Bijlage 2. Verslagen klankbordgroepen

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

Inhoud Verslag eerste klankbordgroep d.d. 29 maart 2021 ................................................................................2 Verslag tweede klankbordgroep d.d. 22 april 2021 .................................................................................8 Verslag derde klankbordgroep d.d. 26 mei 2021...................................................................................14

1

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

Verslag eerste klankbordgroep d.d. 29 maart 2021 Aanwezig: Inwoners K. van den Berg, K. Avontuur, A. de Boer, M. Prins, T, Rooseboom, J. van Gils, J. Polak, C. Struyk J. van Alphen, Lamc B., Robert R., J. Goorman, W. Boesschoten, S. Ghuijs, J. Broeders, J. Swanen, M. van Ingen, J. Pieterse De Warmtetransitiemakers Augusta Goedhart, Dagmar de Wilde, Riezwaan Dinmahomed Gemeente Geertruidenberg Simon Jacobs, Mirjam Dirven 1. Welkom en kennismaking Augusta Goedhart van De Warmtetransitiemakers, heet de aanwezigen van harte welkom. Zij geeft aan dat de avond bedoeld is om informatie te geven, maar vooral ook samen het gesprek aan te gaan. Na de bijeenkomst ontvangen alle deelnemers een verslag van de bijeenkomst. Vragen die tijdens deze bijeenkomst niet kunnen worden beantwoord, worden bij het verslag gevoegd. Er worden deze avond opnames gemaakt voor de interne verslaglegging. Aansluitend heet ook Simon Jacobs, beleidsmedewerker Duurzaamheid bij de gemeente Geertruidenberg, iedereen van harte welkom bij de eerste bijeenkomst van de klankbordgroep. Hij zet kort de bedoeling van de avond uiteen; met elkaar in gesprek om op die manier informatie bij de inwoners op te halen. Deze informatie wordt waar mogelijk meegenomen in de op te stellen transitievisie warmte. Om inzichtelijk te krijgen wie aanwezig zijn bij de bijeenkomst, wordt gestart met een poll. Vraag 1.

Ik heb mijn huis al verduurzaamd.  Ja (4 personen)  Nee (5 personen) Vraag 2. Vind je overstappen naar duurzame warmte belangrijk?  Ja (5 personen)  Nee (5 personen) S. Ghuijs: Is momenteel aangesloten op het warmtenet. Haar ervaringen hiermee zijn niet positief. Zij is dan ook blij dat zij in haar nieuwe woning weer is aangesloten op gas. A. de Boer. Heeft goede ervaringen met stadsverwarming en is dan ook voorstander op termijn van een duurzame warmtevoorziening. Op dit moment vindt hij de hoge investeringskosten uit de pas lopen met de huidige energiekosten. Hij geeft dan ook aan dat je mensen niet kunt verplichten om te stoppen met gas of om hoge investeringen te doen. Vandaar dat het zijn voorkeur geniet om op natuurlijke momenten over te stappen, bijvoorbeeld bij nieuwbouw. Vraag 3. Wat is uw doel van vanavond?  Informatie over duurzame warmte in Geertruidenberg krijgen (2 personen)  Meepraten over hoe we duurzame warmte gaan realiseren (3 personen)  Tips delen over hoe ik mijn huis heb verduurzaamd (1 persoon) 2. Inleiding en Transitievisie warmte Augusta geeft aan de hand van de PowerPointpresentatie, die bij dit verslag is gevoegd, een toelichting op de reden waarom we overgaan op duurzame warmte. De aanleiding voor de transitievisie Warmte ligt in het klimaatakkoord uit Parijs waarmee Nederland heeft ingestemd.

Hierin zijn onder andere afspraken gemaakt over de reductie van de CO2 uitstoot. Om deze reductie te kunnen realiseren, moet Nederland ervoor zorgen dat uiterlijk 2050 fors minder gas wordt verbruikt. Gemeenten hebben hierin een regierol. Zij onderzoeken de alternatieven voor aardgas, gaan met inwoners in gesprek over hun ideeën hierbij en stellen een plan op waarin staat vermeld welke mogelijkheden er zijn voor het duurzaam verwarmen en koken in welke wijk. De gemeente helpt en faciliteert inwoners, maar woningeigenaren maken zelf de keuze of en wanneer ze 2

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg willen overstappen. Ook woningcorporaties zijn een belangrijke partij bij het opstellen van de visie. Zij bezitten namelijk ook veel woningen in onze gemeente. Deze avond gaat het vooral om de uitgangspunten waarmee de gemeente rekening moet houden bij het opstellen van de visie. 3. Vragenronde Robert R: Waarom is in Nederland gekozen voor aardgasvrij maken terwijl wij als Nederland een gasinfrastructuur hebben waar de rest van Europa jaloers op is? In Duitsland wordt aardgas als duurzame brandstof gezien. Hier worden zelfs subsidies voor uitgegeven. Antwoord: Ook in Duitsland wordt overgegaan op duurzame brandstof, maar in sommige gebieden wordt nog gekookt of verwarmd met steen- of bruinkool. Aardgas stoot minder CO2 uit dan steen- of bruinkool. Vandaar dat de overgang van steen- of bruinkool naar aardgas wordt beschouwd als een tussenoplossing, maar ook in Duitsland wordt op termijn overgegaan op aardgas. In Nederland is de infrastructuur goed op orde en moeten we ook gebruiken zolang het kan. Waarschijnlijk blijft de hoofdleiding wel liggen, maar zal gas gedeeltelijk wel uit gefaseerd worden. Deze tijd moeten we benutten om na te denken hoe we de overstap gaan maken. Robert R.

Waarom wordt niet eerst ingezet op energie besparen, zodat de vraag wordt beperkt en hierdoor het huidige aardgasnet kan worden hergebruikt voor een andere energiebron in gasvorm? Antwoord: We moeten zeker beginnen met verminderen en dus besparen van gasverbruik. Vandaar dat we ook zeker gaan inzetten op het isoleren van woningen. J. Swanen: Is er wel realiteitsbesef wat betreft logistiek? Antwoord: De hele overstap betekent voor iedereen iets en is dan ook een grote uitdaging de komende 30 jaar. Maar er zijn veel partijen die dit mogelijk kunnen maken en de komende jaren komen er ongetwijfeld oplossingen voorhanden. J. Goorman: Als we in Geertruidenberg ons eerst de vraag stellen ‘Hoe duurzaam is de Amercentrale?’ Als we in Geertruidenberg met zijn allen kiezen voor stadsverwarming, en vervolgens gaat de Amercentrale dicht zitten we dan met z'n allen in de kou? Antwoord: RWE is bezig met verduurzamen. Hier wordt naast de huidige technieken ook gekeken naar duurzame technieken, waardoor de toekomst is gegarandeerd. In de Plukmadesepolder zijn zij bijvoorbeeld bezig met geothermie. M. van Ingen: Ik wil helemaal niet van het gas af. Je kunt niet andere landen subsidie geven en ons eraf halen. Je kunt het mengen met waterstof. Antwoord: Doorgaan met aardgas is een groot risico. Als alternatief wordt waterstof genoemd, maar ook hierbij moeten kanttekeningen worden gemaakt.

