hebben gebruikt, maar het gebruik van lachgas onder jongeren is, ook volgens landelijke cijfers, inmiddels sterk afgenomen en is niet meer zichtbaar (ook niet in de afvalrestanten).

14

Bij het drugsgebruik gaat het mogelijk niet om een hoog percentage jonge gebruikers (2% van de groep middelbare scholieren), maar de problematiek omvat wel de aard van het drugsgebruik door de betreffende jongeren. In gesprekken met professionals en jongeren wordt niet of nauwelijks gewezen op het gebruik van softdrugs (het ‘blowen’), maar wel op het gebruik van partydrugs (xtc/MDMA, amfetamine en 3MMC-varianten) en vooral van ketamine. Het gebruik van ketamine op jonge leeftijd brengt ernstige risico’s voor de gezondheid van de gebruiker met zich mee11. Symptomen van ketaminegebruik onder jongeren in de gemeente Geertruidenberg zijn via de eerstelijnsgezondheidszorg bekend geworden. In de interviews met professionals, vrijwilligers bij verenigingen en bij ouders zijn zorgen geuit over het gebruik van deze (hard)drugs onder minderjarige en meerderjarige jongeren in de gemeente Geertruidenberg; “het probleem zingt rond” en ofschoon er zich geen ‘incidenten’ hebben voorgedaan, zijn er zorgen en ziet men ‘risicojongeren’ binnen de gemeenschap en binnen de verenigingen. Zo zijn er bijvoorbeeld wel gedragscodes binnen de verenigingen en is er een sanctiebeleid, maar dat voorkomt niet dat men soms wel later sporen van gebruik vindt.

De makkelijke verkrijgbaarheid van deze drugs en de lastige controle op het gebruik maakt een aanpak voor deze professionals en vrijwilligers van verenigingen niet eenvoudig. Een van de geinterviewden van een vereniging geeft in dit kader ook aan dat “onduidelijk is bij wie je hulp moet vragen; wie gaat iets doen?”. Deze vraag heeft betrokkene uiteindelijk zelf opgelost door zelfstandig het probleem aan te kaarten en gezamenlijk binnen de vereniging aanvullende maatregelen te nemen (waaronder het aanstellen van een vertrouwenspersoon). Ook geïnterviewde ouders maken zich zorgen, mede vanwege de in hun ogen makkelijke verkrijgbaarheid van drugs in de omgeving; “deze zijn overal verkrijgbaar, niet alleen op straat maar ook op school en op bestelling via een app of internet”. Dit betekent volgens deze ouders dat niet alleen de (sociale) controle, ook onder de jongeren zelf, groter moet zijn, maar tevens dat het van belang is dat ouders, en ook de school, aan hun kinderen uitleggen wat de consequenties kunnen zijn van gebruik van drugs.

11 Door het toenemende recreatieve ketaminegebruik, vooral onder jonge mensen, komen urologische complicaties

steeds vaker voor (Bron: Huisarts en Wetenschap; https://www.henw.org/artikelen/ketamine-populaire-partydrugmet-urologische-complicaties).

15

3

Beleid alcohol- en drugsgebruik jongeren Geertruidenberg

3.1

Landelijk beleid preventie en handhaving alcohol en drugs12

Landelijke aanpak Jongeren vormen een expliciete doelgroep voor alcoholpreventie in het nationaal en gemeentelijke beleid. In het Nationaal Preventieakkoord uit 2018 wordt alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar per definitie als problematisch gezien. In de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 is opgenomen dat het meeste effect, in termen van verminderd gebruik, te verwachten is van interventies tijdens de eerste levensfasen en preventieve interventies op het gebied van roken, alcohol en overgewicht. Deze interventies hebben vooral kans van slagen als er ook aandacht is voor achterliggende factoren. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (‘VWS’) geeft landelijk vorm aan het preventiebeleid met onder andere de NIX18-campagne. Deze campagne promoot de sociale norm dat het normaal is dat kinderen niet voor hun 18e jaar drinken en roken. Met name ouders worden opgeroepen om afspraken met hun kind te maken over middelengebruik. Daarnaast worden er vanuit VWS gerichte subsidies ingezet voor de ontwikkeling van voorlichting op en ondersteuning aan scholen binnen het programma Helder op School. Ook financiert VWS ondersteuning van preventieve interventies voor jongeren in andere situaties, zoals de omgeving (Opgroeien in een Kansrijke Omgeving), het uitgaansleven (Alcohol, drugs en uitgaan) en de zorg (Open en Alert).

