Eindrapport DoeMee 2025 Onderbesteding - EMBARGO TOT 3 MRT 1200
Tekst van het document
GB-B in € * 1.000 | R-GB in € * 1.000 €1.000.000 | €500.000 €750.000 | €400.000 €500.000 | €300.000 €250.000 | €200.000 €100.000 €0 | €0 -€250.000 | -€100.000 -€500.000 | -€200.000 -€750.000 | -€300.000 -€400.000 -€1.000.000 | -€500.000 Grond-Lasten | Grond-Baten | Grond-Lasten | Grond-Baten Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten Figuur 9.5 Toe- en afname resultaat bij bezit G40 gemeenten (n=5) binnen het begrotings- jaar in € * 1.000 128 Hoofdtaakveld 2 129 Taakvelden 8.1 en 8.3 130 Dit gaat over Taakveld 0.2, Hoofdtaakveld 1, Hoofdtaakveld 3 exclusief taakveld 3.2 (grond), Taak- veld 5.7 en Hoofdtaakveld 7 exclusief taakveld 7.1 (Volksgezondheid) Schipperen tussen crises en ambitie | 132 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 133 van 199 Figuur 9.5 laat zien dat de afwijkingen vooral voorkomen bij de grondexploitatie. Dergelijke afwijkingen leiden in de regel niet tot over - of onderbesteding in de jaarrekening, omdat ze via de reserves van het grondbedrijf worden verwerkt. De bevindingen zijn desondanks rele- vant, omdat ze een signaal vormen voor mogelijk planningsoptimisme .
Los van de extreme situatie in 2017 valt in de andere jaren op dat bij de tussentijdse begroting nogal eens sprake is van optimisme over grondexploitatie (hogere baten en bijbehorende tegenvallers op de lasten), terwijl dat dan in de rekening uiteindelijk niet bewaarheid wordt, en er opnieuw wordt bijgesteld (lagere baten en hogere lasten). 9.5 Opvallende begrotingsposten In deze paragraaf komen mee - en tegenvallers aan bod voor verschillende inhoudelijke on- derdelen van de begroting. Anders dan in de vorige paragraaf waar gegevens van vijf gemeen- ten beschikbaar waren, gaat het hier om gegevens van alle 18 deelnemende gemeenten, tenzij anders vermeld. Tot nu toe werden mee - en tegenvallers uitgedrukt in absolute bedragen. Hier ligt het accent op bedragen per inwoner omdat daarmee makkelijker een vertaalslag is te maken naar de lokale situatie. De gepresenteerde getallen zijn gemiddelde mee - en tegenvallers, zowel in geld als in percentages, over de hele groep van 18 gemeenten waarover informatie beschikbaar is. 9.5.1 Verkeer & Vervoer Allereerst kijken we naar ‘Verkeer & Vervoer’ 131 als mogelijke oorzaak voor onderbesteding. Aanleg en onderhoud van infrastructuur zijn kwetsbaar voor vertragingen in de planning. Dat kan leiden tot onderbesteding.
Voordat we naar de mee- en tegenvallers kijken, zetten we kort enkele belangrijke cijfers over ‘Verkeer en & Vervoer’ op een rijtje. Eerst richten we de blik op de lasten. Het merendeel van de budgetten voor ‘Verkeer & Vervoer’ bij de G40-gemeenten gaat naar aanleg en beheer van wegen. Gemiddeld gesproken gaat het o m circa 75% van de begrote lasten. De begrote lasten voor wegen nemen tussen 2017 en 2024 toe van ruim € 390 miljoen naar € 530 miljoen. Daarna volgt parkeren met ongeveer 20%. De rest is voor havenfaciliteiten en openbaar ver- voer. Bij de baten is een verschuiving gaande: het aandeel baten van parkeren is gestegen van circa 35% naar circa 55%, terwijl het aandeel baten voor wegen van circa 45% naar circa 25% is gegaan. Dat komt omdat de absolute bedragen voor wegen en parkeren zich in de onder- zoeksperiode heel verschillend hebben ontwikkeld: het absolute bedrag van baten voor we- gen is in die jaren nauwelijks gestegen ( in de rekening 2024 slechts 3% hoger dan in de rekening 2017), terwijl de parkeeropbrengsten in die periode met ongeveer 30% zijn gestegen.
131 Omvat de taakvelden 2.1 tot en met 2.5 Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 Verschil Verkeer in €/inwoner | Verschil Verkeer in % [B] €100 | 25,0% €75 | 20,0% 15,0% €50 | 10,0% €25 | 5,0% €0 | 0,0% -€25 | -5,0% -10,0% -€50 | -15,0% -€75 | -20,0% -€100 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 9.6 Toe- en afname resultaat bij Verkeer & Vervoer G40-gemeenten (n=18) ten op- zichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en als percentage van het begrotingsbe- drag. Figuur 9.6 laat zien dat er per saldo net iets meer extra lasten (tegenvallers) dan extra baten (meevallers) zijn. Opvallend is in de eerste plaats de omslag van meevallers in 2017 naar vrijwel structurele tegenvallers in de lasten en meevallers in de baten vanaf 2018. Dit lijkt te worden veroorzaakt door een gemeente met grote meevallers in 2017. Verder valt op dat voor de 18 gemeenten samen in 2024 begroting en realisatie van lasten dicht bij elkaar liggen. Onderliggend is te zien dat waar in 2023 nog circa 6% meer voor wegen werd besteed dan geraamd, dat in 2024 niet meer ‘lukte’: in 2024 werd ongeveer 1% minder besteed dan ge- raamd (bij een hoger budget). Dat kan een aanwijzing zijn dat het in 2024 minder makkelijk werd om projecten uit te voeren. Een andere aanwijzing dat zich vertragingen voordoen is te vinden bij de afschrijvingen op wegen.
Voor de 13 gemeenten132 waarvoor gegevens over alle jaren beschikbaar zijn, geldt dat de gemiddelde meevaller op afschrijvingen ruim 12% is; 12% van de begrote afschrijvingen was dus nog niet nodig. Daarnaast blijkt dat de inkoop van goederen (lees de aannemers) ook gemiddeld ruim 6% onder de budgetten ligt. Deze afschrijving en inkoop van goederen vormen samen ruim 65% van de totale lasten voor wegenaanleg. Er zijn ook meerkosten; die zijn te vinden bij de inzet van eigen personeel en ingehuurd personeel. 132 Hier zijn 5 gemeenten niet meegenomen: drie omdat er informatie over kostensoorten in de begro- ting of de jaarrekening ontbrak; twee omdat er in één jaar nauwelijks personeelslasten werden ver- antwoord, wat wijst op incorrecte informatie. Schipperen tussen crises en ambitie | 134 van 199 De afwijkingen bij de baten zijn | relatief gezien veel groter. Dat is ook te verklaren door het onderdeel wegen. Het begint er mee dat de begrote baten voor wegen in 2024 de helft lager liggen dan in 2017. Bij de rekening blijkt vervolgens dat de baten in de jaarrekening in 2017 hoger lagen dan begroot. In 2024 zijn de werkelijke baten iets lager dan de werkelijke baten 2017. Met andere woorden, gemeenten zijn heel | pessimistisch in de begroting terwijl elk jaar de werkelijke baten duidelijk boven de begrote | baten liggen.
Opvallend is dat de grootste verschillen op jaarbasis te vinden zijn bij baten ‘overige goederen en diensten’ en komen bij alle dertien gemeenten voor. Die baten komen van andere partijen dan Rijk en provincies. Er zijn soms wel extra baten van Rijk of provincies, maar dat zijn kleinere bedragen. Om in een individuele gemeente te kunnen bepalen wat de bronnen van deze hogere baten zijn, moet hiernaar worden gevraagd bij het college. 9.5.2 | Ruimte & Wonen Een tweede belangrijk beleidsthema in dit onderzoek naar onderbesteding is ‘ | Ruimte & Wo- nen’. Onder de noemer ‘Ruimte & Wonen’ vallen de taken op het gebied van ruimtelijke or- dening en volkshuisvesting. Gemiddeld circa 60% van de lasten is bestemd voor volkshuis- vesting. Bij de baten is dat percentage gemiddeld ongeveer 70%. Net als bij verkeer geldt voor Ruimte & Wonen dat er sprake is van lange doorlooptijden en kwetsbaarheid voor vertraging door langdurige procedures. Dat kan onderbesteding in de hand werken. Verschil Ruimte&Wonen in | Verschil Ruimte&Wonen in % [B] €50 | €/inwoner | 25,0% 20,0% 15,0% €25 | 10,0% 5,0% €0 | 0,0% -5,0% -€25 | -10,0% -15,0% -20,0% -€50 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 9.7 Toe- en afname resultaat bij Ruimte & Wonen G40-gemeenten (n=18) ten op- zichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en als percentage van het begrotingsbe- drag.
