Bijlage 3 - Cultuurhistorische verkenning Keizersdijk-Hoofdstraat

9.5 Waarden vanuit de gebruikshistorie In de richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek wordt aangegeven dat voor de bepaling van de waarden vanuit de gebruikshistorie van het gebouw onderscheid wordt gemaakt in drie componenten. Concreet wordt de bouwhistoricus gevraagd te toetsen of het gebouw van belang is vanwege één of meerdere van deze componenten en hoe groot dit belang is, waarbij authenticiteit en zeldzaamheid de belangrijkste toetsingscriteria zijn. - Het belang vanwege de ordening, samenhang of inrichting van gebouwen of ruimten, passend bij een historische functie, gebruik of productie in het object/complex. De panden geven nog uiting aan de commerciële activiteiten die er van meet af aan hebben plaatsgevonden. Die herkenbaarheid is wel deels teloor gegaan, doordat met name de ruimten waar die activiteiten werden ontplooid, in de loop der tijd ingrijpend zijn gewijzigd. Zo is er nu geen beeld meer mogelijk van de kleinschaligheid van de vroege winkelruimten. Keizersdijk 3-5 is nog van enig belang vanwege de bestaande bakkerij. Die bakkerijfunctie is overigens niet direct afleesbaar aan het pand. Van de samenhang met de winkel aan de straat is als gevolg van opeenvolgende verbouwingen ook weinig over. De bakkerij van Simonis heeft ongeveer 50 jaar lang een stempel gedrukt op het plangebied.

- Het belang vanwege een (historische) functie, gebruik of productie in het object/complex. Dit belang is beperkt en heeft eigenlijk alleen betrekking op de voormalige bakkerij. Zoals aangegeven is het belang beperkt geraakt doordat de bakkerijwinkel niet meer intact is en omdat de bakkerij niet als zodanig herkenbaar is. De overige panden zijn in veel mindere mate van betekenis omwille van historische functies. - Het belang van het object/complex als herinnering aan een historische gebeurtenis of prominente bewoner/gebruiker/opdrachtgever. De familie Simonis was bekend in Raamsdonksveer. Niet alleen van de bakkerij, maar ook omdat leden van de familie een tijd lang de uitbaters (Nellie Simonis met haar man Bram Lambreghts) waren van hotel De Witte Leeuw (1946-1964). Ook was er een koperslagerij (Simonis-de Kok).

73

De Witte Leeuw omstreeks 1908. Het pand links is net opgeleverd. Het is tot stand gebracht op een pleinachtige ruimte die werd aangelegd met de realisatie van de Route Imperiale, waarvan de Keizersdijk deel uitmaakte.

9.6

Waardestellingen

De waardenstellingen zijn gebaseerd op de in deze rapportage verzamelde gegevens en inzichten. Tijdens een bouwhistorische verkenning blijft veel van de geschiedenis van een gebouw voor de onderzoeker onbekend, omdat er niet achter afwerkingen kan worden gekeken (pleisterwerk, vloerbedekkingen, verflagen etc.). Soms is de opgedane kennis eenvoudigweg te beperkt om tot een deugdelijke onderbouwing van de monumentwaarde te komen. Er wordt in deze paragraaf getoetst aan de mate van authenticiteit en de mate van zeldzaamheid. 9.6.1 Hoofdstraat 37-39 Het pand Hoofdstraat 37-39 zou, wanneer het in meer oorspronkelijke staat verkeerde, zonder twijfel in aanmerking zijn gekomen voor bescherming van de herinneringswaarde die het vertegenwoordigt. Helaas is het pand in de loop der tijd sterk verbouwd, waarbij de ingrepen die zijn doorgevoerd geen van alle hebben geresulteerd in toevoeging van kwaliteit. De straatgevels zijn ontdaan van de voor de bouwtijd zo karakteristieke getrapte toppen en veel van de gevelelementen zijn in de loop der tijd verdwenen of vervangen. Ook de zijgevel en achtergevel van het pand zijn in meer of mindere mate aangetast, met name voor wat betreft de invulling van de gevel. Wat ook een sterke aantasting van het exterieur is, is dat de samenhang met de interieurindeling grotendeels is verdwenen, mede door ingrepen in de interieurindeling op de begane grond.

Hierdoor is de verhaalkracht van het gebouw beperkt. In het interieur zijn nog wel enkele elementen aanwezig die van bovengemiddelde betekenis zijn. Zo zijn op de begane grond in het linkerdeel van het pand (vermoedelijk oorspronkelijk het woongedeelte) nog fraaie plafonds met Jugendstilkenmerken bewaard gebleven en een aantal binnendeuren op de begane grond stamt nog uit de bouwtijd. Veel is echter verdwenen (middengang) of van ondergeschikt belang (indeling en elementen op de zolderverdieping). Voor wat betreft de constructies die in het pand zijn toegepast, kunnen we niet anders dan stellen dat de constructies ten hoogste als kenmerkend voor de bouwtijd kunnen worden aangemerkt.