Lokale nota gezondheidsbeleid Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het lokale preventiebeleid. De Wet publieke gezondheid (Wpg) verplicht gemeenteraden om een lokale nota gezondheidsbeleid te maken, waarin de gemeentelijke doelstellingen, acties en resultaten worden beschreven. Deze lokale nota moet aansluiten bij de landelijk opgestelde prioriteiten en binnen twee jaar na het openbaar maken van de landelijke nota vastgesteld worden. Bij besluiten die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg, zoals alcoholpreventie bij jongeren, vraagt het college van burgemeester en wethouders (‘college’) advies aan de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD). In deze nota’s zijn vaak preventieve activiteiten opgenomen die worden uitgevoerd op scholen, bij sportclubs of in het jongerenwerk. Drank- en Horecawet In het kader van de bestrijding van overmatig alcoholgebruik is in 2013 de (gewijzigde) Dranken Horecawet (‘DHW’) ingevoerd. Het belangrijkste doel van de wet is gezondheidsschade door alcohol bij jongeren te voorkomen en verstoring van de openbare orde door alcoholmisbruik

12 Voor een nadere bespreking van het nationaal en lokaal beleid zie het dossier inzake alcoholpreventie van het

Trimbos Instituut. In deze paragraaf is samenvattende informatie overgenomen van dit webdossier.

16

onder jongeren terug te dringen. Ook is de leeftijdsgrens, bij een (nieuwe) wijzing van de DHW in 2014, voor verkoop en gebruik van alcohol door jongeren aangepast van 16 naar 18 jaar. In dit kader zijn gemeenten verplicht een preventie- en handhavingsplan alcohol (‘PHP’) op te stellen, waarin ze beschrijven hoe ze ervoor willen zorgen dat er geen alcohol wordt geschonken aan jongeren onder de 18 jaar. Daarnaast moet een gemeente beschrijven hoe ze de handhaving van deze regel vormgeven. Doel van het PHP is onder meer gemeenten te stimuleren om uitvoering te geven aan het verbinden van de beleidsterreinen volksgezondheid (voorlichting en bewustwording) en openbare orde en veiligheid (beleid en handhaving). Het Preventie- en handhavingsplan alcohol dient elke vier jaar te worden geactualiseerd en door de gemeente te worden vastgesteld. Gelijktijdig met de vaststelling van het preventie-en handhavingsplan alcohol dient de gemeente een nota gemeentelijke gezondheidsbeleid als bedoeld in artikel 13 van de Wet publieke gezondheid (Wpg) vast te stellen.

In het Preventie- en handhavingsplan alcohol dient in concrete termen opgenomen te worden: • wat de doelstellingen zijn van het preventie- en handhavingsbeleid alcohol; • welke acties worden ondernomen om alcoholgebruik, met name onder jongeren, te voorkomen; • de wijze waarop het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties in de door het plan bestreken periode worden ondernomen; • welke resultaten in de door het plan bestreken periode minimaal behaald dienen te worden. Alcoholwet Op 1 juli 2021 is de Alcoholwet in werking getreden. Deze wet vervangt de Drank- en Horecawet. De Alcoholwet bevat een aantal belangrijke veranderingen c.q. aanscherpingen van de maatregelen, zowel voor de verkopers van alcohol als voor particulieren. Zo zijn er onder meer verboden op bepaalde prijsacties en op wederverstrekking, nieuwe regels voor verkoop van alcohol op afstand en is het aanwijzen van alcoholoverlast-gebieden bij ernstige overlast of verstoring van de openbare orde toegestaan.13 Ook de Alcoholwet verplicht gemeenten om elke vier jaar een Preventie- en handhavingsplan alcohol op te stellen. Dit plan bevat de hoofdpunten van het beleid voor de preventie van alcoholgebruik (met name onder jongeren) en voor de handhaving van de Alcoholwet. Het plan dient gelijk te lopen met de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid.