Schipperen tussen crises en ambitie | 135 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 136 van 199 Figuur 9.7 laat zien dat in de jaren 2019-2020 extra baten en extra lasten elkaar ongeveer in evenwicht houden en dat vooral in de jaren daarvoor en vanaf 2022 sprake is van duidelijk hogere extra baten ten opzichte van de begroting . Op basis van data van de 13 gemeenten waarvoor we data hebben, vallen enkele zaken op. Bij Wonen is de belangrijkste verklaring voor die hogere extra baten in vrijwel alle jaren dat de baten uit (bouw)leges ruimschoots hoger zijn dan geraamd. Gemiddeld gesproken over de hele periode gaat dat om bijna 30% extra leges-baten. Bij het onderdeel ‘Ruimte’ is de verklaring vooral te vinden in hogere sub- sidies van Rijk en provincies en deels ook grondtransacties. Er is over de jaren heen sprake van een vrij onregelmatig patroon , dat doet vermoeden dat het moeilijk is om goed in te schatten wanneer subsidieaanvragen tot daadwerkelijke toekenning leiden. De overschrijding bij de lasten in alle onderzochte jaren vraagt verdiepende analyse. Kij- kend naar de onderliggende gegevens zien we dat zowel bij het onderdeel Ruimte als bij het onderdeel Wonen de lasten voor eigen personeel en ingehuurd personeel de begrotingen duidelijk overschrijden.
Bij de voor ‘Ruimte & Wonen’ beschikbare budgetten voor inkoop133 is sprake is met bij ‘Wonen’ gemiddeld over de hele periode onderschrijdingen van ruim 11% en oplopend. Bij ‘Ruimte’ gaat het gemiddeld om 33% onderschrijdingen. Dat is een indicatie voor vertragingen bij de uitvoering. 9.5.3 Sociaal domein, collectief deel Een derde belangrijk domein in dit onderzoek naar onderbesteding is het collectieve deel van het sociaal domein. Het collectieve deel werkt wezenlijk anders dan de individuele zorg. Voor die laatste geldt dat de gemeentelijke opgaven veelal een open einde karakter hebben: aan- vragen voor bijstand, Wmo en Jeugdzorg moeten worden gehonoreerd als de aanvrager aan de eisen voldoet. Dat is anders voor de collectieve voorzieningen, zoals wijkvoorzieningen134 en de taken op het gebied van gezondheidszorg (GGD). Gemeenten hebben op die onderwer- pen vrij veel autonomie. 135 Vanwege die relatief grote autonomie is het interessant om te bezien of op dit onderdeel van het sociaal domein sprake is van onderbesteding of dat hier net als voor de individuele voorzieningen sprake is van overschrijding van de begroting. De budgetten voor het collectieve deel van het sociaal domein lagen voor de deelne- mende gemeenten samen tot 2021 rond € 550 miljoen lasten per jaar en € 30 tot € 40 miljoen baten.
In 2024 was het budget opgelopen naar een kleine € 950 miljoen lasten , maar met een werkelijke uitkomst van ruim € 1.200 miljoen. Daar st onden ook veel hogere baten te- genover, in 2024 ruim € 520 miljoen bij de jaarrekening. De kern van de verklaring is dat vanaf 2022 de stroom van Oekraïense vluchtelingen naar Nederland op gang kwam. Gemeenten vingen die mensen op en kregen daarvoor middelen uit een specifieke uitkering , die niet in 133 Formeel: economische categorie ‘overige goederen en diensten’ 134 Voor dit onderdeel gaat het over de taakvelden 6.1 Samenkracht & burgerparticipatie, 6.2 Wijk- teams/Toegang en 7.1 Volksgezondheid. 135 Met de kanttekening dat GGD-taken in een samenwerkingsverband plaatsvinden Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 de begroting was opgenomen. Voor heel Nederland was daar vanaf 2022 € 6,6 miljard voor beschikbaar, vertaald naar inwoneraantal in 2024 is dat ruim € 350 per inwoner. Verschil Sociaal Domein collectief | Verschil Sociaal Domein collectief in €/inwoner | in % [B] €200 | 25,0% €150 | 20,0% €100 | 15,0% 10,0% €50 | 5,0% €0 | 0,0% -€50 | -5,0% -€100 | -10,0% -15,0% -€150 | -20,0% -€200 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 9.8 Toe- en afname resultaat bij Collectief deel Sociaal Domein G40-gemeenten (n=18) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en als percentage van het be- grotingsbedrag.
Figuur 9.8 laat zien dat tot en met 2021 de geraamde lasten niet veel afwijken van de reali- satie. Dat wijst in de richting van redelijk planbare uitgaven, waarbij in 2020 wel een effect van de COVID19-epidemie zichtbaar wordt. Bij deze figuur is het van belang om in aanmerking te nemen dat in 2021 de werkelijke lasten voor de 18 gemeenten ongeveer € | 600 miljoen waren, maar dat die in 2024 waren gestegen tot ruim € 1.200 miljoen, meer dan een verdub- beling dus. Bij de baten lijkt er in 2017 nog sprake te zijn van conservatieve inschattingen van baten, gezien de meevallers. Als we dit cijfer uitsplitsen naar de deelnemende gemeenten, zien we dat één gemeente hier verantwoordelijk is voor ongeveer 30% van de totale afwijking bij de baten; daarnaast zijn er negen gemeenten die samen nog eens 60% van de afwijking voor hun rekening nemen. In de jaren vanaf 2018 is de afwijking van de baten duidelijk lager maar nog steeds positief. Als gevolg van de rijksmiddelen voor opvang Oekraïners lijkt deze trend vanaf 2022 te zijn gekeerd. Per saldo leidden de extra middelen van het Rijk vanaf 2022 tot een meevaller van ruim € 240 miljoen. 9.5.4 | Parkeer- en toeristenbelasting Een vierde belangrijke post betreft de baten uit parkeerbelasting en toeristenbelasting. | Op- brengsten uit parkeer- en toeristenbelasting zijn afhankelijk van de conjunctuur van de eco- nomie.
Sturing is mogelijk door | de tarieven aan te passen. Omdat uit het algemene beeld Schipperen tussen crises en ambitie | 137 van 199 blijkt dat hogere baten een belangrijke verklaring voor | onderbesteding zijn, is het nuttig om te zien of er grote afwijkingen zijn tussen begroting en realisatie bij deze twee vormen van belasting. Toeristenbelasting is bij de meeste grote gemeenten geen grote bron van inkomsten. Van de hier deelnemende G40-gemeenten staat er in 2024 | één in de landelijke top-10 en staat de eerstvolgende op plaats 26 van de landelijke rangorde naar geraamde opbrengsten toe- ristenbelasting. De begrote opbrengst uit parkeerbelasting voor alle 18 gemeenten ligt tussen ongeveer € 91 (2018) tot € 118 (2024) miljoen per jaar. Voor toeristenbelasting gaat het om ongeveer € 15 (2017) tot € 31 (2024) miljoen per jaar, waarvan in 2024 25% bij een gemeente is begroot. Belasting in €/inwoner | Verschil belasting in %[B] €500 | 25,0% 20,0% €400 | 15,0% 10,0% €300 | 5,0% €350 | 0,0% €200 | -5,0% €262 | -10,0% €100 | -15,0% €53 | -20,0% €41 | -25,0% €0 Overig | OZB | Parkeerbelasting | Toeristenbelasting Parkeerbelasting | Toeristenbelasting Figuur 9.9 Gerealiseerde opbrengst lokale belastingen per inwoner en afwijking [R]-[B] op- brengst parkeer- en toeristenbelasting G40-gemeenten (n=18) als percentage van het be- grotingsbedrag.