Waterstof wordt gemaakt uit duurzame elektriciteit en op dit moment zijn er onvoldoende windmolens of zonneparken om dit te produceren. De verwachting is dat vanaf 2030 een beperkte hoeveelheid duurzame waterstof beschikbaar zal zijn. Dit zal eerst worden ingezet in de sectoren waar dit het hardst nodig is (zware industrie, luchtverkeer). Duurzame elektriciteit kan beter rechtstreeks worden ingezet voor het verwarmen van woningen. Op korte termijn zijn er dus onvoldoende kansen voor waterstof. Ter vergelijking: Een warmtepomp pompt per kWh duurzame elektriciteit 3 tot 4 kWh warmte een huis in. Wanneer we deze duurzame elektriciteit inzetten om waterstof te maken, is er bij het productieproces verlies van efficiency. 1 kWh duurzame elektriciteit levert zo’n 0.7 kWh aan warmte uit waterstof in een huis. Het direct inzetten van duurzame elektriciteit via warmtepompen is daarmee zo’n 5 tot 6 keer efficiënter. J. Polak: Er zijn diverse oplossingen. Eén daarvan is een warmtepomp. Bij de aanschaf worden hiervoor enorme bedragen gerekend. De landelijke inschatting bedraagt 40.000 euro. Willen en kunnen we dit betalen? Om dit voor iedereen betaalbaar te maken en te houden, moeten we samen zoeken naar oplossingen of subsidies vanuit gemeente of overheid. Als het niet betaalbaar is, zal niemand een warmtepomp aanschaffen.

Stadsverwarming is in principe een goed alternatief, maar zijn hiervoor voldoende geschikte woningen? Antwoord: Goede aandachtspunten. Tijdens het volgende onderwerp gaan we hier verder op in. C. Struyk: In hoeverre vindt er een inventarisatie plaats van de mogelijkheden per wijk?

3

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Antwoord: Wij maken een analyse van de hele gemeente, type woningen en per buurt een mogelijke oplossing. Bij mix van woningtypes is dit soms lastig. Dan kijken we naar kleine clusters van soorten woningen of mogelijk zelfs per huis. Dit wordt later bekeken en uitgewerkt. S. Ghuijs: Je zegt net kijken of de elektriciteits- en gasleiding geschikt is. Er zijn 3 mogelijke duurzame oplossingen. Bij alle 3 de vormen is een bepaalde infrastructuur nodig. - Bij de inzet van warmtepompen moet het elektriciteitsnet worden bekeken. - Biomassa is niet de oplossing voor ons. Dat moet je niet willen. - De inzet van het warmtenet is nu beperkt. De aanleg van een nieuw warmtenet is erg kostbaar. Hier zit niemand op te wachten. antwoord gemeente: De optie voor warmtenet staat voor ons nog open. Mocht hiertoe worden besloten, dan zal Ennatuurlijk hierin investeren, niet de gemeente. Dit wordt verder uitgewerkt bij de wijkuitvoeringsplannen. 4. Voor- en nadelen van de verschillende alternatieven Omdat er niet voldoende is van 3 alternatieven, moet worden gedacht aan een combinatie van alternatieven: 1. Individuele oplossing. Bijvoorbeeld de inzet van een warmtepomp. Elektrische pomp die warmte uit de buitenlucht of grond inpompt. Daarmee kunnen woningen worden verwarmd (zie toelichting in de PowerPointpresentatie).

Voordeel hiervan is dat een goed geïsoleerd huis zorgt voor een comfortabele woning die in de zomer koel is en in de winter lekker warm. Nadeel: hoge investering om hierop over te stappen door isolatie en een warmtepomp kan geluidsoverlast geven wanneer hier geen dempers voor worden gebruikt. 2. Warmtenet (Zie PowerPointpresentatie). Dit is niet overal mogelijk. Kan alleen in gebieden bij hoogbouw of waar huizen dicht op elkaar staan. Afhankelijk van de te leveren warmte (buizensysteem waar warmte doorheen loopt). Mogelijk geen verdere isolatie nodig. Kosten waarschijnlijk wat lager. Wel zijn inwoners hierbij afhankelijk van een warmteleverancier. Het voordeel hiervan is dat deze leverancier veel werk uit handen neemt. 3. Duurzaam gas, bijvoorbeeld biogas (uit vergisten van groenafval) of waterstof. Voordeel: het gasnet hoeft nauwelijks aangepast te worden en ook hoeven er weinig aanpassingen te worden gedaan aan de woningen. Nadeel: Er is momenteel niet voldoende duurzaam gas en ook in de toekomst zal deze naar verwachting schaars blijven. Daarnaast zijn heel veel sectoren geïnteresseerd in duurzaam gas, bijvoorbeeld industrie of vliegtuigen. We kunnen er dus niet vanuit gaan dat er voldoende duurzaam gas is voor iedereen. Impact op de omgeving Iedere manier om van het gas af te gaan heeft een andere impact.

De komende periode bekijken we waar welke manier de minste impact op de omgeving heeft, waar het technisch al mogelijk is en wenselijk is. Het makkelijkst is om te beginnen bij de huizen die nu al goed geïsoleerd zijn. Waarschijnlijk hoeven daar niet al te zware ingrepen worden gedaan. Het gebruiken van alternatieven biedt ook kansen om onze omgeving die toch al belast is met elektriciteit, de Amer een andere, betere invulling te geven. Hierover is de gemeente in gesprek met de netbeheerders. De uitdagingen in onze gemeente hierbij zijn: huizen met energie labels F en G en het beschermd stadsgezicht in de kern Geertruidenberg. Bij het opstellen van de warmtevisie houden we hier uiteraard rekening mee. Bij de volgende sessie gaan we kijken waar in onze gemeente we het beste kunnen starten. 5. Uitgangspunten: Tijdens de bewonersavond in februari (21 aanwezigen) en in de onlangs gehouden enquête (352 respondenten) hebben we opgehaald wat onze inwoners belangrijk vinden en waarmee we volgens hen rekening moeten houden. Hieruit is een aantal uitgangspunten naar voren gekomen: betaalbaarheid, keuzevrijheid, transparant besluitvormingsproces, comfort en genot. De groep is in 3 groepen uiteengegaan, waar verder werd gesproken over de geformuleerde uitgangspunten en eventuele zaken die we hierin nog missen. Samenvatting Breakoutsessie 1.

We staan voor een enorme maatschappelijke en technische uitdaging. Op dit moment ligt de nadruk met name op snelheid. Dit zou wat minder snel kunnen als de koppelkansen werden benut. Meer 4

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg insteken op natuurlijke momenten, bijvoorbeeld nieuwbouw. Pak de kansen die voorbijkomen en sluit daarbij aan. Kijk ook naar andere mogelijkheden zoals kernenergie. Extra uitgangspunt: verantwoord tempo. Samenvatting breakoutsessie 2. 4 inwoners zijn aan het woord geweest en hebben de volgende uitgangspunten en aandachtspunten benoemd: 2 inwoners geven aan al veel te hebben gedaan om het huis te verduurzamen. Toch levert dit onvoldoende op om over te stappen op een warmtepomp. Betaalbaarheid is daarbij een probleem, maar ook de grote verbouwing die nodig is (vloerverwarming betekent de hele vloer er uit) zijn een probleem (overlast). Ook is er ruimtegebrek als het gaat om het plaatsen van een warmtepomp. 2 inwoners geven aan dat hun leeftijd een rol speelt: ze verwachten de benodigde investeringen niet meer terug te kunnen verdienen. Gebrek aan vertrouwen in de overheid speelt ook een rol: zijn de effecten van CO2 wel zo negatief als wordt voorgespiegeld? Is het opgebruiken van grondstoffen uit China voor bijv. het maken van zonnepanelen wel echt duurzaam of eigenlijk slecht voor het milieu? 2 inwoners zijn voorstander van kernenergie. Samenvatting Breakoutsessie 3: De betaalbaarheid van de transitie is van groot belang. Zorg ervoor dat de stappen klein, behapbaar en betaalbaar zijn.