Nota jeugdbeleid Bij de aanpak van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren zijn er raakvlakken met gezondheidsbeleid, integraal veiligheidsbeleid en jeugdbeleid. Het beleid is integraal, indien er een samenhang is tussen de verschillende relevante beleidsterreinen inzake alcohol en drugs. Zo verplicht de Jeugdwet gemeenten om periodiek een plan (Jeugdnota) vast te stellen met daarin de hoofdzaken van het door de gemeente te voeren beleid. In de Jeugdnota worden

13 https://wetten.overheid.nl/BWBR0002458/2024-01-01.

17

onder meer de gemeentelijke visie, doelstellingen en acties beschreven. Ook staat er in welke resultaten de gemeente wenst te behalen en hoe deze gemeten zullen worden. De nota geeft richting aan de door de gemeenteraad en het college te nemen beslissingen over preventie en jeugdhulp, de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering. In deze nota wordt ook het bevorderen van de gezondheid van jongeren beschreven, inclusief doelstellingen en activiteiten op het gebied van alcoholpreventie.

3.2

Beleid gemeente Geertruidenberg preventie en handhaving alcohol en drugs

De uitgangspunten van de gemeente Geertruidenberg voor het beleid inzake (onder andere) alcohol- en drugsgebruik onder jongeren zijn deels herkenbaar en vastgelegd in documenten die betrekking hebben op het gezondheidsbeleid, integraal veiligheidsbeleid, een Evenementennota, jeugdbeleid en het Preventie- en handhavingsplan alcohol. We benoemen ze hierna. 3.2.1

Relevante beleidsterreinen

Gezondheidsbeleid Voor het historisch besef willen we op dit vlak eerst wijzen op de - inmiddels sterk gedateerdelokale gezondheidsnota van 2013-2016.14 Hierin is een aantal concrete activiteiten voorgesteld die zouden dienen bij te dragen aan vermindering van het alcohol- en drugsgebruik. Zo werd hierin gewezen op: -

Uitvoering convenant scholen en veiligheid en het project Veilige school Voortzetting werkgroep genotmiddelen Uitvoering en PR van acties ‘Think before you drink’, preventieproject Bavo voortzetten, homeparty’s rondom alcohol en opvoeding Koppelen van preventie aan de nieuwe Drank- en Horecawet GRAS (Gokken, Roken, Alcohol & Soft drugs) als aanpak ‘herontwikkelen’ en invoeren Gerichte inzet van de blaastest Centrum voor Jeugd en Gezin (‘CJG’) betrekken bij de werkgroep genotmiddelen.

In februari 2019 is een achtergrondnotitie door het cluster Beleid van de gemeente opgesteld inzake het te voeren Verslavingsbeleid 2018-2022 in de gemeente Geertruidenberg (met de titel ‘Krijg een kans’). De notitie fungeerde als een soort ‘onderlegger’ met aanbevelingen voor de wijze waarop verslavingsbeleid vorm gegeven zou kunnen worden. Ook werd er op gewezen dat de aanpak in de gemeente Geertruidenberg in een brede werkgroep verder zou worden uitgewerkt, “bijvoorbeeld in een dynamisch document dat gedurende de tijd verder vorm krijgt en waarin de doelen, metingen, resultaten en evaluaties worden verwerkt”.15

14 De meest recente landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 dateert uit februari 2020. 15 Gemeente Geertruidenberg, afdeling Beleid, Krijg een kans, Verslavingsbeleid 2018-2022 gemeente Geertruiden-

berg, februari 2019.