De linkerkant van Figuur 9.9 geeft de gerealiseerde opbrengsten weer. Hieruit | blijkt dat de betekenis van toeristenbelasting bij de G40 | -gemeenten inderdaad relatief beperkt is. Om een indruk te schetsen van de ontwikkeling van de opbrengsten per inwoner zijn in de figuur de bedragen per inwoner voor parkeerbelasting en OZB | 136 weergegeven. 136 Gemeenten laten OZB opbrengsten meestal zien als onderdeel van de woonlasten voor een en meerpersoonshuishoudens voor een standaard woning. Die gegevens kunnen niet zomaar worden opgeteld. Er is gekozen om OZB per inwoner te gebruiken om de gegevens door de hele tekst verge- lijkbaar te houden in plaats van de optie om OZB per huishouden uit te drukken. Schipperen tussen crises en ambitie | 138 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 139 van 199 Uit de rechterkant leiden we uit de grote afwijkingen af dat d e kwaliteit van de begro- tingsraming wisselend is. De hier gepresenteerde gegevens zijn de gemiddelden van alle 18 G40-gemeenten. Als we naar de onderliggende gegevens over de individuele gemeenten kij- ken (niet zichtbaar in de figuur), zien we dat i n de jaren 2018-2020 in één gemeente sprake was van meer dan 50% overschatting van de verwachte opbrengsten ; dat werkt zwaar door in deze resultaten omdat die gemeente over de hele onderzoeksperiode ruim 20% van de toeristenbelasting in alle gemeenten int.
Bij andere gemeenten komen soms ook ramingen voor met onderschattingen van meer dan 50%. Die structurele onderschatting geldt ook voor de parkeerbelasting: als we de COVID19-periode even buiten beschouwing laten137, dan valt op dat ook de raming van de parkeerbelasting de werkelijke opbrengsten structureel onder- schat. 9.5.5 Riolering Een vijfde belangrijke post is de riolering. Riolering is net als wegen en havens onderdeel van de fysieke infrastructuur. Investeringen zijn kwetsbaar voor vertraging in planprocedures en capaciteit in de markt. De kwetsbaarheid voor vertraagde doorlooptijden van projecten kan wel gevolgen hebben voor de lasten van de afschrijvingen. Dat kan reden zijn om kritisch te kijken naar grote ambities in een rioleringsplan. De analyse van de lasten voor rioleringen laat zien dat er bij de dertien G40-gemeenten waarvoor data volledig beschikbaar zijn, sprake is van gemiddeld circa 1,4% hogere lasten dan begroot; in 2022 en 2023 waren de tegenvallers wat groter. Die extra lasten worden deels veroorzaakt door extra personeelslasten inclusief inhuur , en door gemiddeld meer dan 10% extra lasten voor het vormen van spaarpotten voor toekomstig onderhoud .138 Zonder extra lasten voor die spaarpotten zou er jaarlijks een meevaller zijn geweest.
Opvallend is verder dat er in 2023 en 2024 grotere meevallers zijn op toegerekende rente, terwijl dat in de regel een redelijk goed planbare begrotingspost is. De afschrijvingen zijn gemiddeld in de periode 2021-2024 3,2% lager dan begroot. In dezelfde periode waren de inkopen gemid deld 4,4% lager dan begroot. Omdat rioleringswerken lange afschrijvingstermijnen kennen, is een kleine afwijking ten op- zichte van de begroting toch al een aanzienlijk bedrag in absolute termen, en daarmee een signaal dat er vertragingen zijn. Tegelijkertijd is er sprake van lagere uitgaven voor inkoop en hogere lasten voor spaarpotten voor toekomstig onderhoud , wat het beeld van vertragingen verder versterkt. 137 De beperkingen om samen te komen en lockdowns zorgden ook voor minder parkeren in de bin- nensteden. 138 Formeel heet dat de voorziening (groot) onderhoud. Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 Schipperen tussen crises en ambitie 140 van 199 9.5.6 Sportaccommodaties Een zesde relevant onderwerp zijn de gemeentelijke sportaccommodaties. In tegenstelling tot diverse andere taken zijn gemeenten in belangrijke mate vrij om te bepalen wat ze willen met sportaccommodaties. Hun rol is enerzijds het beheer van de accommodaties, en ander- zijds de bouw of aanleg ervan (de investeringscomponent), met vaak lange doorlooptijden in de besluitvorming en de uitvoering.
Daarnaast zijn er mogelijk ook baten in de vorm van huuropbrengsten, als de gemeente de accommodaties in eigen beheer heeft. Tot slot zijn er baten uit enkele specifieke uitkeringen139 voor sport en bewegen die invloed op het resultaat kunnen hebben. Als we kijken naar de deelnemende gemeenten blijkt allereerst dat de afschrijvingen, als benadering voor de investeringscomponent, vanaf 2021 gemiddeld bijna 6% lager zijn dan begroot.140 In de meer recente jaren nemen de verschillen zelfs toe. Ten tweede blijkt, net als bij riolering, dat in 2023/24 de rentelasten zijn overschat en de voorziening voor groot onderhoud is onderschat. Ten derde blijk en de aan derden – verenigingen met een eigen accommodatie of geprivatiseerde exploitanten - verstrekte subsidies duidelijk hoger zijn dan begroot. Dat was al zo in de periode 2017-2019 met een overschrijding van 50%. In de periode 2022-2024 gebeurt het opnieuw, maar is de afwijking met ongeveer 20% duidelijk kleiner. Tegenover de hogere lasten dan verwacht staan ook extra baten. Zo werden huren te laag ingeschat, wat leidde tot hogere baten, met uitschieters in 2018-2019. De belangrijkste mee- valler is terug te vinden bij subsidies van het Rijk die te herleiden zijn naar allerlei specifieke uitkeringen voor sport; die waren in de periode 2020 -2024 ruim € 2 miljard (ruim € 110/in- woner) in totaal.
9.5.7 Onderwijshuisvesting Een zevende relevante begrotingspost is de onderwijshuisvesting. In de regel zijn gemeenten verantwoordelijk voor het bouwen van nieuwe scholen , terwijl het onderhoud en beheer bij de schoolbesturen ligt. Of het lukt om scholen op tijd te bouwen is afhankelijk van factoren als doorlooptijd van procedures en de capaciteit bij aannemers. Is een gebouw eenmaal ge- realiseerd, dan wordt er op afgeschreven. De werkelijke lasten voor afschrijvingen ten op- zichte van de verwachte lasten in de begroting zijn daarmee een indicatie voor vertragingen in het ontwikkel- en bouwproces. Er zijn voor 13 G40-gemeenten gedetailleerde gegevens beschikbaar. Daaruit blijkt dat er zich meevallers voordoen bij toegerekende rente. Dat is consistent met de bevindingen bij riool 139 In 2024 verstrekte het ministerie van VWS ruim € 500 miljoen. via twee specifieke uitkeringen (Bij- lage Overzicht Specifieke Uitkeringen 2024; H4 en H30) 140 In 2017 (bij een gemeente) en 2018 (bij drie gemeenten) was sprake van hoge extra afschrijvingen die het beeld vertekenen. Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 en sportaccommodaties. Opvallend is verder dat tot en met 2023 er een patroon van over- schrijding van afschrijvingen is te zien. Dat kan wijzen op hogere bouwkosten dan oorspron- kelijk geraamd of een versnelde afschrijving.141 In 2024 slaat dat om en is er een meevaller van bijna 10%.
Dat is een indicatie voor vertragingen bij de bouw. Kanttekening bij de gegevens is dat twee gemeenten samen verantwoordelijk zijn voor 60% van het verschil in 2024. Daar- naast valt op dat huuropbrengsten (gemiddeld 11%) en vooral ook overige opbrengsten142 (ge- middeld factor 4) duidelijk en structureel worden onderschat. Daarbij past wel de kantteke- ning dat het gaat om relatief kleine opbrengsten op het totaal van een gemeentebegroting. 9.5.8 | Grondexploitatie Een andere begrotingspost die relevant is voor dit onderzoek naar onderbesteding is grond- exploitatie. Grondexploitatie is een onderdeel van gemeentelijk (tijdelijk) bezit. Baten en las- ten van grondexploitatie in de jaarrekening hebben betrekking op verkochte grond, niet op het hele project van een grondexploitatie. Daarbij komt dat als er winst of verlies is, de praktijk is om die in principe direct via de reserve van het grondbedrijf te verwerken. Daarmee is er in de regel geen verklaring voor het door het college gepresenteerde resultaat in de jaarrekening. Toch willen we naar grondexploitatie kijken als mogelijke verklaring voor onderbesteding. Daarom is ervoor gekozen om de totale baten en lasten voor de grondexploitatie in de periode 2017-2024 en de periode 2020-2024 bij elkaar op te tellen, om te zien hoe groot de afwijking van de totalen in de rekening feitelijk is.