Daar waar het kan, is het goed om te beginnen met aardgasvrij maken, maar verlies de ‘rest’ die nog niet aan de beurt zijn voor aardgasvrij niet uit het oog. Daar kan alvast gestart worden met het isoleren van de woningen om het verbruik te verminderen. Houd daarnaast ook ruimte voor nieuwe technologieën en neem geen overhaaste beslissingen; denk aan het gebruik van waterstof of het bijmengen van waterstof bij aardgas. Dat kan al CO2 reduceren zonder dat grote aanpassingen nodig zijn. Tot slot had één van de deelnemers goede ervaringen met het huren van een warmtenet-installatie in Tilburg. Dit was economisch aantrekkelijk en men werd volledig ontzorgd. Wel moet er oog zijn voor de overlast van maatregelen, zoals geluid van warmtepompen. 6. Sluiting Simon en Augusta bedanken de aanwezigen voor hun inbreng. Alle input wordt meegenomen. Vervolgens bekijken we of en hoe we deze terug kunnen laten komen in de plannen. Tijdens de volgende sessie komen deze opnieuw aan bod.

5

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Onbeantwoorde vragen uit sessie zijn schriftelijk beantwoord hieronder Staan de data op de site? Het onderzoek voor de Transitievisie Warmte is nog in volle gang. Hierover zijn nog geen data bekend, wel bespreken de we eerste bevindingen met jullie in de volgende klankbordgroep. De uitkomsten van de enquête wordt in de Langstraat gepubliceerd. Kosten socialiseren? Hoe zo draaglijk mogelijk houden? Als je nu aan de slag gaat met je huis, betaal je zelf de kosten (los van de lopende subsidies). Dat is niet heel vreemd, want je móet nu nog niets. Een aantal maatregelen, zoals bijvoorbeeld spouwmuurisolatie, laten veel mensen nu al uitvoeren omdat het comfort en energiebesparing oplevert. Maar het is natuurlijk met name de vraag hoe je aanpassingen kunt betalen als het straks wel moet. Uiteindelijk betalen we gezamenlijk alle kosten. Want ook subsidie is geld dat we samen betalen. Alleen maakt het heel veel uit op welke manier je die kosten spreidt over de tijd en over alle betrokken partijen. Oftewel: wanneer betaalt wie, welke kosten en hoe kun je dat zo slim doen, dat het voor iedereen behapbaar is? Hierbij is het belangrijk om het volgende te onthouden: de basis van wonen zonder aardgas is energiebesparing. Daardoor houden we geld over. En dat geld kunnen we gebruiken om maatregelen te financieren.

In het Klimaatakkoord staat genoemd dat het belangrijk is dat maatregelen inkomensneutraal uitgevoerd kunnen worden. Dat betekent dat het aanpassen van je huis, netto geen invloed heeft op je inkomen en je iedere maand hetzelfde overhoudt. Maar hoe we dat precies kunnen doen, is nog een zoektocht. De Amercentrale gaat medio 2025 dicht, momenteel draait de eenheid Amer 9 voor een groot deel op Biomassa, het kan zomaar zijn dat deze eenheid vanwege de discussie op Bio eerder uit bedrijf gaat. Hoe zit dit? Biomassa wordt vaak als transitiebrandstof gezien om de periode tot volledige verduurzaming te overbruggen. De meningen of biomassa echt duurzaam is lopen uiteen: wanneer gebruikt wordt gemaakt van een lokale reststroom die niet meer tot grondstof kan worden omgezet, is biomassa het meest duurzaam. EnNatuurlijk, eigenaar van het warmtenet, onderzoekt momenteel welke andere warmtebronnen er op het net kunnen worden aangesloten. Mocht de Amercentrale dicht gaan, dan wordt er alsnog voorzien op het gebied van warmte. Of en wanneer de Amercentrale sluit c.q. afstapt van biomassa, is niet bekend. Daar valt geen zekerheid over te geven.

Stadsverwarming is toch alleen alternatief als die niet op biomassa gestookt wordt? Een stadsverwarming/warmtenet is inderdaad op de lange termijn een duurzaam en toekomstbestendig alternatief als deze niet afhankelijk is van hoogwaardige houtige biomassa. Bij het verbranden van biomassa komt CO2 vrij, net als bij aardgas, olie en kolen. Biomassa raakt (anders dan fossiele brandstoffen zoals aardolie, steenkool en aardgas) niet op, het kan weer aangroeien. Bij die groei wordt kooldioxide (CO2) uit de lucht gehaald: planten leggen koolstof vast in hun weefsels en maken zuurstof. De oorsprong van de biomassa is wel van belang. De herziene Europese richtlijn voor hernieuwbare energie (Renewable Energy Directive 2, RED2) die naar verwachting 2022 van kracht is, schrijft limieten voor over de inzet van specifieke soorten hernieuwbare energie. Desalniettemin zal het bestaande Amernet worden verduurzaamd, zodat deze niet meer (volledig) afhankelijk is van hoogwaardige houtige biomassa. Daarom nemen we aansluiting op het Amernet mee als mogelijk alternatief. Geowarmte is onze omgeving daarvoor eventueel wel geschikt? Immers wij zitten in een dijkengebied. Het is bij wet verboden om in dergelijke gebieden diep in de grond te boren, dus volgens mij valt deze optie ook af (ondiepe) aardwarmte is lokaal onder voorwaarden wel mogelijk. Daarnaast zal het Amernet worden verduurzaamd met o.a.

geothermie. Dat wil zeggen dat men grotere aardwarmtebronnen aan het 6

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Amernet kan koppelen. Deze bronnen hoeven niet in onze gemeente te liggen, aangezien het net groot is en er veel potentie is in gebieden wat verder van de dijken af. In hoeverre zal de Gemeente echt gaan luisteren naar wensen van bewoners? Meerdere alternatieven gaan realiseren of wordt het straks toch gewoon door de strot gewrongen? De gemeente heeft vanuit de overheid de regierol gekregen in de warmtetransitie. Dit betekent dat zij de overstap naar aardgasvrij wonen in goede banen moet leiden. De gemeente heeft als taak om voor elke buurt een plan te maken om van het gas af te gaan. Meewerken aan een alternatief als inwoner is op dit moment nog geheel vrijwillig. Dit betekent dat de gemeente op dit moment het gas nog niet verplicht kan afsluiten. Dit gaat de komende jaren veranderen. De gemeente krijgt over een aantal jaar het recht om een buurt van het gas af te sluiten. Of ze hiervan gebruik gaat maken is nog onduidelijk. De verwachting is namelijk dat de aardgasprijs gaat stijgen en dat alternatieve oplossingen steeds interessanter worden voor inwoners. Welke strategie wordt door de gemeente gevolgd qua verduurzaming? Wordt eerst gekeken naar woningen en vooral bedrijven. met een F en G label? Vaak zie je nu ontwikkelingen bij woningen welke een B en C label.