18

De Rekenkamer heeft geen actuele (lokale) gezondheidsnota van de gemeente Geertruidenberg ontvangen waarin recente informatie of verwijzingen naar de aanpak van alcohol- of drugsgebruik onder jongeren is opgenomen. Integraal veiligheidsbeleid In de ‘Nota Integraal veiligheidsbeleid 2019-2022’ wordt in het kader van het alcohol- en drugsgebruik van jongeren niet alleen gewezen op het belang van preventieprojecten (in samenwerking met scholen, GGD en Novadic-Kentron), maar ook op het belang van vroegsignalering ‘op straat’. Daarin is er een rol voor onder andere de wijkagent, de jongerenwerker, de preventiewerker van Novadic-Kentron en de gemeentelijke boa’s. De signalen die hieruit naar voren komen voor een verdere aanpak, worden ingebracht in het jeugd- of straathoekoverleg. In de opvolger van deze nota, de Beleidsnota ‘Integraal Veiligheidsbeleid 2023-2026 gemeenten Drimmelen en Geertruidenberg’, wordt aangesloten op de al eerder geformuleerde uitgangspunten en voorstellen in het veiligheidsbeleid inzake ‘jeugd en veiligheid’. Men wijst onder meer op de rol van vroegsignalering van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren door scholen, verenigingen, jongerenwerk en ouders en op de rol van voorlichting over de risico’s van misbruik.

Ook wijst men in deze nota op de mogelijke advisering van inwoners met vragen door de stichting Moedige Moeders over bijvoorbeeld de gevaren van drugsgebruik. Evenementenbeleid Bovendien kan op twee Evenementennota’s worden gewezen. De gemeente geeft in de Evenementennota 2017- 2021 in het kader van alcoholpreventie aan dat wanneer er een evenement georganiseerd wordt, het belangrijk is na te denken over maatregelen die genomen kunnen worden om het alcoholgebruik onder jongeren te beperken. De GGD heeft een ‘toolkit’ ontwikkeld die organisatoren handvatten biedt om voorafgaand en tijdens een evenement een goed beleid rondom alcoholmatiging door jongeren uit te kunnen voeren. Bij hiervoor in aanmerking komende evenementen zal er gebruik gemaakt worden van de bevoegdheden van het bestuursorgaan om in de evenementenvergunning voorschriften op te nemen in het kader van alcoholmatiging. In de nota Evenementenbeleid 2022 – 2026, Kaderstellende nota, is er geen verwijzing (meer) naar een inzet met betrekking tot alcoholgebruik of alcoholpreventie. Jeugdbeleid De gemeente Geertruidenberg heeft geen recente, afzonderlijke nota inzake het lokaal jeugdbeleid opgesteld en ook in het PHP is geen verwijzing opgenomen naar ‘jeugdbeleid’. Wel is er in het PHP verwezen naar de feitelijke inzet van de jeugdgezondheidszorg en het jongerenwerk.

Het beleid inzake jeugdhulp/jeugdzorg heeft een regionaal kader waarin wordt samengewerkt met de gemeenten Altena, Breda, Drimmelen en Oosterhout16. Een indirecte verwijzing naar onder meer ‘jongeren en jeugdbeleid’ is te vinden in het Subsidieprogramma Sociaal Domein gemeente Geertruidenberg 2018-2024. Daarin is aangegeven dat de gemeente in de afgelopen jaren afzonderlijke beleidsplannen Wmo, Jeugdhulp, Jeugdbeleid

16 Zoals onder meer verwoord in Regio WBO Jeugd, Beleidskader 2020-2023.

19

en Sport heeft opgesteld. Kort samengevat legt de gemeente de prioriteit bij: het versterken en stimuleren van de zelfredzaamheid van prioritaire groepen inwoners (ouderen, jeugd en inwoners met een beperking), het versterken en stimuleren van de sociale samenhang en vergroten van de leefbaarheid, het stimuleren van inwonersinitiatieven, het versterken en stimuleren van de participatie en inclusie (‘meedoen’) van prioritaire groepen inwoners en het stimuleren van sportbeoefening in het algemeen en specifiek voor jeugd tot 18 jaar. De gemeente vindt het belangrijk dat jeugd wordt gestimuleerd om te sporten en daarmee een gezonde leefstijl, participatie en inclusie (‘meedoen’) te bevorderen. In het subsidieprogramma staan geen verwijzingen naar een aanpak in het licht van alcohol- en/of drugspreventie voor jongeren. In het Beleidskader Sociaal Domein, dat op 1 juli 2021 door de gemeenteraad van Geertruidenberg is vastgesteld, wordt in het kader van de algemene uitgangspunten inzake ‘gezondheid’ gewezen op het streven naar het stimuleren van een bewuste en gezonde leefstijl, bestaande uit preventie en voorlichting inzake het gebruik van alcohol en drugs.