Zijn de totale lasten lager dan begroot, dan kan dat een indicatie zijn voor vertraging in de voortgang van de verkopen. Meerjarige verschillen grond in | Meerjarige verschillen grond in € * 1.000 | % €500.000 | 25,0% €300.000 | 15,0% €100.000 | 5,0% -€100.000 | -5,0% -€300.000 | -15,0% -€500.000 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten 2017-2024 | 2020-2024 | 2017-2024 | 2020-2024 Figuur 9.10 Verschil grondexploitatie G40-gemeenten (n=18) ten opzichte van de begroting (positief=meevaller) € * 1.000 en procenten 141 In theorie zou ook een versnelling van de oplevering denkbaar zijn. Omdat de meeste gemeenten pas op 1 januari na ingebruikname van gebouwen gaan afschrijven is het onwaarschijnlijk dat dit een verklaring is. 142 Bedoeld is hier economische categorie 3.8 ‘overige baten en lasten’ Schipperen tussen crises en ambitie | 141 van 199 Figuur 9.10 laat zien dat over beide perioden sprake is van lagere gerealiseerde lasten voor grondexploitatie dan oorspronkelijk begroot. | Er zijn ook meevallers in de baten. Over de pe- riode 2020-2024 was een negatief resultaat | (saldo) op grondexploitatie begroot van ongeveer € 60 miljoen. Bij de rekening was het positief resultaat over die periode ongeveer € | 195 miljoen.
In een gemeente was het begrote resultaat – voor verrekening in de reserve grond- exploitatie143 - ongeveer € 10 miljoen negatief over de hele periode en bleek het bij de reke- ning 2024 te zijn uitgekomen op ruim € 120 miljoen positief. De oorzaak daarvan is een com- binatie van € 220 miljoen lagere lasten en dus minder gronduitgifte in combinatie met € 100 miljoen lagere baten. Het is een indicatie dat nieuwe boekhoudkundige eisen vanaf 2019144 een rol kunnen spelen bij resultaten in de grondexploitatie. Om hier duidelijkheid over te krijgen is analyse nodig op het niveau van de individuele gemeenten. 9.5.9 | Overige baten en lasten Tot slot een zeer technisch taakveld dat de beoordeling van resultaten en daarmee van on- derbestedingsoorzaken kan verstoren. In de begroting naar taakvelden kan de gemeente de post ‘overige baten en lasten’ gebruiken. Uit de wettelijke omschrijving volgt dat die is be- doeld voor stelposten, taakstellende bezuinigingen, begrotingsruimte, onvoorzien of lasten voor bovenformatief personeel dat niet meer werkt.145 In principe zijn de middelen die hier worden verantwoord naar hun aard eenmalig.
Omdat dit allemaal posten zijn waarover in de loop van het jaar meer duidelijkheid ontstaat146, zou dan in de lijn der verwachting liggen dat er tegen de tijd dat de jaarrekening wordt opgesteld, niet of nauwelijks baten of lasten op dit taakveld zijn geboekt. 143 Lees: dit zijn enkel de tellingen van baten en lasten van de taakvelden 3.2 en 8.2. 144 Hier is de zogenaamde percentage of completion methode bedoeld die in 2019 van kracht werd. 145 Taakveld 0.8; IV3 2023, p. 16 146 Behalve voor bovenformatief personeel. In sommige gevallen zijn er ook baten gekoppeld aan bovenformatief personeel. Dan gaat het om een voorziening voormalig personeel die bijvoorbeeld benut wordt voor pensioenen of wachtgelden van wethouders. Schipperen tussen crises en ambitie | 142 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 143 van 199 Figuur 9.11 Verloop overige lasten in € per inwoner G40-gemeenten (n=13) Figuur 9.11 laat alleen de overige lasten zien die in de begroting en jaarrekening zijn opgeno- men. Hieruit is af te leiden dat de laatste jaren in de begrotingen nog veel onverdeelde ruimte lijkt te zijn, die gedurende het jaar wordt bijgesteld. De realisatie 147 laat zien dat er aan het eind van het jaar relatief weinig middelen overblijven, gemiddeld vanaf 2019 ongeveer 25% van de post ‘overige lasten’.
In enkele individuele gemeenten is in sommige jaren sprake van bedragen in de jaarrekening boven € 5 miljoen , met een uitschieter in één gemeente van € 59,1 miljoen. Vaker komen bedragen voor boven € 1 miljoen. We maken hierbij de kanttekening dat deze wijze van verantwoorden weinig transparant is, en de vraag oproept of de gemeen- teraad weet waar deze middelen aan worden besteed. Naast ‘overige lasten’ komen ook ‘overige baten’ in de begrotingen voor. Wat opvalt is dat de ‘overige baten’ in de jaarrekening voor de 13 G40 -gemeenten waarvan alle gegevens bekend zijn, ongeveer 2½ keer hoger zijn dan begroot. Als we nader kijken naar de verzamelde data blijkt dat bij 18 deelnemende G40-gemeenten in de jaarrekening 15 keer een bedrag boven € 5 miljoen wordt verantwoord en 31 keer een bedrag tussen € 1 en € 5 miljoen. De vraag voor individuele gemeenten (en rekenkamers) is in hoeverre deze grote bedragen duidelijk worden verantwoord in de rekening. 147 Over de hele onderzoeksperiode zijn 142 gegevens bekend: 18 gemeenten, 8 jaren, 2 gegevens ont- brekend ofwel 18*8-2=142 €0 €25 €50 €75 €100 Begroot Realisatie Verloop overige lasten in € per inwoner 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 9.6 | Opvallende kostensoorten In de vorige paragraaf ging het om afwijkingen op inhoudelijke taken van de gemeente.
Hier ligt het accent op de vraag over afwijkingen naar typen uitgaven, in het jargon kostensoorten. 9.6.1 | Personeel Bij de 15 G40-gemeenten waarvoor alle informatie naar kostensoorten beschikbaar is | , blijkt dat de begrote lasten van eigen personeel tussen de 15% en 17% van de totale geraamde lasten liggen. Het gemiddelde is 16,7%. De begroting voor in te huren personeel ligt tussen 0,8% en 1% van de totale geraamde lasten. Vervolgens kijken we naar de formatie en de feitelijke personeelsbezetting. A | lle deelnemende gemeenten hebben gegevens over formatie en feitelijke bezetting | verstrekt. Daaruit blijkt dat de gemiddelde bezetting in 2024 op 97,4% van de formatie lag. | Als er geen loonstijgingen zouden zijn, dan zouden de lasten voor eigen personeel ook op 97,4% van de begroting moe- ten liggen. De feitelijke lasten voor eigen personeel kennen een overschrijding van 5,4% in dat jaar wat betekent dat gegeven de gemiddelde bezettin | g 8% meer is uitgegeven dan ver- wacht mocht worden. | Als we vervolgens kijken naar de individuele gemeenten | zijn er drie gemeenten waar de kosten eigen personeel meer dan 10% hoger lagen dan geraamd. Uit de rekeninggegevens blijkt verder dat de budgetten voor inhuur van personeel vanaf 2017 ge- middeld met een factor 2,2 worden overschreden. Dat roept vragen op over het realiteitsge- halte van de budgetten voor inhuur.
Index personeelslasten (2017=100) 250 200 150 100 50 0 Personeel [B] | Personeel [R] | Inhuur [B] | Inhuur [R] 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Figuur 9.12 Index ontwikkeling personeelslasten G40-gemeenten (n=15); 2017=100 Schipperen tussen crises en ambitie | 144 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 145 van 199 Figuur 9.12 laat zien dat de ontwikkeling van de eigen personeelskosten in begroting en re- kening redelijk gelijkmatig oploopt. Dat wil niet zeggen dat er geen mee- of tegenvallers zijn, maar wel dat de onderliggende ramingen de werkelijkheid goed benaderen. Alleen 2023 wijkt wat sterker af door de CAO -bijstellingen in dat jaar. In de figuur is gebruik gemaakt van indexcijfers ten opzichte van de absolute bedragen die in de begroting of rekening 2017 ston- den. Dat de index personeelslasten in 2024 boven 150 ligt, komt ook door CAO-aanpassingen. Die verklaren ongeveer 60% van de groei in de index. 148 Voordat we naar de cijfers over inhuur kijken vermelden we dat in de begroting van de 15 gemeenten in 2017 circa € 45 miljoen was opgenomen. De werkelijke lasten lagen toen op circa € 180 miljoen. Kijken we dan naar Figuur 9.12 dan zien we dat gemeenten in de begroting jaarlijks méér uittrekken voor inhuur (h et indexcijfer loopt op), terwijl de werkelijke lasten tot en met 2020 min of meer stabiel bleven.