Cultuurhistorische verkenning

74

Typisch voor de tijd is de vorm van het mansardedak en de wijze waarop de spanten zijn geconstrueerd. Het grootste belang dat het pand vertegenwoordigt, is het belang op stedenbouwkundig niveau. Ten eerste vanwege de ligging aan een voor de ontwikkeling van het dorp essentieel kruispunt (vijftiende-eeuwse dijk met Route Imperiale II) en ten tweede vanwege de samenhang die bestaat tussen dit pand en een aantal panden in de directe omgeving. Dat het dorp aan de keizerlijke route kwam te liggen, had grote invloed op de groei van het dorp (wat onder andere resulteerde in een betrekkelijk vroege vaste brug naar Geertruidenberg en het einde van het veer). Raamsdonksveer maakte rond 1900 een sterke (economische) groei door, wat resulteerde in veel soortgelijke (maar ook grootschaligere) bouw en herbouw, met name voor wat betreft winkels en horeca. De kruising van de oude dorpsdijk en de betrekkelijk drukke verkeersroute van noord naar zuid, was hiervoor uitermate geschikt. Het belang van de kruising in de ontwikkeling van het dorp is de laatste decennia grof aangetast door sloop van achttiende- en negentiende-eeuwse panden (waaronder twee boerderijen en de marechausseekazerne) aan de zuidzijde van de kruising. Dit waren panden die aan de geschiedenis van Raamsdonksveer veel meer duiding gaven dan het huidige Hoofdstraat 37-39.

Het historische belang van deze plek in het dorp staat zwaar onder druk. Stelling 1: Op zichzelf beschouwd, en getoetst langs de lat van authenticiteits- en zeldzaamheidswaarde, moet worden geconcludeerd dat de herinneringswaarde van Hoofdstraat 3739 als gevolg van vele veranderingen waaraan het gebouw onderhevig is geweest, beperkt is. 9.6.2 Keizersdijk 1 Keizersdijk 1 is een pand dat de historische betekenis die het heeft voor de geschiedenis van het dorp niet gemakkelijk prijsgeeft. In de basis maakt het pand deel uit van een bebouwingsontwikkeling die pas mogelijk wordt met de aanleg van de Route Imperiale en met name het gedeelte van die route dat nu Keizersdijk heet. De aanleg van het dijklichaam haaks op de vijftiende-eeuwse dorpsdijk maakte dat het lintdorp zich vanaf dat moment transversaal kon ontwikkelen. Dat de kruisende as niet haaks over de oude dijk werd geprojecteerd, laat goed zien dat de ingreep van hogerhand werd opgelegd en komt nu nog tot uiting in de oriëntatie van de gebouwen aan de Keizersdijk (en Prins Bernhardstraat). Keizersdijk behoort tot de vroegste (nog bestaande) panden die die oriëntatie volgt. Een factor die deze herinneringswaarde sterk aantast, is dat uit deze tijd alleen nog één of twee zijgevels, de achtergevel en héél misschien de zoldervloerconstructie resteren.

Er heeft aan het begin van de twintigste eeuw een ingrijpende verbouwing plaatsgevonden, waarbij de vorm van de bouwmassa is gewijzigd (mansardekap in plaats van een schild- of zadeldak) en de voorgevel is meermaals aan veranderingen onderhevig geweest. Ook het interieur is meer dan eens ingrijpend op de schop gegaan, wat erin resulteert dat eigenlijk alleen de trap en de toiletdeur nog van enige betekenis zijn. In het straatbeeld is het pand van betekenis omdat het vanwege de éénlaags bouwmassa nog duidelijk herkenbaar is als één van de oudste gebouwen in aan de Keizersdijk – Prins Bernardstraat. Elders in het dorp is meer éénlaags bebouwing behouden gebleven. Aan de Keizersdijk is de economische druk groter en krijgt het dorp als gevolg van verschillende nieuwbouwprojecten langzaamaan een meer stedelijk karakter, een uiting van tegenwoordige cultuur. Vrijwel overal in het land staat éénlaags bebouwing uit het verleden onder druk. Stelling 2: Op zichzelf beschouwd, en getoetst langs de lat van authenticiteits- en zeldzaamheidswaarde, moet worden geconcludeerd dat de herinneringswaarde van Keizersdijk 1 als gevolg van vele veranderingen waaraan het gebouw onderhevig is geweest, beperkt is.

In een breder kader vertegenwoordigt het pand omwille van de oriëntatie, de éénlaags bouwmassa en als vroege exponent van een voor de ontwikkeling van het vroegere dijkdorp nog wel enige betekenis.