Ook wijst men er in dit beleidskader op dat deze problematiek zich niet alleen tot ‘jongeren’ beperkt: “Geertruidenberg kent relatief veel gezinnen waar sprake is van meervoudige en langdurige problematiek met ook alcohol- en drugsgebruik” (p.12). In het Programmaplan Geertruidenberg, ‘Van denken naar doen 2023-2027’, dat op 10 oktober 2023 door het college is vastgesteld, wordt in het onderdeel ‘Mens en Zorg’, programmalijn Gelukkig opgroeien, geconstateerd dat: “jongeren in gemeente Geertruidenberg onder een vergrootglas (liggen). Dat heeft meerdere oorzaken: door het hoge percentage van jongeren die jeugdhulp krijgen, de cijfers over alcoholgebruik onder jongeren en cijfers over de (zware) mentale problemen bij de jeugd, zorgen voor een negatief beeld. Daarnaast staat de jeugd op afstand, en is het voor beleidsmakers lastig om erachter te komen wat jongeren zelf willen” (p. 81). In dit kader formuleert men als een van de operationele doelstellingen: “Minder kinderen (onder de 18 jaar) die middelen of alcohol gebruiken” (p. 81). In de ontwikkeling van het (komende) jeugdbeleid vanaf 2024 zal er, naar mededelingen van de gemeente, onder meer aandacht zijn voor activiteiten die vanuit het gemeentelijk Uitvoeringskader Jeugd worden benoemd. Het Uitvoeringskader Jeugd Geertruidenberg 2024-2027 en het bijbehorende jaarplan 2024 is op 19 december 2023 door het college vastgesteld.

Dit Uitvoeringskader Jeugd richt zich op de verbetering van de samenhang tussen alle beleidsterreinen van jeugd. Ook verwijst men naar de start van het project Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO), voor de leeftijdsgroep 10 - 23 jaar, dat een primaire preventieaanpak beoogt, gericht op het zorgen voor een positieve leefomgeving voor alle jongeren, het voorkomen van gebruik van alcohol, tabak en drugs door jongeren en het verbeteren van het welbevinden van jongeren. Naar deze OKO-aanpak, die op het IJslandse preventiemodel is gebaseerd en volgens de planning in de periode 2024-2026 zal worden uitgevoerd, is mede verwezen in het hiervoor genoemde Programmaplan, onderdeel Mens en Zorg.

20

In het licht van het middelengebruik onder jongeren, wijst de gemeente in het Uitvoeringskader Jeugd erop dat er in samenwerking met scholen, verenigingen, jeugdwerkers en de ouders “de belangrijke taak (ligt) om alcohol- en druggebruik vroegtijdig te signaleren en jongeren voor te lichten over de risico’s ten aanzien van misbruik”. Uit de inventarisatie komt naar voren dat een belangrijk deel van de gepresenteerde plannen vanaf 2024 uitvoering zullen krijgen. Een deel van de oorzaak van de vertraging in de uitvoering van dit onderdeel van het beleid ligt, volgens mededelingen van beleidsmedewerkers van de gemeente, in het ‘abstracte karakter’ van het Beleidskader Sociaal Domein dat als ‘kapstok’ zou fungeren voor de deelonderwerpen binnen het sociaal domein, waaronder ook jeugd. In de praktische uitvoering van het jeugdbeleid is er via subsidies onder meer aandacht voor het jongerenwerk, de inzet van het CJG en van de buurtsportcoach (via Sportservice NoordBrabant). In de contacten met organisaties en via het straathoekoverleg bemerken de beleidsmakers van de gemeente Geertruidenberg dat het middelengebruik onder jongeren als thema aan de orde wordt gesteld.