Pas na 2020 nemen de werkelijke lasten van ingehuurd personeel sterk toe. Hier is dus sprake van overschrijdingen van het budget. Kijken we dan meer gedetailleerd naar de totale inhuur, dan valt op dat het deel ‘Overhead’ elk jaar meer dan 40% van de overschrijdingen verklaart ; daarna volgen ‘Ruimte & Wonen ’ met ge- middeld ongeveer 11% per jaar, ‘Bijstand en Participatie’ met gemiddeld 8% per jaar en het collectief deel sociaal domein met 6% per jaar. Bij de laatste is de inhuur vanaf 2022 gemid- deld boven de 10% vanwege de opvang van Oekraïners. 9.6.2 Afschrijvingen Afschrijvingen en eventuele mee- en tegenvallers daarop zijn een tweede mogelijke oorzaak van onderbesteding. In paragraaf 9.5 is bij de diverse inhoudelijke begrotingsonderwerpen meermaals verwezen naar het belang van afschrijvingen als indicator voor vertraging; in deze paragraaf kijken we naar het totaalbeeld. Dat gaat bijvoorbeeld ook over eigen gemeentelijke gebouwen of over voertuigen en installaties. Zoals eerder gezegd kunnen gemakkelijk vertra- gingen ontstaan in de planontwikkeling voor investeringen en de uitvoering van investerings- projecten. Waterschappen hanteren in het dashboard Waves een indicator realisatiegraad investeringen voor een 4-jaars periode. Zoiets bestaat echter niet bij gemeenten, terwijl daar dezelfde vraagstukken spelen.
De voortgang van investeringen in de deelnemende gemeenten is in dit onderzoek niet nader onderzocht. Voor rekenkamers en andere geïnteresseerden kunnen vertragingen in de inves- teringen wel worden opgemerkt door te zoeken naar tot stand gebrachte investeringen waar- voor later dan gepland wordt gestart met afschrijven. Analyse van de kostensoort afschrij- vingen kan een goede benadering opleveren van onderbesteding bij investeringsprojecten in de betreffende gemeente. 148 Uit CBS-cijfers voor de sector overheid blijkt dat de CAO-lonen in de periode 2017-2024 met ruim 31% zijn gestegen Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 Verschil afschrijvingen in | Verschil afschrijvingen in % [B] €/inwoner | 25,0% €50 | 20,0% €40 | 15,0% €30 | 10,0% €20 | 5,0% €10 | 0,0% €0 | -5,0% -€10 | -10,0% -€20 | -15,0% -€30 | -20,0% -€40 | -25,0% -€50 Afschrijvingen | Gem. | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Figuur 9.13 Verschil afschrijvingen bij G40-gemeenten (n=15) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en procenten. De ten behoeve van dit onderzoek uitgevoerde enquête laat zien dat de deelnemende G40- gemeenten vrijwel allemaal (17 van de 18) dezelfde aanpak voor afschrijvingen hebben. Men schrijft pas af vanaf 1 januari na ingebruikname.
Als er vertraging in een project is ontstaan, is dat daarom direct zichtbaar in lagere afschrijvingen dan voorzien.149 Figuur 9.13 laat zien dat de afwijkingen op afschrijvingen in 2017 en 2020 relatief groot waren. In 2017 zijn er meerdere gemeenten met extra afschrijvingen, in 2020 is | er één die een tegenvaller rappor- teert. Opvallend is dat er vijf gemeenten zijn die elk jaar meevallers op de afschrijvingen laten zien. Eén gemeente daarentegen heeft elk jaar tegenvallers. Om te bepalen wat daarvoor de verklaring is, is nader onderzoek nodig in de betreffende gemeente. Lagere afschrijvingen zijn ook nog elders in de P&C-stukken terug te vinden. De toegere- kende rentelasten worden lager vanwege de vertraagde ingebruikname van een investering. Dat effect wordt versterkt door de daling van de marktrente tot 2022 | die er toe leidde dat de te gebruiken rekenrente tot 2022 daalde. Dat is goed terug te zien in de cijfers: vanaf 2018 is gemiddeld bijna € 10 miljoen per jaar (7,5%; bijna € 5,00 per inwoner) aan meevallers in rentelasten te vinden. 9.6.3 | Rijksbijdragen Een derde relevante kostensoort zijn de rijksbijdragen. Het gemeentefonds is de belangrijkste bron van gemeentelijke middelen. In paragraaf | 3.4.1 is de ontwikkeling van het gemeente- fonds al toegelicht. Het totaal van de beschikbaar gestelde rijksmiddelen is groter dan alleen het gemeentefonds.
Ook de specifieke uitkeringen horen hierbij. | Zo betaalt het Rijk via een 149 Eén gemeente kiest voor een variant met een vast moment gedurende het jaar. Vertragingen kun- nen dan nog steeds invloed hebben op het totaal van de afschrijvingen, maar het effect is in prin- cipe minder groot. Schipperen tussen crises en ambitie | 146 van 199 specifieke uitkering een belangrijk deel van de | uitvoering van de participatiewet. Ook deze baten zijn in de begroting van gemeenten opgenomen. Op basis van een analyse van rijksbij- dragen naar taakvelden valt te herleiden hoe groot de afwijkingen op rijksbijdragen in de rekening van gemeenten zijn. Figuur | 9.14 laat zien dat vanaf de | COVID19-crisis in 2020 de rijksbijdragen buiten het ge- meentefonds zijn verveelvoudigd. Hoofddoelen van besteding liggen bij inkomstenregelingen rond COVID19, energietoeslag en opvang van Oekraïners. Ook onderwijs (achterstandenbeleid) en sport en cultuur (sportakkoorden) kregen duidelijk meer rijksmiddelen buiten het gemeen- tefonds om. Doel extra rijksbijdragen in | Doel extra rijksbijdragen in €*1.000 | €/inwoner €500.000 | €250 €400.000 | €200 €300.000 | €150 €200.000 | €100 €100.000 | €50 €0 | €0 -€100.000 | -€50 -€200.000 | -€100 -€300.000 | -€150 -€400.000 | -€200 -€500.000 | -€250 Bijstand | Soc. Domein col. | Bijstand | Soc. Domein col.
Fysiek domein | Sport en cultuur | Fysiek domein | Sport en cultuur Onderwijs | Overig | Onderwijs | Anders Figuur 9.14 Bestedingsdoel extra rijksmiddelen excl. gemeentefonds in € * 1.000 en per in- woner bij G40-gemeenten (n=15) Anders dan bij de ontwikkeling van het gemeentefonds is voor de hier genoemde extra rijks- middelen niet vast te stellen wanneer die beschikbaar zijn gekomen, en of er wel voldoende tijd was om de middelen daadwerkelijk te kunnen besteden. Een indicatie dat dit niet altijd het geval is, blijkt uit het proces rondom de energietoeslag in 2023 die pas vanaf oktober 2023 mocht worden betaald.150 Daarnaast is een deel van de verklaring dat in sommige ge- vallen is, zowel bij Rijk als gemeenten, moeilijk vooraf is in te schatten hoeveel geld er echt nodig is. Een voorbeeld hiervan zijn de lasten voor opvang van Oekraïners. 150 Dit had te maken met de wettelijke eisen rondom uitbetalen van de energietoeslag. Schipperen tussen crises en ambitie | 147 van 199 9.6.4 | Baten uit bezit De laatste relevante groep kostensoorten gaat over baten uit bezit. Hieronder worden huren en pachten, rentebaten en dividenden verstaan. De resultaten uit grondexploitatie zijn in paragraaf | 9.5.8 toegelicht. Dividendopbrengsten151 | kunnen grote gevolgen hebben voor het financieel resultaat.
| Normaal gesproken zouden huren en pachten en rente redelijk goed voorspelbaar moeten zijn. Voor huren en pachten omdat er contracten onder liggen, voor rente omdat het saldo van de bankrekening bekend is. Voor dividenden is de voorspelbaar- heid lager omdat winst en een daaruit voortvloeiende winstuitkering ieder jaar anders kunnen zijn. Voor de 15 G40-gemeenten waarvan volledige gegevens bekend zijn laat Figuur 9.15 de effecten op het financieel resultaat zien. Verschil baten bezit in €/inwoner | Verschil baten bezit in % [B] €25 | 25,0% €20 | 20,0% €15 | 15,0% €10 | 10,0% €5 | 5,0% €0 | 0,0% -€5 | -5,0% -€10 | -10,0% -€15 | -15,0% -€20 | -20,0% -€25 | -25,0% Huren & Pachten | Rente | Dividend | Huren & Pachten | Rente | Dividend Figuur 9.15 Verschil baten uit bezit in € per inwoner en percentages bij G40-gemeenten (n=15) Figuur 9.15 laat zien dat de gemiddelde afwijking op het onderdeel huren en pachten is klein (minder dan 2%) is. De lagere baten in 2020 en 2021 kunnen waarschijnlijk worden verklaard door de effecten van de COVID19-crisis. Dividenden hebben zoals gezegd een onregelmatig karakter, wat hier ook te zien is. Met een gemiddelde van ongeveer € 2,20 per inwoner is de opbrengst uit dividenden niet heel groot.