Deze woningen zijn al redelijk goed geïsoleerd en is verhouding Co2 per geïnvesteerde. Momenteel wordt er geïnventariseerd hoe de woningvoorraad (en kantoren/bedrijfspanden) eruitziet in gemeente Geertruidenberg. Dit wordt gedaan door te kijken naar de bouwjaren, energielabels, warmtevraag en warmtedichtheid. Hieruit volgen uiteindelijk clusters aan woningen of panden. De keuze voor strategie hangt hiervan af. Soms is het waardevol om te starten in een gebied met veel dezelfde soorten woningen, soms in gebieden waar veel gas bespaard kan worden of juist waar de overstap het gemakkelijkst te maken is. Dit moet nog bepaald worden. Is er ook ruimte voor andere bedrijven om warmtenetten te ontwikkelen voor bedrijven en woningen? Er zijn meerdere partijen die die een warmtenet kunnen ontwikkelen. Ze zijn dan verantwoordelijk voor aanleg en exploitatie. Er is bij een bestaand warmtenet (meestal) geen keuze tussen meerdere warmteleveranciers. De warmtemarkt werkt namelijk anders dan bijvoorbeeld de markt voor gas en elektriciteit, waar die keuze er wel is. Dat komt doordat warm water niet over grote afstanden te transporten is: het koelt dan te veel af. De meeste warmtenetten zijn daarom lokale systemen met een of enkele warmtebronnen, die met elkaar voor warmte zorgen.

Hierdoor is er geen ruimte dat aanbieders met elkaar concurreren of dat mensen kunnen kiezen tussen verschillende leveranciers van warmte. Wel zijn er voorbeelden waarbij gemeenten eigenaar worden van een warmtenet of waar energiecoöperaties zelf eigen kleine warmtenetten aanleggen. U kunt warmte via een warmtenet vergelijken met drinkwater: ook bij drinkwater kunt u niet kiezen wie voor uw drinkwater zorgt. Omdat u niet kunt kiezen stelt de overheid een maximale prijs voor warmte vast. Hierdoor kan een leverancier van warmte niet zomaar elke prijs vragen voor de levering van warmte en betaalt u als afnemer niet te veel. Hoe kijkt de gemeente naar de industrieterreinen? Kijk op de nationale energieatlas en je schrikt wat daar het energieverbruik is. 1 groot pand op het industrieterrein en je hoeft een compleet dorp niet meer te verduurzamen. Zo veel energie verbruikt men daar. Bedrijventerreinen vallen deels onder de gebouwde omgeving (kantoorpanden) en deels onder de industrie (fabriekshallen). De transitievisie warmte richt zich enkel op de gebouwde omgeving.

7

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

Verslag tweede klankbordgroep d.d. 22 april 2021 Inhoud informeren: Tijdens de klankbordgroep op 22 april 2021 zijn de deelnemers nogmaals meegenomen in het verhaal waarom we willen overstappen naar duurzame warmte. Daarna volgde een terugkoppeling van de resultaten van de vorige keer. Vervolgens presenteerde Augusta Goedhart, van De WarmteTransitieMakers, de analyse van de gemeente Geertruidenberg. Hierin zijn de warmtevraag en potentiële bronnen in kaart gebracht. Hieruit volgde een kaart die inzichtelijk maakte welk alternatief (of alternatieven) geschikt zijn per gebied. Tenslotte is er een voorstel voor fasering (wanneer kunnen we in welk gebied starten) en een voorstel voor aanpak gepresenteerd. Het voorstel voor de aanpak bestaat uit twee onderdelen. Onderdeel 1 is om gemeente breed inwoners te helpen en informeren bij het isoleren van de woning. Op deze manier wordt minder energie gebruikt en daalt de CO2 uitstoot. Dit is helaas niet voldoende om aan de ambities te voldoen die de gemeente en landelijke overheid hebben opgesteld. Daarom is er een tweede programma voorgesteld: een tijdspad waarin op de kaart van de gemeente is weergegeven wanneer welke delen van de gemeente de overstap naar volledig aardgasvrij kunnen maken. Voor de gebieden die op korte termijn zijn ingetekend zien we nu al concrete kansen.

De gebieden die later in de tijd gepland staan, zijn meer onzeker. Over het voorstel van deze aanpak, en specifiek over de fasering van wanneer welk gebied aardgasvrij kan worden, zijn we in discussie gegaan met de aanwezigen. Inhoud discussie in Breakout rooms: Groep 1

In groep 1 is met name gesproken over de gebieden 4 en 5 op de kaart. De aandachtspunten van deze gebieden zijn in bovenstaande kaart weergegeven. Er is mogelijk wel interesse om meer informatie te krijgen over de betaalbaarheid en mogelijkheden in deze gebieden. Of daarna ook écht de stap zal worden gemaakt naar aardgasvrij is nog een vraag.

Groep 2 8

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

In groep 2 is veelal gesproken over het belang van isoleren, veel aandacht besteed aan het reële kostenplaatje (neem stijging gasprijs mee in berekeningen en in communicatie) en aan tussenoplossingen. Denk daarbij aan het inzetten van een hybride warmtepomp als transitieoplossing voor woningen die nog niet klaar zijn voor de overstap op volledig aardgasloze alternatieven, maar wel de cv-ketel moeten vervangen. Dit bespaart op korte termijn al tot wel 70% aardgas en uitstoot.

9

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

Groep 3

In groep 3 is er gesproken over de kwaliteit van het voorstel dat er nu ligt. De deelnemers van groep 3 waren tevreden over de duidelijkheid en mate van detail die de kaarten bieden. Daarnaast vonden ze het ook fijn dat er niet naar álle mogelijke oplossingen werd gekeken maar dat voor de korte termijn enkel individuele oplossingen, warmtenetten en groengas als opties worden gezien. Ook vinden ze het tot zo ver een transparant proces en hebben ze aangegeven het fijn te vinden om te zien welke partijen nog meer aangesloten zijn en meedenken. Een kanttekening werd gezet bij de opmerking over pellet kachels als individuele oplossing. Gezien de uitstoot van fijnstof en overlast zien ze dit niet graag als oplossing. Ook zou de communicatie, 10

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg bijvoorbeeld in de Langstraat meer opgepakt kunnen worden. Zo komen meer mensen op de hoogte van de ontwikkelingen rondom een aardgasvrije gemeente. Voor de uitvoeringsplannen wilden de deelnemers nog meegeven dat er al veel wordt gedaan door inwoners qua isolatie en energiebesparende maatregelen, dit moest niet worden onderschat. Voor de verdere uitvoeringen zagen zij het als cruciaal dat een overstap naar aardgasvrij of isolatie gemakkelijk wordt gemaakt voor inwoners. De checks die de gemeente enige tijd geleden uitgaf is daar een goed voorbeeld van. Toevoegingen aangeleverd via mail Thomas van der Pluijm Opmerkingen:

1. In de RES wordt uitgegaan van 15% besparing. Hoe staat deze in verhouding tot het uitgangspunt van 22% besparing die jullie voor de warmtevisie hanteren? - Dit komt doordat de RES een doorlooptijd heeft tot 2030 en de warmtevisie tot 2050. We verwachten dus dat de besparingsopgave ook na 2030 doorloopt. 2. Er wordt 'op korte termijn' begonnen met de gebieden waar een warmtenet mogelijk is. De gemakkelijkste gebieden eerst zogezegd. Is dit niet het vooruitschuiven van het probleem door de 'moeilijke gebieden' op lange termijn te plaatsen. Op korte termijn actie voor de moeilijkste gebieden is vanuit 'betaalbaarheid' erg wenselijk. De moeilijke woningen zitten anders door verwachte prijsstijging al met een onbetaalbare energierekening nog voordat er naar een warmtealternatief is omgeschakeld. Het lijkt me goed betaalbaarheid niet alleen te betrekken op de warmtealternatieven maar ook op het 'nog niet omschakelen naar een alternatief'. Dit verdient zeker aandacht. Jaap van Alphen Uitgangspunten:  In de beoogde eindsituatie wordt er géén aardgas meer gebruikt voor het verwarmen van huizen en bedrijfsgebouwen en is het vervangen door energie die hernieuwbaar is en niet bijdraagt aan de opwarming van de aarde.  Vertrekpunt is de individuele woning of het individuele bedrijfsgebouw en de individuele behoeften van de eigenaar en de aanpassingen die daarvoor noodzakelijk zijn.