Het ontbreekt de beleidsmakers volgens mededelingen echter aan relevante en actuele cijfers die een mogelijk grote problematiek inzake (overmatig) alcoholen/of drugsgebruik onder jongeren zouden onderbouwen en deels is hier volgens de gemeente mogelijk sprake van ‘hardnekkige beeldvorming’. Desalniettemin bemerkt men dat er relatief veel problematiek op meerdere vlakken bij jongeren speelt en dat in de gemeente relatief veel beroep op de jeugdzorg wordt gedaan17. Mede vanuit deze achtergrond is na een aantal jaren bezuinigen vanaf 2022 meer gemeentelijke subsidie toegekend aan het jongerenwerk in Geertruidenberg dat door Surplus18 wordt uitgevoerd. Ook is meer aandacht en geld beschikbaar gekomen voor een betere samenwerking tussen het CJG, jongerenwerk en andere partners in het voorliggend veld, zoals de buurtsportcoaches. 3.2.2

Preventie- en handhavingsplan Middelengebruik Gemeente Geertruidenberg 20202023

Het plan waarin het meest concreet en expliciet het gemeentelijk alcohol- en drugsbeleid gericht op jongeren van de gemeente Geertruidenberg is verwoord, is het ‘Preventie- en handhavingsplan Middelengebruik Gemeente Geertruidenberg 2020-2023’19 (PHP). Dit plan is op 19 februari 2020 door de gemeenteraad vastgesteld.

17 In totaal kreeg 8,8 procent van alle jongeren tot 23 jaar in Nederland in de eerste helft van 2023 een of meerdere

vormen van jeugdzorg, in Geertruidenberg was dit 11,5%. Bron: CBS: https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2023/44/meer-jongeren-met-jeugdzorg-in-eerste-helft-van-2023. 18 Het jongerenwerk in Geertruidenberg wordt sinds 2022 door de organisatie Surplus uitgevoerd, tot 2022 werd het door Trema verricht. 19 De gemeenteraad heeft op basis van een raadsvoorstel met dit plan ingestemd op de vergadering van 19 februari 2020. Het voorgaande plan was het Preventie- en handhavingsplan alcohol gemeente Geertruidenberg 2014 – 2018. Het preventie- en handhavingsplan 2014-2018 vertaalde de prioriteiten die ten aanzien van het alcoholbeleid waren benoemd in de Kadernota integrale veiligheid 2013 – 2016 en de Lokale gezondheidsnota Geertruidenberg 2013 – 2016 in doelen en in een aanpak.

21

De gemeente stelt in dit PHP dat middelengebruik onder jongeren geheel moet worden voorkomen. Onder middelen worden dan onder meer tabak, alcohol, softdrugs en harddrugs verstaan, maar bijvoorbeeld ook lachgas. De gemeente hanteert als algemeen uitgangspunt dat “middelengebruik allereerst de verantwoordelijkheid is en blijft van de jongeren en de ouders zelf, maar de gemeente kan hen hierin ondersteunen”. De gemeente geeft in het preventie- en handhavingsplan ook aan regie te nemen in het terugdringen en voorkomen van middelengebruik onder jongeren, onder meer door aansturing van de werkgroep Verslavingsbeleid. Daarnaast geeft de gemeente aan betrokken te blijven bij bestaande preventie-activiteiten. Doelen en beoogde resultaten beleid alcohol- en drugsgebruik jongeren In het huidige preventie- en handhavingsplan heeft de gemeente de doelen voor het beleid verwoord, als ook concrete streefcijfers geformuleerd voor de gewenste resultaten van de aanpak. Om middelengebruik onder jongeren te voorkomen, richt de nota zich op twee pijlers van Reynolds’ preventiemodel: educatie en handhaving. Er zijn geen afzonderlijke doelen gesteld ten opzichte van de pijler regelgeving, omdat regelgeving op dit vlak, naar men stelt, veelal landelijk wordt bepaald.