De | cijfers over | rente weerspiegelen | het patroon van de ontwikkelingen van rente op de 151 Hier zijn de baten van de economische categorie 5.2 ‘Dividenden en winsten’ en 6.1 ‘Financiële transacties’ opgeteld omdat bleek dat sommige gemeenten hun opbrengsten uit de verkoop van aandelen Eneco op ‘Financiële transacties’ verantwoorden. Omdat dit om grote bedragen gaat is ge- kozen om dit zo op te lossen. Schipperen tussen crises en ambitie | 148 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 149 van 199 kapitaalmarkt: tot 2022 dalende rentebaten die nog niet altijd in de begrotingen waren ver- werkt; daarna stijgt de rente snel en ontstaan nog niet begrote meevallers. Een tweede ver- klaring voor meevallers in de rente is de hoeveelheid kasgeld 152 die gemeenten beschikbaar hebben. Die is toegenomen van een kleine € 40 miljoen in 2017 naar ruim € 640 miljoen in 2023.153 De onderliggende oorzaken zijn specifieke uitkeringen van het Rijk die nog niet zijn benut, en meevallers bij de jaarrekening. Hier zijn grote verschillen tussen de G40 -gemeen- ten: twee gemeenten zijn goed voor ruim 60% van het totaal in 2023. Uit de balansgegevens van alle gemeenten is af te leiden hoeveel middelen van het Rijk zijn ontvangen maar nog niet zijn uitgegeven.
Uit de gegevens van Findo blijkt dat in 2017 bij 15 van de 18 deelnemende G40-gemeenten in totaal € 75 miljoen als ‘vooruit ontvangen’ op de balans stond. In 2023 was dat voor 16 gemeenten opgelopen naar € 1.034 miljoen. Uit de enquête komt voor 2024 een soortgelijk beeld naar voren. Om dat nader te analyseren is voor een aantal specifieke uitkeringen naar het saldo per eind 2024 gevraagd. Dat kwam uit op € 1.231 miljoen. Op zichzelf is dat geen indicatie voor vertragingen, want de bijdragen zijn soms voor meerdere jaren bestemd. 152 Technische toelichting: Balansposten A1332a, A223a, A225a, A23. 153 In Findo zijn op 1-1-2026 gegevens tot en met 2023 beschikbaar. Er is daarbij informatie over 12 van de 18 deelnemende G40-gemeenten beschikbaar. Bij een gemeente zijn de gegevens, na toet- sing in de desbetreffende jaarrekening, niet plausibel en die is buiten beschouwing gebleven. Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 Schipperen tussen crises en ambitie 150 van 199 10 Overige gemeenten De laatste groep van 40 gemeenten is geen lid van een van de hiervoor genoemde groepen gemeenten. Dat maakt dat er een zeer divers beeld ontstaat. De kleinste gemeente heeft ongeveer 5.000 inwoners terwijl de grootste gemeente er ongeveer 115.000 heeft. Iets meer dan de helft (21) gemeenten zit in de grootteklasse tussen 25.000 en 50.000 inwoners. Nog eens 14 gemeenten tussen 10.000 en 25.000 inwoners.
In bijlage 1 is opgenomen op welke punten er aanleiding was om gegevens van gemeenten te corrigeren of aan te vullen. Als basis geldt dat bij 39 gemeenten alle gegevens naar taak- velden beschikbaar zijn. Bij zeven gemeente zijn bij de personeelskosten aanwijzingen te vinden dat er vormen van ambtelijke fusies zijn of zijn geweest. Verder zijn er in deze groep twee gemeenten die in de onderzoeksperiode te maken hadden met herindelingen. Waar nodig zijn deze gemeenten buiten de vergelijkingen gehouden. 10.1 Kernpunten overige gemeenten Hieronder puntsgewijs de belangrijkste bevindingen voor de overige gemeenten: • Rijksbijdragen buiten het gemeentefonds zijn een belangrijke verklaring voor meevallers. Dergelijke middelen komen vaak pas gedurende het jaar beschikbaar. De twee belang- rijkste posten zijn opvang Oekraïners en inkomensregelingen rondom COVID19, waarbij het vooraf moeilijk is in te schatten hoeveel geld echt nodig is. Ook voor sport en onder- wijs zijn grote extra bijdragen ontvangen. Een deel van die middelen staat nog voor toe- komstige bestedingen op de balans. • De gemiddelde personele bezetting in deze groep gemeenten gaat richting 90% van de formatie wat wijst op capaciteitsproblemen. • Bij de acht gemeenten waarvan bruikbare gegevens over de laatst vastgestelde begroting beschikbaar zijn, wijzen de bevindingen in de richting van planningsoptimisme.
Er is re- gelmatig onderbesteding op thema’s met lange doorlooptijden zoals Verkeer en Ruimte. Ook in het collectieve deel sociaal domein komen bij de jaarrekening meevallers voor. • Tussentijdse bijstellingen bij het onderdeel bezit zijn beperkt. Dat vraagt politieke aan- dacht omdat ook meevallers volgens de huidige regelgeving tijdig aan de raad moeten worden gemeld. • Bij jeugdzorg zijn na tussentijdse bijstelling van de begroting in de rekening bij de rekening opnieuw tegenvallers te zien. • De afschrijvingen liggen over de hele linie ongeveer 5% onder de geraamde lasten. Dat is een signaal voor vertragingen bij uitvoering van projecten. • Bij Verkeer & Vervoer zijn aanwijzingen dat vertragingen optreden vanwege de meevallers op afschrijvingen en tegenvallers op groot onderhoud. Verder is hier sprake van onder- schatting van de baten. Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 • | Bij rioleringen zorgt de combinatie van lagere lasten voor inkoop en afschrijvingen in combinatie met hogere lasten voor toekomstig onderhoud voor signalen dat er sprake is van vertragingen bij projecten. • | Lagere afschrijvingen en hogere voorzieningen voor groot onderhoud bij sportaccommo- daties wijzen in de richting van vertraging van investeringsprojecten. • | Vanaf 2019 is sprake van meevallers op de afschrijving van schoolgebouwen wat wijst in de richting van vertraging van bouwprojecten.
• | Grondexploitaties lasten vanaf 2020 lagere lasten en ook iets lagere baten dan begroot zien. Dat wijst in de richting van vertraging van uitvoering van projecten. • | Baten bij het collectief deel sociaal domein werden tot 2022 onderschat en zijn daarna veel minder zichtbaar geworden door de bijdragen voor opvang van Oekraïners. • | Parkeeropbrengsten lijken zeker in recente jaren te worden overschat | . • | Er zijn grote verschillen in de afwijkingen bij toeristenbelasting ook bij gemeenten met relatief hoge opbrengsten. Soms is sprake van onderschatting, soms van overschatting. • | Opbrengsten van sportaccommodaties waar de gemeente zelf invloed op heeft worden onderschat. • | De afwijking op de baten bij huren en pachten is met 7% vrij groot voor een redelijk voorspelbare begrotingspost. • | Uit gegevens over de balansen blijkt dat er relatief veel geld op bankrekeningen staat terwijl via schatkistbankieren waarschijnlijk gemakkelijk hogere renteopbrengsten zijn te realiseren. 10.2 | Verschil begroting en rekening We kijken allereerst naar de afwijkingen tussen begroting en rekening in de deelnemende gemeenten. Voor de analyse van de groep overige gemeenten zijn hier alleen de twee ge- meenten waar sprake is geweest van herindelingen buiten beschouwing gebleven.
| De begro- tingen van de individuele gemeenten lopen in 2024 uiteen van € 31 miljoen tot ongeveer € 380 miljoen. Voor de 38 gemeenten samen lopen de begrotingen op van € | 3,2 miljard in 2017 naar € 4,3 miljard in 2024. De jaarrekening 2024 liet voor alle gemeenten | een bedrag van € 5,3 miljard zien met een positief resultaat van een ongeveer € 1 | 90 miljoen. Per inwoner liggen de lasten in de begroting in 2024 tussen € | 2.546 en € 6.908 met een gemiddelde van € 3.510. Schipperen tussen crises en ambitie | 151 van 199 Resultaat in € * 1.000 | Resultaat in €/inwoner €250.000 | €250 €200.000 | €200 €150.000 | €150 €100.000 | €100 €50.000 | €50 €0 | €0 -€50.000 | -€50 -€100.000 | -€100 -€150.000 | -€150 -€200.000 | -€200 -€250.000 | -€250 Begroot [B] | Rekening [R] | Begroot [B] | Rekening [R] Figuur 10.1 Resultaat [positief=overschot] Overige gemeenten (n=34) in € * 1.000 en per in- woner Een gemeente rapporteerde in 2024 een tekort op de rekening van iets meer dan € 1 miljoen, tee gemeenten tekorten onder € 1 miljoen en de overige 37 rapporteerden positieve resulta- ten. Uit Figuur 10.1 blijkt dat de piek van de positieve resultaten in 2022 lag en langzaam weer afneemt. Waar de afwijkingen vandaan komen is onderwerp van de volgende paragrafen. 10.3 | Bronnen van verschillen De verklaring van verschillen is in deze paragraaf in twee delen gesplitst.