 Optimalisering bij het vorige vertrekpunt kan plaatsvinden in situaties waarin woningen en bedrijfsgebouwen dezelfde aanpassingen kunnen delen (collectiviteiten), betere aanpassingen en kostenbesparing. Een bottom-up benadering dus, maar wel top-down gefaciliteerd.  Waar individuele financiële middelen niet of niet voldoende beschikbaar zijn zal de gemeente voorzieningen treffen om de eigenaren te faciliteren in de uitvoering van de aanpassingen.  Bestaande aardgasaansluitingen zullen niet worden verwijderd om toekomstige alternatieve gasvormige energiedragers te kunnen aanbieden (bv. diwaterstof (H2), ze worden wel afgesloten als ze niet meer gebruikt worden en ook veilig gehouden.  Eigenaren van woningen en gebouwen kunnen ervoor kiezen niet mee te doen en zonder aardgas verder te gaan zonder alternatieve verwarmingsvoorzieningen. Toevoegingen aan fasering en uitvoeringsplan: Wat kunnen huizenbezitters nu al doen om minder aardgas te consumeren. Daarvoor zijn een aantal zaken nodig. Volledige en heldere voorlichting door de gemeente is daarvoor van het grootste belang. Vandaag kan men al beginnen, maar waarmee, waarom, hoe, en wat levert dat op, en wat kost het? Hier kan de gemeente bij helpen met een “Handleiding Energietransitie”.

Een boekwerkje dat huis-aan-huis wordt verspreid, waaruit elke week een stukje wordt uitgediept in De Langstraat, waaruit onderwerpen worden besproken op de website van de gemeente en/of de SWOG. Belangrijk is om een overzicht te presenteren van alle aanpassingen die gedaan kunnen worden om 11

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg die kostbare warmte binnen te krijgen en te houden. Alsmede een beschrijving van elke aanpassing en een logische volgorde; bv. eerst isoleren en ventileren, dan zonnepanelen en dan een warmtepomp. En dan met name een uitleg over technologische oplossingen: bv. wat is een warmtepomp, welke typen zijn er, hoe werkt ie, wat gaat erin en wat komt eruit, wat kost ie en hoe lang gaat ie mee, kan ie gekoppeld/geïntegreerd worden in de huidige centrale verwarming, enz. En dat voor elke relevante technische voorziening, in samenhang met andere technische voorzieningen. Hieronder heb ik e.e.a. weergegeven als voorbeeld (ongetwijfeld niet volledig). Energiebesparende aanpassingen: • Gedragsverandering ▪ Korter douchen • Bouwkundige aanpassingen ▪ Schuifdeur bovenaan open trap installeren om de warmte beneden te houden • Isoleren en ventileren ▪ Begane grond vloer; indien mogelijk ▪ Gevels: buiten, binnen, matig of slecht geïsoleerde spouwmuren ▪ Ramen: dubbel glas ▪ Dak: van binnen of aan de buitenkant of compleet nieuwe geïsoleerde dakplaten ▪ Mechanische ventilatie Gasvervangende warmtebronnen: • Electrische CV ketel • Pelletkachel • Electrische Inductie CV ketel • Zonnepanelen • zonneboiler • Warmtepomp (hybride, lucht, water) • Electrische kookplaat

12

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Onbeantwoorde vragen uit sessie zijn hieronder schriftelijk beantwoord Voert Nederland nog steeds eigen aardgas uit? En zo ja, wanneer stopt dat? Antwoord Robert R: Op dit moment levert Nederland nog gas aan o.a. Frankrijk, België en Duitsland. Dit zijn verplichtingen die wij als NL eerder zijn aangegaan de verwachting is dat dit pas in 2030 zal kunnen worden gestopt. Is er al subsidie aangevraagd voor de onderzoeksfase 2022-2023? Er wordt op dit moment gewerkt aan een subsidieaanvraag voor de onderzoeksfase. Gaan we een enkel startgebied als pilot voeren? Momenteel zijn er op verschillende plekken in Nederland ‘proeftuinen’ bezig, dit zijn pilots waarbij geëxperimenteerd wordt om wijken van het aardgas af te halen. Wanneer er verkenningsgebieden in Geertruidenberg zijn aangewezen, start daar een verkenning, samen met inwoners, om te onderzoeken of het alternatief haalbaar is. Als uit zo’n verkenning blijkt, dat het haalbaar is voor betrokkenen om de stap te maken naar aardgasvrij, dan kan gestart worden met een wijkuitvoeringsplan. Dit is geen pilot, maar een concrete stap naar aardgasvrij verwarmde gebouwen.

Ik vraag me af in welke mate de gemeente serieus zal gaan helpen/ ondersteunen bij de uitwerking en realisatie? De gemeente heeft de taak om haar inwoners en bedrijven te faciliteren wanneer ze de overstap maken naar aardgasvrij. Dat gaat in kleine stapjes en begint bij goede informatievoorziening. Daarna zal de gemeente verkenningen opzetten op buurt niveau. Tijdens die verkenningen wordt duidelijk welke rol de verschillende partijen bij uitvoering gaan hebben. Wordt ook gekeken naar de warmte/koude behoefte van industrieterreinen? Hier zitten veelal grote verbruikers waardoor de economische haalbaarheid van een warmtenet vergroten. Bedrijventerreinen vallen deels onder de gebouwde omgeving (kantoorpanden) en deels onder de industrie (fabriekshallen). De transitievisie warmte richt zich enkel op de gebouwde omgeving. Er wordt binnenkort contact gezocht met de diverse bedrijven (verenigingen) om te kijken welke rol zij kunnen spelen op korte en langere termijn. Ter correctie van het vorige verslag: Robert R: Waarom is in Nederland gekozen voor aardgasvrij maken terwijl wij als Nederland een gasinfrastructuur hebben waar de rest van Europa jaloers op is? In Duitsland wordt aardgas als duurzame brandstof gezien. Hier worden zelfs subsidies voor uitgegeven.

Antwoord: Ook in Duitsland wordt overgegaan op duurzame brandstof, maar in sommige gebieden wordt nog gekookt of verwarmd met steen- of bruinkool. Aardgas stoot minder CO2 uit dan steen- of bruinkool. Vandaar dat de overgang van steen- of bruinkool naar aardgas wordt beschouwd als een tussenoplossing, maar ook in Duitsland wordt op termijn overgegaan op duurzame energie en/of warmte. In Nederland is de infrastructuur goed op orde en moeten we deze ook gebruiken zolang het kan. Waarschijnlijk blijft de hoofdleiding van ons gasnet liggen en ook een deel van de secundaire netten in woonwijken. Maar naar verwachting zullen secundaire gasnetten gedeeltelijk wel uit gefaseerd worden. De komende tijd moeten we benutten om samen met de netbeheerder na te denken over welke netten blijven liggen en hoe we de overstap gaan maken naar een duurzaam gas in die gebieden.