75

9.6.2 Keizersdijk 3-5 Keizersdijk 3-5 is in 1925 gebouwd als dubbelwoning met winkel (tegen een bestaande bakkerij) in opdracht van J.J. Simonis naar plannen van een lokale architect Van den Elshout. In cultuurhistorisch opzicht is van enige betekenis dat het huis nog de bijbehorende, voormalige bakkerij heeft en daarmee uiting geeft aan de detailhandel in de Interbellumperiode. Die waarde heeft vooral betrekking op het concept. De winkelruimte is vergroot, de woningen zijn verbouwd en van de vroegere bakkerij is alleen nog herkenbaar dat het oorspronkelijk een bedrijfsfunctie moet hebben gehad (relatie met de winkel is niet meer herleidbaar). Alle zichtgevels zijn in meer of mindere mate aangetast, wat ten kosten is gegaan van de herkenbaarheid (functie en bouwtijd). De belangrijkste waarden hier zijn de voor de bouwtijd (en betrokken architect) karakteristieke verdiepingserkers bezet met glas-in-lood. In het interieur zijn de historische structuren grotendeels verdwenen. De restanten zijn vaak alleen nog herkenbaar daar waar in de muren binnendeuren uit de bouwtijd zijn behouden. In de panden wordt hoofdzakelijk nog enige betekenis toegekend aan deze deuren, de trap van Keizersdijk 3, de keuken op de begane grond van Keizersdijk 5 en uit latere tijd het boardplafond en de trap op de verdieping van Keizersdijk 5 (element en afwerking uit 1959 van bovengemiddelde kwaliteit).

Stelling 3: Op zichzelf beschouwd, en getoetst langs de lat van authenticiteits- en zeldzaamheidswaarde, moet worden geconcludeerd dat de herinneringswaarde van Keizersdijk 3-5 als gevolg van vele veranderingen waaraan het gebouw onderhevig is geweest, beperkt is. Door de aantasting is ook de herkenbaarheid van het concept (dubbelwoning met winkel en bedrijfsgebouw) geweld aan gedaan.

Cultuurhistorische verkenning

76

BAAC BAAC is een onafhankelijk onderzoeksbureau dat zich sinds de oprichting in 2000 bezig houdt met cultuurhistorie in de breedste zin van het woord. BAAC voert alle mogelijke facetten van archeologisch en bouwhistorisch onderzoek uit en beschikt over een groot aantal specialisten. Het bedrijf heeft ongeveer 80 werknemers in dienst, verdeeld over vestigingen in Nederland en Vlaanderen. Bouwhistorie is van begin af aan één van de pijlers van het bedrijf. De afdeling bouwhistorie bestaat uit: De afdeling bouwhistorie bestaat uit: - ir. Rob Gruben - drs. ing. Geert Oldenmenger - drs. Lammert van Hemert - Sanja Veldhuis - drs. Hans Willems - De onderzoeker(s) en auteur(s) Drs. ing. Geert Oldenmenger (1976) studeerde bouwkunde aan de Hogeschool Enschede, waarbij hij stages vervulde bij Van Wijnen en IAA architecten. Daarna volgde hij aan de toenmalige Katholieke Universiteit Nijmegen (Radboud Universiteit Nijmegen) de studie Kunstgeschiedenis en Archeologie, waarbinnen hij zich vooral specialiseerde op de geschiedenis van architectuur en stedenbouw. Gedurende deze opleiding vervulde hij bij de gemeente ’s-Hertogenbosch, afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten, een opleidingsplaats voor bouwhistorie. In twee jaar tijd werd een groot aantal panden in de Bossche binnenstad onderzocht en gedocumenteerd.

In 2001 kreeg hij, aansluitend op deze opleiding, een baan aangeboden als bouwhistoricus bij BAAC. Daar werkte hij zich in korte tijd op tot senior bouwhistoricus. In 2008 studeerde hij als laatste doctorandus in de kunstgeschiedenis af met een scriptie waarin het leven en het werk van de negentiende-eeuwse, Zutphense stadsarchitect A.B.W. Langenberg centraal stond. Inmiddels heeft hij als onderzoeker zo’n 500 projecten uitgevoerd. (https://www.linkedin.com/in/geert-oldenmenger-46b68025/?locale=nl_NL).

77

BRONNEN - Richtlijnen voor Bouwhistorisch onderzoek 2009. - Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. - Kadaster.nl. - Delpher.nl. - Diverse websites. - Raamsdonksveeropdekaart.nl. - Bouwdossiers (Regionaal Archief Tilburg).

Cultuurhistorische verkenning

78

Bijlage – kadastrale veldkaarten

Detail van veldwerkkaart uit 1849 met Keizerstraat 1 (perceel 170).

Detail van veldwerkkaart uit 1907 met Hoofdstraat 37-39 (perceel 1871).

79

Detail van veldwerkkaart uit 1917 met sloop van de voorganger van Keizersdijk 3-5 (perceel 730). Hoofdstraat 3335 wordt in opdracht van J.J. Simonis gebouwd.

Detail van veldwerkkaart uit 1926 met linksonder Keizersdijk 1 (perceel 2744 Van Aalst) en rechtsboven een situatie met bouwterrein voor Keizersdijk 3-5 (perceel 2290).

Cultuurhistorische verkenning

80