Het eerste deel gaat over de baten en lasten van de meer politiek inhoudelijke taken van de gemeente. Denk aan baten en lasten voor het sociaal domein, veiligheid of cultuur. Het t | weede deel gaat over baten en lasten van gemeentelijk bezit, zoals grondexploitaties en rentes op leningen of dividenden uit aandelen. In Figuur 10.2 is onderscheid gemaakt tussen mee- en tegenvallers bij de lasten op inhoude- lijke taken enerzijds en de baten op de inhoudelijke taken anderzijds. De figuur laat ook zien dat de grootste procentuele afwijkingen in de raming van de ove- rige baten te vinden zijn. Daarnaast valt op dat in | behalve in de periode 2020-2022 (COVID19- periode) de afwijking bij de opbrengsten voor de lokale belastingen | positief is. Schipperen tussen crises en ambitie | 152 van 199 Opbouw verschillen in € * 1.000 | Opbouw verschillen in % [B] €1.000.000 | 25,0% €750.000 | 20,0% €500.000 | 15,0% 10,0% €250.000 | 5,0% €0 | 0,0% -€250.000 | -5,0% -€500.000 | -10,0% -15,0% -€750.000 | -20,0% -€1.000.000 | -25,0% Lasten | Gemeentefonds | Lasten | Gemeentefonds Lokale belastingen | Ov. Baten ex bezit | Lokale belastingen | Ov. Baten ex bezit Figuur 10.2 Toe- en afname resultaat bij inhoudelijke taken overige gemeenten (n=34) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € * 1.000 en als percentage van het begrotingsbedrag.
Het tweede deel van de verklaringen gaat over baten en lasten uit gemeentelijk bezit. Naast grondexploitatie is gaat dat vooral om rente en dividend. De reserves zijn ook een vorm van bezit, maar die blijven hier buiten beschouwing. De linker helft van Figuur 10.3 laat zien dat ook bij bezit in overwegende mate sprake is van meevallers ten opzichte van de oorspronkelijke begroting. | In 2020 en 2023 vallen de lasten bij de grondexploitatie mee. Dat is een signaal dat er minder grond is verkocht dan gepland. In totaal gaat het in deze onderdelen van de begroting om € | 180 tot € 230 miljoen lasten per jaar, waarvan ongeveer 80% grondexploitatie is. Bij de baten gaat het in de begro- ting om € 170 tot € 240 miljoen per jaar waarvan twee derde grondexploitaties zijn. Schipperen tussen crises en ambitie | 153 van 199 Opbouw verschillen in *€ 1.000 | Opbouw verschillen in % [B] €250.000 | 25,0% €200.000 | 20,0% €150.000 | 15,0% €100.000 | 10,0% €50.000 | 5,0% €0 | 0,0% -€50.000 | -5,0% -€100.000 | -10,0% -€150.000 | -15,0% -€200.000 | -20,0% -€250.000 | -25,0% Grond-Lasten | Grond-Baten | Grond-Lasten | Grond-Baten Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten | Ov. Bezit Lasten | Ov. Bezit Baten Figuur 10.3 Toe- en afname resultaat bij bezit overige gemeenten (n=34) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € * 1.000 en percentage van het begrotingsbedrag.
De procentuele afwijkingen laten vooral zien dat baten en lasten uit overige bezit grote af- wijkingen kennen. Voor een deel zit de verklaring in de daling van marktrentes tot 2022 en de stijging van de rente daarna. Ook hoge dividenduitkeringen bij enkele gemeenten verklaren een deel van de grote afwijkingen. De rest heeft te maken met vastgoed dat niet voor eigen gebruik is bestemd. 10.4 | Tussentijdse verschillen Gemeenten passen tijdens het lopende begrotingsjaar regelmatig hun begroting aan, al is het maar omdat ze gedurende het jaar door de rijksoverheid worden geïnformeerd over een ho- gere of lagere bijdrage uit het gemeentefonds. De tussentijds aangepaste begrotingen vormen relevant materiaal voor dit onderzoek, omdat de bijstelling van verwachte baten en lasten inzicht biedt in de momenten waarop onderbesteding (of overbesteding) ontstaat. Die tus- sentijds gewijzigde begrotingen zijn echter niet gemakkelijk te verzamelen. Bij het CBS kan informatie over de voortgang van de begrotingsuitvoering worden verkregen omdat gemeen- ten verplicht zijn hierover te rapporteren, maar een dergelijke verplichting is er niet voor de aanpassingen van de begroting zelf. Wat wel moet is dat in de jaarrekening zowel gegevens over de oorspronkelijke begroting als de laatst vastgestelde begroting moeten zijn opgenomen,154 ook op het niveau van pro- gramma’s.
In sommige gemeenten wordt lopende het jaar de stand van de aangepaste be- groting op het niveau van de programma’s gedeeld met de raad. 154 Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten, artikel 27, tweede lid. Schipperen tussen crises en ambitie | 154 van 199 Omdat de tussentijds gewijzigde begrotingen niet via het CBS beschikbaar zijn, is v | oor dit onderzoek geprobeerd de zogenaamde IV3-informatie van de gewijzigde begrotingen bij | de deelnemende gemeenten op te vragen. Bij de groep overige gemeenten hebben dertien ge- meenten dergelijke informatie voor alle acht | onderzochte jaren aangeboden. Bij de analyse bleek vervolgens dat in vijf gevallen de informatie niet bruikbaar was. Voor acht gemeenten bleven bruikbare gegevens over. Zeven van die acht gemeenten hebben rond 30.000 inwoners en zijn daarmee relatief klein, de achtste heeft ongeveer 60.000 inwoners. Vanuit de optiek van rechtmatigheid in de begroting zou het zo moeten zijn dat de ver- schillen tussen de gewijzigde begroting (vastgesteld in het najaar van het lopende begro- tingsjaar) en de oorspronkelijke begroting (vastgesteld in het najaar van het voorgaande jaar) groter zijn dan het verschil tussen gewijzigde begroting en rekening.
Anders gezegd: gemeen- ten moeten vanuit het oogpunt van rechtmatigheid wijzigingen zoveel mogelijk via tussen- tijdse begrotingswijzigingen aan de raad voorleggen, in plaats te wachten tot het vaststellen van de rekening in het volgende jaar. Figuur 10.4 laat de uitsplitsing zien naar verschillen tot en met de gewijzigde begroting en de verschillen tussen gewijzigde begroting en rekening. GB-B in € per inwoner | R-GB in € per inwoner €500 | €500 €400 | €400 €300 | €300 €200 | €200 €100 | €100 €0 | €0 -€100 | -€100 -€200 | -€200 -€300 | -€300 -€400 | -€400 -€500 | -€500 Lasten | Gem. Fonds | Lasten | Gem. Fonds Belastingen | Ov. Baten | Belastingen | Ov. Baten Figuur 10.4 Toe- en afname resultaat inhoudelijke taken groep overige gemeenten (n=8) binnen het begrotingsjaar in € per inwoner Figuur 10.4 laat voor de 5 gemeenten twee zaken zien: voor alle onderzochte jaren het | ver- schil tussen de oorspronkelijke begroting en de laatst | gewijzigde begroting, en het verschil tussen de laatst gewijzigde begroting en jaarrekening. Allereerst vermelden we dat de acht gemeenten samen in 2017 een begrotingstotaal had- den van € 710 | miljoen voor het deel exclusief bezit. In 2024 was dat opgelopen tot € 1,1 miljard.