13

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

Verslag derde klankbordgroep d.d. 26 mei 2021 Agenda: - Huishoudelijke regels - Welkom en opening - Agenda en voorstellen - Terugblik vorige sessie - Lopenede programma’s en ondersteuning - Vragen ronde - Bespreken aanpak - Terugblik en vervolg - Afsluiting Na een voorstelrondje is met de aanwezigen kort teruggeblikt op het verhaal waarom we willen overstappen naar duurzame warmte. Daarna volgde een terugkoppeling van de resultaten van de vorige keer. Vervolgens deelde Augusta Goedhart, De WarmteTransitieMakers, haar presentatie. Via mentimeter worden vragen gesteld; Bent u eerder aanwezig geweest? Enkele nieuwe deelnemers en enkele die al vaker zijn geweest. Heeft u gesprekken gevoerd over de bewoners informatie avond? Buren, VVE Terugblik Geertruidenberg heeft mooie oude gebouwen. Ambitie uitgesproken naar aanleiding van klimaatakkoord om minder CO2 te gaan uitstoten. Vanuit Landelijke Overheid opdracht het aardgas uit te faseren en over te stappen naar alternatief voor van het verwarmen van woningen. Aardgas wordt in veel gevallen nog gebruikt voor koken en de toevoer van warm water. Klimaatakkoord heeft gevolgen voor alle gebruikers van aardgas. Ambitie is om per 2050 aardgasvrij te zijn. Gemeente Geertruidenberg wil haar inwoners graag informeren en helpen een keuze te maken voor een alternatief voor aardgas. Enkele maanden geleden is gestart met het maken van een plan.

Kleuren laten iets zien over warmte vraag, - Rood, oude woningen en lintbebouwing, moeilijk te isoleren, veel warmte nodig om warm te houden, denk ook aan kieren - Oranje, midden temperatuur - Groen, jongen woningen, goed geïsoleerd, weinig warmte nodig 14

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Er is gekeken naar de warmtedichtheid. Staan huizen dicht bij elkaar staan en welke bronnen gekoppeld zouden kunnen worden en wat de alternatieven zijn.

Gemeente verwacht dat bewoners zelf aan de slag gaan met isoleren omdat het een kostenbesparing oplevert. Naar verwachting zal in 2050 22% van het aardgas verbruik zijn verminderd. Vraag aanwezigen Niels; Woningen tegenover Jumbo te Raamsdonksveer zijn voorzien van een nieuwe buitenschil. Meneer is benieuwd naar de resultaten en zou graag meer aandacht willen vanuit gemeente voor alternatieven. Augusta vermoed dat deze woningen zijn verbouwt in opdracht van een woningcorporatie. Nieuwe gevel is meestal kostbaarder dan spouwmuur isolatie. Een generiek antwoord is niet mogelijk. Het Energie Loket van gemeente Geertruidenberg kan op specifieke vragen per woning antwoord geven. Een aandachtspunt voor gemeente Geertruidenberg is het geven van informatie rondom alternatieven voor aardgas.

-

Grijs, huizen staan ver uit elkaar, betreft onder andere buiten gebied, individuele warmteoplossing, vaak warmtepomp Groen grijs gestreept, warmtepomp of groen gas, warmtepomp is erg kostbaar voor oude woningen in deze gebieden. Geel en geel grijs gestreept, woningen staan dicht bij elkaar, zouden aangesloten kunnen worden op een warmtenet. Roze, betreft de oude kernen, hiervoor wordt nog bekeken wat de beste optie zal zijn. 15

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg -

Rode markering om gebied, mogelijk om aan te sluiten op huidige warmtenet van Amercentrale. - Grijs, bedrijven terrein Voor de inzet van een voor warmtepomp moet een woning goed geïsoleerd zijn. Groen gas komt voort uit groenafval. Voor groen gas zal het huidige aardgas leidingen netwerk gebruikt gaan worden. De aanleg van een warmtenet is in een dichtbevolkt gebied minder kostbaar omdat er minder leiding nodig is om een groot aantal woningen aan te sluiten dan in een dunbevolkt gebied. Biomassa van de Amercentrale wordt niet gezien als een duurzame oplossing voor de lange termijn als alternatief voor aardgas. Vraag aanwezigen: Kijkt gemeente Geertruidenberg ook naar de ver duurzaamheid van bedrijven terreinen? Oppervlakte is groter dan de drie dorpskernen bijlkaar. De energievraag is dan ook vele malen groter. Sector industrie is niet meegenomen in de derde klankbord groep. Conform klimaat akkoord zal ook deze sector aardgasvrij moeten worden. Verwachting is dat kantoorpanden overgaan op warmtepompen. Vervolgvraag aanwezigen: Zijn er commerciële partijen die reeds een haalbaarheidsstudie hebben gedaan realisatie van een warmtenet in wijken waar geen verplichtte deelname is. Met minder aansluitingen is realisatie lastiger. Augusta geeft aan dat er kansen zijn voor de inzet van een warmtenet. Echter zal dit nog verder moeten verkent.

Voor een warmtenet-netwerk moet warmtenet-infrastructuur worden aangelegd. Voorkeur om een heel gebied aan te sluiten in verband met betaalbaarheid en technische mogelijkheden. In Geertruidenberg West ligt al een warmtenet. Wordt beheerd en geëxploiteerd door Ennatuurlijk. In opstellen van visie heeft gemeente Geertruidenberg gesprekken gehad met Ennatuurlijk. Omdat het een visie betreft is er nog niet doorontwikkeld of uitgedacht. Aanvullende opmerking aanwezigen: Voor commerciële partijen zijn er mogelijk interessante gebruikers op de industrieterreinen om een warmtenet economisch haalbaar te krijgen. Visie geeft een schets van wat mogelijk zou kunnen zijn om tot een praktische en haalbare aardgasvrije oplossing. In de komende jaren zal de visie worden aangescherpt waardoor er meer helderheid zal zijn.

De eerste stap is het gemeente breed enthousiasmeren van bewoners voor het verduurzamen van hun woning en zuiniger om te gaan met energie. Tevens zal in enkele buurten verder onderzocht worden wat de haalbaarheid en betaalbaarheid is van de overstap naar een alternatief voor aardgas. 16

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

De zandkleurige gebieden staan voor een natuurlijk tempo. Naar verwachting zullen de bewoners op passend moment over gaan naar alternatief voor aardgas bij verhuizing of verbouwing. Opmerking aanwezigen: In de dorpskernen is het lastiger om in een spreiding van 30 jaar collectief aan de slag te gaan. Voor Geertruidenberg West (gebied 1) zou het warmtenet een oplossing kunnen zijn, echter zal goed onderzocht moeten worden wat de technische haalbaarheid is en hoe groot is het animo voor een overstap. Op korte termijn zal gemeente Geertruidenberg deze oplossing gaan verkennen. Andere korte termijn gebieden zijn Raamsdonksveer Zuid (gebied 3) ligt dicht bij warmtenet leiding. De huidige warmtenetleiding loopt onder gebied 1 naar gebied 3. Ook hier zal worden onderzocht of een warmtenet realiseerbaar is. Gebieden 4 tot en met 8 liggen nabij de rivier De Donge. In deze gebieden staan relatief jonge woningen (bouwjaar 2000). Naar verwachting zullen in deze gebieden CV ketels vervangen moeten gaan worden in verband met leeftijd ketel. Optie in dit gebeid is aqua-thermie, warmte uit rivier De Donge. Deze optie zal worden onderzocht. Tevens zal worden onderzocht of het overstappen op een warmtepomp een mogelijkheid is. De alternatieven voor de oudere dorpskernen zullen op de langere termijn worden onderzocht. Eerst wil gemeente Geertruidenberg meer ervaring opdoen in de andere gebieden.