Doelen Inzake educatie heeft de gemeente drie doelen centraal gesteld: • Bewustwording van (de effecten van) middelengebruik bij jongeren, ouders en de omgeving • Vroegtijdige signalering van middelengebruik door ouders, de omgeving en professionals • Deskundigheidsbevordering middelengebruik bij docenten en professionals. Er staat vanuit handhaving één doel centraal: • Intensiveren toezicht en handhaving bij slijterijen, supermarkten, horeca, cafetaria’s, evenementen, paracommerciële instellingen en in de openbare ruimte. Beoogde resultaten In de streefcijfers voor de resultaten ten aanzien van alcohol- en drugsgebruik is de gemeente volgens het plan zeer ambitieus: men richt zich op 0% middelengebruik onder jongeren en een nalevingspercentage van 100% in 2023. Meer concreet heeft men in dit kader de volgende te behalen resultaten geformuleerd. Er worden vanuit educatie de volgende resultaten geboekt: -

Het aandeel jongeren dat ooit alcohol heeft gedronken is in 2023 gedaald naar 0%. Het aandeel jongeren dat in de laatste 4 weken dronken of aangeschoten is geweest is in 2023 gedaald naar 0%; Het aandeel jongeren dat ooit drugs heeft gebruikt is in 2023 gedaald naar 0%. Het aandeel jongeren dat in de laatste 4 weken drugs heeft gebruikt is in 2023 gedaald naar 0%.

22

Er wordt vanuit handhaving het volgende resultaat geboekt: -

Het nalevingspercentage bij slijterijen, supermarkten, horeca, cafetaria’s, evenementen en paracommerciële instellingen stijgt in 2023 naar 100%.

Om te meten in hoeverre resultaten inzake het thema ‘educatie’ zijn behaald, stelt de gemeente zich voor om gebruik te maken van de Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD (die najaar 2023 is herhaald, vier jaar na de meting in 2019). De resultaten van deze monitor worden eind mei 2024 bekend.

3.3

Voorgestelde activiteiten voorkoming en vermindering alcohol- en drugsgebruik jongeren

In het preventie- en handhavingsplan is een groot aantal activiteiten voorgesteld ter voorkoming en vermindering van het middelengebruik onder jongeren in Geertruidenberg. Deze hebben betrekking op preventie (dat als koppeling met de voornoemde doelen van ‘educatie’ kan worden geïnterpreteerd), handhaving en aanvullende maatregelen. Samenvattend benoemen we de volgende aangekondigde (hoofd)activiteiten. 3.3.1

Preventie van alcohol- en drugsgebruik

In het kader van de preventie van middelengebruik onder jongeren in Geertruidenberg zijn door de gemeente in het PHP activiteiten aangekondigd van verscheidene organisaties. Het gaat om een inzet van de verslavingszorg van Novadic-Kentron, het onderwijs (met name de vo-school Dongemond College), de Jeugdgezondheidszorg (‘JGZ’)-GGD, het jongerenwerk en bureau Halt. We bespreken ze hier kort. Verslavingszorg Vanuit de preventieve kant van de verslavingszorg is er een samenwerking van de gemeente met Novadic-Kentron. Novadic-Kentron biedt informatie in regulier verband en bij specifieke hulpvragen op verzoek. Bovendien biedt men deskundigheidsbevordering aan en zo mogelijk voorlichting aan jongeren bij festivals en feesten over alcohol en drugs en de risico’s die daarbij komen kijken. In het kader van preventie biedt Novadic-Kentron in Geertruidenberg het programma De Gezonde School en Genotmiddelen (DGSG) aan, dat gericht is op de tweedejaars van het voortgezet onderwijs. Om ook ouders vroegtijdig te bereiken en te informeren over onder andere genotmiddelengebruik verzorgt Novadic-Kentron ook op incidentele basis voorlichting op het Dongemond College. In de uitvoering is er een rol van een preventiemedewerker van Novadic-Kentron die op aanvraag van het jongerenwerk ook mee de straat opgaat.

Daarnaast kan Novadic-Kentron op aanvraag een Homeparty organiseren voor, door en bij opvoeders thuis. Een preventiewerker komt op verzoek bij ouders thuis informatie geven over verschillende genotmiddelen, opvoedingstips en handvatten voor een gesprek met het kind. In de praktijk vindt dit niet of nauwelijks plaats.