De figuur laat zien dat elk jaar de begrotingen tussentijds omhoog worden bijgesteld Schipperen tussen crises en ambitie | 155 van 199 met ongeveer 5% tot 10% (zie voor 2017 bijvoorbeeld ruim € 125 per inwoner155 extra lasten ofwel ongeveer € 185 miljoen). Voor de baten geldt dit nog meer: in alle jaren is bij deze acht gemeenten sprake van duidelijk grotere bijstelling naar boven van de beoogde baten dan van de beoogde lasten. Als we dan kijken naar de jaarrekening (rechterdeel) dan blijkt er in vergelijking tot de gewijzigde begroting er nog meevallers zijn, waaronder regelmatig ook meevallers op lasten. De verschillen bij de rekening zijn hier relatief klein. Een | uitputtende verklaring is niet te geven. Indicaties zijn dat | bij ‘Verkeer & Vervoer’ en bij ‘Ruimte & Wonen’ tussentijds extra middelen beschikbaar komen bij de jaarrekening niet volledig nodig zijn. Bij het collectieve deel van het sociaal domein is tot 2021 te zien dat in 2017 en 2020 de tussentijdse bijstelling meer dan volledig werd teruggedraaid, in 2021 bijna volledig en alleen in 2019 bleef de tus- sentijdse bijstelling nagenoeg geheel in stand. In de jaren daarna speelt de opvang van Oe- kraïners en is de vergelijking minder zinvol. Bij de jeugdzorg is te zien dat zowel bij de tus- sentijdse bijstelling als bij de jaarrekening tegenvallers worden gerapporteerd.
Hier speelt het open einde karakter van die regeling een rol. Het kan zijn dat intern de informatiepositie onvoldoende is om een actuele inschatting van lasten te maken, maar ook denken dat het wel mee zal vallen kan een rol spelen. Dat vergt nader onderzoek op lokaal niveau. Na de inhoudelijke taken kijken we nu naar de verschillen voor bezit. GB-B in € per inwoner | R-GB in € per inwoner €500 | €500 €400 | €400 €300 | €300 €200 | €200 €100 | €100 €0 | €0 -€100 | -€100 -€200 | -€200 -€300 | -€300 -€400 | -€400 -€500 | -€500 Grond-Lasten | Grond-Baten | Grond-Lasten | Grond-Baten Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten | Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten Figuur 10.5 Toe- en afname resultaat bij bezit groep overige gemeenten (n=8) binnen het begrotingsjaar in € per inwoner Figuur 10.5 laat zien dat de afwijkingen vooral voorkomen bij de grondexploitatie. Dergelijke afwijkingen leiden in de regel niet tot over | - of onderbesteding in de jaarrekening, | omdat ze via de reserves van het grondbedrijf worden | verwerkt. De bevindingen zijn desondanks 155 Voor deze acht gemeenten samen geldt dat € 100 per inwoner overeenkomt met een bedrag tus- sen € 28 en € 30 miljoen. Schipperen tussen crises en ambitie | 156 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 157 van 199 relevant, omdat ze een signaal vormen voor mogelijk planningsoptimisme .
Het voorzichtige beeld dat uit de figuur naar voren komt is dat grondexploitatie gedurende het jaar nauwelijks aandacht krijgt. Voor kleinere gemeentes hoeft dat niet heel verbazingwekkend te zijn, zij het dat dit vanwege de aangescherpte rechtmatigheidseisen156 wel een politieke afspraak vereist. 10.5 Opvallende begrotingsposten In deze paragraaf komen mee - en tegenvallers aan bod voor verschillende inhoudelijke on- derdelen van de begroting. Anders dan in de vorige paragraaf waar gegevens van acht ge- meenten beschikbaar waren, gaat het hier om gegevens van 38 gemeenten, tenzij anders vermeld. De twee heringedeelde gemeenten zijn buiten de beoordeling gebleven. Tot nu toe werden mee - en tegenvallers uitgedrukt in absolute bedragen. Hier ligt het accent op bedragen per inwoner omdat daarmee makkelijker een vertaalslag is te maken naar de lokale situatie. De gepresenteerde getallen zijn daarmee gemiddelde mee- en tegen- vallers, zowel in geld als in percentages, over de hele groep gemeenten waarover informatie beschikbaar is. 10.5.1 Verkeer & Vervoer Allereerst kijken we naar ‘Verkeer & Vervoer’ 157 als mogelijke oorzaak voor onderbesteding. Aanleg en onderhoud van infrastructuur is kwetsbaar voor doorlooptijden in de planning. Dat kan leiden tot onderbesteding.
Voordat we naar de mee- en tegenvallers kijken, zetten we kort enkele belangrijke cijfers over ‘Verkeer & Vervoer’ op een rijtje. Eerst richten we de blik op de lasten. Het merendeel van de budgetten voor ‘Verkeer & Vervoer’ bij de groep overige gemeenten gaat naar aanleg en beheer van wegen. Gemiddeld gesproken gaat het over circa 85% van de begrote lasten. Bij parkeren, havenfaciliteiten en openbaar vervoer gaat het om gemiddeld circa 5% voor elk onderdeel. Bij de baten is een ander patroon zichtbaar. De baten die verband houden met wegen zijn gemiddeld circa 65%. Daarna volgen baten uit havenfaciliteiten met gemiddeld ruim 25%. Deze verhouding is in de loop van de tijd niet wezenlijk veranderd. 156 Kadernota rechtmatigheid Commissie BBV, p. 9 157 Omvat de taakvelden 2.1 tot en met 2.5 Embargo tot 3 mrt 2026, 12:00 Verschil Verkeer in €/inwoner | Verschil Verkeer in % [B] €50 | 25,0% €40 | 20,0% €30 | 15,0% €20 | 10,0% €10 | 5,0% €0 | 0,0% -€10 | -5,0% -€20 | -10,0% -€30 | -15,0% -€40 | -20,0% -€50 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 10.6 Toe- en afname resultaat bij Verkeer & Vervoer groep overige gemeenten (n=38) ten opzichte van de begroting [R] | -[B] in € per inwoner en als percentage van het begro- tingsbedrag. Figuur 10.6 laat zien dat behalve in 2018 zich elk jaar per saldo meevallers voordoen.
| In 2017 en 2019-2021 zijn er ook meevallers in de lasten te vinden. Dat is een aanwijzing dat projecten vertraagd waren. Onderliggend zijn er meer aanwijzingen voor vertragingen te vinden. Voor 33 gemeenten is informatie beschikbaar. Op het totaal van de lasten is sprake van een lichte overschrijding van gemiddeld minder dan 1%. Omdat we weten dat kapitaallasten en voorzieningen voor onderhoud signalen zijn voor vertragingen, hebben w | e de lasten uitgesplitst naar de opera- tionele lasten en het deel voor afschrijvingen, rente en voorzieningen. | Dan blijkt dat de ope- rationele lasten (onder andere personeel en inkopen) een oversch | rijding van gemiddeld 6% over de hele periode laten zien. | Daar staat tegenover dat de op de afschrijvingen sprake is van een onderschrijding van gemiddeld 16% | , op de rente van gemiddeld 21% en oplopend | . Tot slot is te zien dat de post ‘voorziening groot onderhoud’ die | tot 2022 meevallers kende daarna tegenvallers van ongeveer 30% kent. Er zijn dus zeker signalen dat sprake is van vertragingen in projecten. De afwijkingen bij de baten zijn | op het totaal, relatief gezien veel groter. Dat is ook te ver- klaren door het onderdeel wegen. Hier is door de jaren heen sprake van een duidelijke on- derschatting van baten.
De grootste verschillen zijn te vinden bij baten ‘overige goederen en diensten’ en gaat regelmatig richting het dubbele van het begrote bedrag. | Iets dergelijks geldt voor ontvangen subsidies. Uit de omschrijving van ‘overige goederen en diensten’ in de IV3 richtlijnen valt niet direct af te leiden wat hie | r precies speelt. In algemene zin betekent dit Schipperen tussen crises en ambitie | 158 van 199 dat er aanleiding kan zijn om als raad aan het college te vragen wat de bronnen van baten bij verkeer precies zijn. 10.5.2 | Ruimte & Wonen Een tweede belangrijk beleidsthema in dit onderzoek naar onderbesteding, is ‘ | Ruimte & Wo- nen’. Onder de noemer ‘Ruimte & Wonen’ vallen de taken op het gebied van ruimtelijke or- dening en volkshuisvesting. Gemiddeld ruim 60% van de lasten is bestemd voor volkshuis- vesting. Bij de baten is dat percentage gemiddeld | ruim 80%. Net als bij | ‘Verkeer & Vervoer’ | geldt voor ‘Ruimte & Wonen’ dat er sprake is van lange doorlooptijden en kwetsbaarheid voor procedures. Dat kan onderbesteding in de hand wer- ken.