Voor het gebied Raamsdonksveer Noord zijn er wellicht kansen voor een warmtenet en dat zou op de middellange termijn onderzocht kunnen worden. De inzet van een warmte pomp is in dit gebied ook een goede optie.

17

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg

Het heeft de voorkeur om de verkenningen samen met betrokken uit de voeren. Denk hierbij aan bewoners, warmtenet partij of een netbeheerder. Tijdens een verkenning wordt ingezoomd op een buurt waarna een analyse zal volgen. In de analyse zullen de volgende vragen zijn opgenomen; - Welke huizen staan er? - Hoe betaalbaar is het voor de bewoners? - Welke technische aanpassingen zijn nodig? Aan de hand van deze informatie kan gewerkt worden aan een haalbare oplossing die onderbouwt kan worden met betrekking tot haalbaarheid en betaalbaarheid. Een beslissing dient uitdrukkelijk samen met alle betrokken partijen genomen te worden. Wanneer nu wordt gestart met isoleren van woningen dan is een reductie van energieverbuik en dus minder CO2 uitstoot haalbaar. Investering verdient zich veelal terug. Gemeente Geertruidenberg kan helpen met het adviseren van de beste isolatie mogelijkheden voor een woning.

De bouwjaren van woningen helpen gemeente Geertruidenberg om gericht informatie te delen die past bij de woning Rode gebieden betreft oudere woningen, deze hebben vaak geen spouwmuren. De gele gebieden betreft woningen die na 2005 zijn gebouwd en hebben goede isolatie.

18

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Lopende programma’s en ondersteuning Er gaan binnenkort een aantal acties vanuit gemeente Geertruidenberg van start; - Duurzaamheidslening, ten behoeve van het verduurzamen van de woning, voorwaarde dat energielabel 1 stap wordt verhoogd. - Collectieve inkoop voor glas en zonnepanelen - Energiecoaches, kunnen per woning adviseren en meedenken Vragenronde Vraag aanwezigen; Bestaande warmtenet Amerlokatie is gedateerd, begin jaren 90, wat is status m.b.t levensduur. Erik geeft aan dat het netwerk ongeveer 40 jaar oud is. Er zijn diverse leidingen vervangen en geïsoleerd. Uiteindelijk zal het hele netwerk worden vervangen. Het netwerk is toekomstig bestendig. Vervolgvraag aanwezigen; Amercentrale draait op biomassa, biomassa is discutabel, subsidie loopt tot en met 2025, wat gebeurt er na 2025 met Centrale? Erik geeft aan dat continuïteit van het verduurzaamde Amernet een aandachtspunt is. Centrale voorziet ruim 30.00 woningen van warmte. Augusta geeft aan dat er gesprekken zijn met onder andere Amercentrale en EnNatuurlijk om biomassa uit te faseren en dat er een duurzaam alternatief komt. Men is druk doende om ut te vinden welke bronnen geschikt zijn, waarbij Geo-thermie (aardwarmte) een van de serieuze oplossingen is.

Vraag aanwezigen; Is er binnen gemeente Geertruidenberg een klankbord warmte transitie voor de industrie? Hoe wordt kennis en begrip tussen bewoners en bedrijven gekoppeld? Augusta weet niets van een klankbordgroep voor industrie. Erik geeft aan dat er een pilot is gedraaid op Dombosch. Duurzaamheid was belangrijkste pijler die is besproken. Wanneer bedrijven willen gaan uitbreiden zullen er gesprekken worden gevoerd om te investeren in duurzaamheid. Vraag aanwezigen; Valt onder groengas ook waterstofgas? Augusta, groengas valt niet onder waterstofgas. Op dit moment wordt vooral gekeken bij de inzet van groengas naar de vergisting van groen afval. Waterstof is een interessante warmtedrager die goed ingezet zou kunnen gaan worden bij zware industrie of balanceren van elektriciteitsnetwerk. Duurzame waterstof wordt gemaakt uit duurzame elektriciteit. Wat inhoud dat er windmolen parken en zonnevelden moeten worden aangelegd. Het is efficiënter om duurzame elektriciteit rechtstreeks via warmtepompen te gebruiken voor het verwarmen van woningen. Naar verwachting zal er de komende 15 jaar te weinig waterstofgas worden geproduceerd om de inzet in woningen mogelijk te maken. Voor nu niet mee genomen in de visie. De visie wordt elk 5 jaar herzien omdat er veel ontwikkelingen lopen en dat het over 5 of 10 jaar anders kan zijn en dat de visie dan aangepast dient te worden.

Opmerking aanwezigen; Waterstof of groen gas waarschijnlijk alleen haalbaar nadat energievraag drastisch is gereduceerd. Vraag aanwezigen: Bij Vereniging Eigen Huis veel aandacht voor verduurzaming van huizen. Meneer woont in woning bouwjaar eind jaren 70 begin jaren 80. Destijds voorzien van summiere isolatie. Het zou volgens VEH niet verstandig zijn om nu spouwmuur isolatie toe te passen omdat de spouwmuur eerst leeg gezogen moet worden. Blijkt erg kostbaar te zijn Klopt dat? Augusta geeft aan dat het lastiger is om woningen van dit bouwjaar lastiger te isoleren zijn. In aangeboden oplossingen zal hier rekening mee worden gehouden. Wanneer de energiecoaches zijn opgeleid kunnen zij tijdens een persoonlijk gesprek zoeken naar een passende oplossing. Tevens is er een EnergieLoket waar praktische informatie te vinden is.

19

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Bespreken aanpak

er zijn enkele vragen die op het canvas worden verwerkt. Vragen die op het canvas worden behandeld zijn; - Hoe kan gemeenten Geertruidenberg aan de slag gaan, welke middelen zijn nodig? - Hoe kunnen bewoners geënthousiasmeerd worden? - Hoe kan gemeente Geertruidenberg de bewoners het beste bereiken? - Wat is nodig om bewoners te laten aanhaken? Wat is nodig: - Belangrijk om overlast te beperken bij aanleg diverse oplossingen, om rekening te houden met noodzakelijk verzwaring van het elektriciteitsnetwerken in verband met aanleg warmtepompen en oplaadpunten elektrische voertuigen. - Communiceer over de impact van infrastructurele aanpassingen. Bij de aanleg van een warmtenet. Organiseer bijeenkomst over dit specifiek onderwerp m.b.t. leefbaarheid wijk, draagt bij aan bewustwording. Bereiken - Afspraak met Verenigingen Van Eigenaren om toelichting te geven op algemene vergaderingen. - Geef heldere informatie. - Geef informatie over terugverdienperiode Enthousiast - Zorgen voor een duidelijk en overzichtelijk plan en geef aan welke problemen er worden aangepakt - Bied huisscan aan zodat duidelijk wordt wat er moet gaan gebeuren - Inzage geven in mogelijke financiële ondersteuning, subsidies e.d. van gemeente - Stuur nieuwsbrieven over specifiek verduurzaam onderwerp - Zorg wegnemen, financiële zorg en voor oudere mensen is de heisa in en om huis.