23

Daarnaast is er een activiteit benoemd van Indigo, die in samenwerking met de preventiemedewerker van Novadic-Kentron, via jongerengroepen hulp aanbiedt voor kinderen in een gezin waarvan een van de ouders kampt met psychische (Kinderen van Ouders met Psychische Problemen) of verslavingsproblemen (Kinderen van Ouders met Verslavingsproblemen en Kopstoring)20. In de praktijk zijn er niet altijd voldoende aanmeldingen voor deze groepen. In het onderzoek is geen informatie gedeeld over (recente) deelname aan dergelijke groepen van inwoners uit Geertruidenberg. Onderwijs In het voortgezet onderwijs (Dongemond College, locatie Raamsdonkveer) gaat het onder meer om aandacht voor middelengebruik in lessen en voorlichting: - het project “Niet op je Dongemondje gevallen” dat gericht is op versterking van de weerbaarheid onder scholieren als het gaat om drugsgebruik onder groepsdruk; - de preventiemedewerker Novadic-Kentron kan ondersteunend en adviserend werken voor/op het Dongemond College; - Novadic-Kentron voert het project De Gezonde School en Genotmiddelen uit samen met het Dongemond College; - in de mentorklas in de onderbouw komen ook zaken aan de orde betreffende alcohol en drugsgebruik; - het Dongemond College werkt met een e-learningmodule over alcohol van het Trimbosinstituut, bestemd voor de 2e klas.

Jeugdgezondheidszorg GGD Vanuit de gezondheidszorgkant is er de inzet van de GGD West Brabant. Zij geeft onder meer aandacht aan de landelijke campagnes ten behoeve van de gemeente (waaronder NIX18). Een langer lopend project is het Bavo-project (‘van Basisschool naar Voortgezet onderwijs’) dat wordt uitgevoerd door de GGD in samenwerking met onder meer het jongerenwerk. Dit project bereidt leerlingen uit groep 8 en hun ouders voor op de overgang naar het voorgezet onderwijs. Ook het thema ‘jongeren en genotmiddelen’ wordt hier aan de orde gesteld. Een van de andere rollen van de jeugdgezondheidszorg is in de reguliere contactmomenten met scholieren, bijvoorbeeld bij het 13-jarigen consult en bij M@zl (medisch advies zieke leerling) waarbij men let op mogelijk gedrag van de jongere ten aanzien van roken, alcohol- en drugsgebruik. Jongerenwerk Het jongerenwerk, uitgevoerd door de organisatie Surplus, richt zich op (groeps)activiteiten voor jongeren in vooral de middelbare schoolleeftijd binnen zowel het jongerencentrum als daarbuiten. Daarnaast voeren jongerenwerkers gesprekken op straat en in de accommodatie

20 Indigo (expertisecentrum voor GGZ- en verslavingspreventie biedt in samenwerking met de preventiemedewer-

kers van Novadic-Kentron voor kinderen in een gezin waarvan een van de ouders kampt met psychische of verslavingsproblemen hulp via jongerengroepen. Kopstoring (anonieme en gratis online groepscursus voor jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen) biedt onder meer online groepscursussen voor jongeren van ouders met psychische en/of verslavingsproblemen.

24

over onder meer het thema ‘genotmiddelen’. Bij de straatgesprekken richt men zich vooral op het voorkomen van overlast en jongeren bewust maken van de risico's, waaronder verslaving en andere gezondheidsrisico’s. Ook heeft men samenwerking met de preventiemedewerker van Novadic-Kentron bij het voeren van straatgesprekken. Halt Ook bureau Halt is in het preventie- en handhavingsplan benoemd als een van de samenwerkingspartners. Jongeren komen naar aanleiding van een ‘Haltwaardig’ delict (bijvoorbeeld vandalisme, schoolverzuim) via de politie of een boa bij Halt terecht voor een leer-of werkstraf. Op basis van een startgesprek met de jongere en ouders/opvoeders stelt de Haltmedewerker met behulp van een signaleringsinstrument vast in hoeverre sprake is van signalen die duiden op recidiverisico en/of psychosociale problematiek, waaronder signalen van alcohol- en drugsgebruik. Vanuit de preventieve kant van Halt kan er, op verzoek van de lokale overheid, voorlichting aan leerlingen binnen het primair- en voortgezet onderwijs worden gegeven. In het PHP van de gemeente Geertruidenberg is aangegeven dat Halt betrokken zou worden bij voorlichting via respectievelijk het Bavo-project en ‘Niet op je Dongemondje gevallen’. 3.3.2