- Informeren door middel van inloopdagen bij bijv. Boelaars, Ontmoetingscentrum en Schattelijn - Communiceren via lokale bladen (niet iedereen heeft Facebook, Insta, etc). Bij ouderen is de drempel erg hoog

20

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Aanhaken; - Zorg dat het voor iedereen toegankelijk wordt - Moet betaalbaar zijn, duurzaamheidslening levert hogere schuld op terwijl terugverdien periode erg lang is. - Collectieve inkoop moet serieus goedkoper zijn en echt collectief. Collectief inkopen valt vaak duurder uit dan individueel, zoals met bijv. zonnepanelen. Schiet burger niets mee op. Vraag aanwezigen: Om spouwmuur isolatie te realiseren zou er gebroken moeten worden aan de voorgevel omdat 75% niet van de gevel geschikt is voor spouwmuur isolatie. Te ingrijpende stap. Daarnaast zal de hele rij mee moeten doen voor het straat aanzicht. Augusta geeft aan dat het probleem niet eenvoudig is. Weinig installateurs hebben de juiste informatie. Voorgevelisolatie wordt vaak opgepakt door de woningcorporatie. Wellicht kunnen zij hun kennis delen en zal dit de woningcorporatie vragen. Wellicht dat de energiecoach vragen kan beantwoorden. Aanvulling aanwezigen; Huizen boterpolderlaan hebben een nieuwe voorgevel isolatie gekregen omdat spouwmuren ontbraken. Rendement is onbekend. Waarom krijgt waterstof geen kans in plaats van warmtenet. Warmtenet lijkt terug gang in tijd. Augusta geeft aan dat waterstof wordt opgewekt uit duurzame elektriciteit. Uit 1 deel duurzame elektriciteit worden 0.6 delen waterstof worden gemaakt.

Met warmtepomp wordt van 1 deel duurzame elektriciteit omgezet naar 4 of 5 delen. Er zijn 4 of 5 keer zoveel windmolen parken of zonnevelden nodig om aan de vraag van waterstof te voldoen. Aanvulling aanwezigen; Hybride warmtepomp kan ook een aanvulling zijn om aan de warmte vraag te voldoen. Augusta geeft aan dat men er nu vanuit gaat dat wanneer een woning geschikt is voor een warmtepomp er verder geen bronnen nodig zijn. Wanneer er toch gas nodig blijkt te zijn zou groen gas een oplossing kunnen zijn. Uit verkenningen zal meten blijken of dit haalbaar is. Vraag aanwezigen: Bij de nieuwbouw aan het Koninginnen Bastion is niet voldaan aan de huidige richtlijnen met betrekking aardgasvrij bouwen. Waarom niet? Augusta geeft aan dat de woningen voor 2018 vergund zijn. Alle woningbouwvergunningen die zijn afgegeven na 2018 moeten de richtlijnen met betrekking tot aardgasvrij volgen. Erik vult aan dat het laatste project is dat met aardgas is gebouwd. Aanvullende vraag aanwezigen; Netwerkbeheerders kloppen aan bij gemeente voor geld in verband hoge investering om de netwerken te verzwaren. Gaat subsidie gemeente voor bewoners naar netwerkbeheerders? Augusta geeft aan dat er discussie is over de kosten. Er wordt vooral een beroep gedaan op landelijke overheid. De ontwikkelingen hieromtrent zullen moeten worden afgewacht.

Subsidie die de gemeente heeft ontvangen voor bewoners zal niet naar de netbeheerders gaan, maar naar bewoners. Het elektriciteitsnetwerk zal moeten worden verzwaard in verband met toename elektrische voertuigen. Stem zaken op elkaar af. Neem de verzwaring mee wanneer wijken open gaan. Augusta geeft dat er contact is met de netbeheerder. Zij zijn bezig met berekeningen wat de kosten zijn om het netwerk te verzwaren. Planning zal daar waar mogelijk aangepast worden. Vragen middels stemmen; Waar kan gemeente Geertruidenberg het beste een collectieve inkoopactie starten? - Zonnepanelen, 2 - Hybride warmtepompen, 4 - Isolatie + glas, 7 Terugkoppeling en vervolg

21

Participatieverslagen Transitievisie Warmte 1.0 Geertruidenberg Dit was de derde en laatste klankbordsessie voor opstellen visie. Op 9 juni is er een inwoners avond waar de plannen die er nu al zijn worden toegelicht. Gemeente Geertruidenberg wil graag de inwoners helpen en informeren. Het document wordt in de gemeenteraad behandeld op 4 en 11 november bewoners zijn welkom om aan te sluiten. Informatie hierover zal bekend worden gemaakt in de Langstraat en via de website. Er is behoefte aan concrete informatie. Dit wordt nu geboden via www.regionaalenergieloket.nl/geertruidenberg en via www.geertruidenberg.nl/duurzaamheid. In de toekomst wordt deze informatie steeds verder uitgebreid. Er wordt gekeken of er onderzoek gedaan kan worden naar aqua-thermie, warmte uit De Donge, om te zien wat de technische en financiële mogelijkheden zijn. Per buurt wordt geprobeerd om meer informatie te verzamelen over wat de specifieke mogelijkheden zijn. Het is mogelijk dat er buurt klankbordgroepen opgezet gaan worden. Visie zal in de toekomst om de 5 jaar worden aangepast en herzien. Afsluiting Augusta bedankt iedereen voor het kritische en constructieve meedenken Simon Jacobs is vanuit gemeente Geertruidenberg de contactpersoon voor de warmtetransitie.

Onbeantwoorde vragen uit sessie zijn hieronder schriftelijk beantwoord Met betrekking tot inkoopacties, de nadruk ligt op isolatie en zonnepanelen. Wat is de terugverdien periode? De terugverdientijd is afhankelijk van de situatie en wat de rijksoverheid beslist qua salderingsregeling (hoeveelheid geld voor het terugleveren van stroom) en qua btw-teruggave. Op dit moment is voor een gemiddelde woning de terugverdientijd tussen de 6 en 8 jaar. De levensduur van de panelen ligt rond de 25 jaar. Is er binnen gemeente Geertruidenberg een klankbord voor de industrie? Hoe wordt kennis en begrip tussen bewoners en bedrijven gekoppeld? Er is op dit moment geen klankbord voor de industrie. De industriesector heeft aparte afspraken gemaakt in het Klimaatakkoord. Het koppelen van kennis en begrip tussen bewoners en bedrijven loopt o.a. via de gemeente en het regionaal energieloket. Is er onderzoek gedaan naar hoe het in Terheijden loopt met het warmtenet? Hier hebben wij geen onderzoek naar gedaan, wel houden we de ervaringen in de gaten. EnNatuurlijk, de eigenaar van het Amerwarmtenet, is hierin de expert en is aangesloten bij het opstellen van de Transitievisie warmte voor Geertruidenberg. Tijdens 2de sessie aangegeven dat niet de CO2 besparing de ultieme doelstelling is maar het voorkomen dat half Nederland onder water komt te staan.

Als wij CO2 doelstelling realiseren zouden we nog steeds natte voeten kunnen krijgen (opwarmen is globaal) Deze opmerking is niet meegenomen in het verslag. Waarom niet? Deze opmerking zal worden toegevoegd aan het verslag Is er gekeken naar generiek gasverbruik van een woning? Het generiek gasverbruik van individuele woningen is niet één voor één bekeken. Wel hebben we gebruik gemaakt van de cijfers per categorie, dus naar het gasverbruik van de woningen in totaal.

22