Bestuurlijke nota onderzoek Rekenkamer naar onderbesteding
Tekst van het document
Verdiepingsonderzoek Onderbesteding Gemeente Geertruidenberg Bestuurlijke Nota Rekenkamer Geertruidenberg E.C. Duindam 3 september 2026 Inhoudsopgave 1 Bestuurlijke Nota 1 1.1 Aanleiding en doel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1.2 Hoofdbevindingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1.3 Conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 1.4 Aanbevelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.5 Bestuurlijke reactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.6 Leeswijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1 Bestuurlijke Nota 1.1 Aanleiding en doel Naar aanleiding van het landelijke DoeMee-onderzoek “Schipperen tussen crises en ambitie” heeft de rekenkamer van de gemeente Geertruidenberg opdracht gegeven tot een nadere duiding en beperkte verdieping. Aanleiding hiervoor is dat het landelijke rapport en de bijbehorende factsheet in beperkte mate inzicht geven in de betekenis van de uitkomsten voor Geertruidenberg. Doel van dit verdiepingsonderzoek is om de geconstateerde afwijkingen tussen begroting en reali- satie nader te analyseren, te toetsen aan de onderliggende financiële gegevens en te voorzien van een bestuurlijke duiding.
1.2 Hoofdbevindingen De analyse laat zien dat de afwijkingen zoals gepresenteerd in de factsheet in belangrijke mate verklaarbaar zijn op basis van de onderliggende financiële gegevens. Een deel van de afwijkingen wordt veroorzaakt door incidentele gebeurtenissen. Zo wordt de piek in afschrijvingen in 2022 grotendeels verklaard door de inbreng van grondexploitaties (Grex Donge- 1 oevers), met een substantiële eenmalige impact. Deze beweging hangt samen met de ontwikkelin- gen binnen de grondexploitatie. Daarnaast zijn er ontwikkelingen zichtbaar met een meer structureel karakter. De uitgaven aan inhuur van personeel laten over de jaren een stijgende lijn zien, met name in de meest recente jaren. Verder valt op dat de lasten van de inhoudelijke taken elk jaar stelselmatig hoger uitvallen dan begroot, met een verschil dat jaar op jaar toeneemt. Dit patroon kwalificeert als overschrijding op lasten, zij het dat de oorzaken uiteenlopend en deels verklaarbaar zijn. De ontwikkeling van de personeelskosten vormt daarmee een van de meest consistente patronen in de analyse. Uit gesprekken met de ambtelijke organisatie volgt dat dit samenhangt met knelpunten in het aantrekken en behouden van vast personeel. Hierdoor ontstaat een toenemende afhankelijk- heid van externe capaciteit. Aan de inkomstenkant valt de ontwikkeling van de leges op.
De stijging in recente jaren hangt samen met een combinatie van factoren, waaronder wetswijzigingen, projectmatige activiteiten (zoals de A27) en aanpassingen in kostendekkendheid. Bij rente en dividend is in 2024 sprake van een duidelijke afwijking ten opzichte van voorgaande jaren. Deze wordt mede beïnvloed door renteontwikkelingen en interne doorbelastingen via treasury. De positieve rekeningresultaten van de afgelopen jaren zijn in belangrijke mate afhankelijk geweest van incidentele batenmeevallers: hogere rijksuitkeringen, grote eenmalige vergunningen en inciden- tele correcties. Voor meerdere onderdelen van de factsheet geldt dat de gepresenteerde cijfers niet één-op-één aansluiten op de gemeentelijke administratie. Dit hangt samen met verschillen in definities, cluste- ring van taakvelden en het gebruik van indicatoren per inwoner. 1.3 Conclusies De afwijkingen tussen begroting en realisatie geven geen eenduidig beeld van structurele onder- besteding. Een belangrijk deel van de verschillen is te relateren aan incidentele en verklaarbare gebeurtenissen. Tegelijkertijd zijn er aanwijzingen voor structurele ontwikkelingen, met name op het gebied van per- sonele inzet. De structurele toename van inhuur hangt samen met knelpunten in het aantrekken en behouden van personeel.
Dit heeft gevolgen voor de stabiliteit van de organisatie en de mate waarin structurele taken intern kunnen worden belegd. De factsheet uit het landelijke onderzoek is beperkt geschikt als zelfstandig sturingsinstrument. Na- dere analyse is noodzakelijk om de gepresenteerde afwijkingen correct te interpreteren. De positieve rekeningresultaten van de afgelopen jaren zijn in belangrijke mate incidenteel van aard. Nu deze meevallers zijn weggevallen, komt de vraag in beeld of de gemeente de stijgende lasten op termijn kan opvangen zonder aanvullende inkomsten of bezuinigingen. Deze vraag is relevant voor de komende begrotingscyclus, waaronder de behandeling van de Voorjaarsnota. 2 1.4 Aanbevelingen • Analyseer de ontwikkeling van de personeelsinzet, met bijzondere aandacht voor de verhou- ding tussen eigen personeel en inhuur. • Ontwikkel een gerichte strategie voor het aantrekken en behouden van personeel, met als doel de afhankelijkheid van externe inhuur te beperken. • Maak in de planning- en controlcyclus expliciet onderscheid tussen incidentele en structurele afwijkingen. • Versterk de aansluiting tussen verschillende financiële rapportages, zodat afwijkingen beter herleidbaar zijn. • Gebruik benchmarkinformatie met expliciete aandacht voor definities, aannames en beperkin- gen.
• Hanteer de uitkomsten van het DoeMee-onderzoek primair als signaal, en niet als zelfstandig sturingsinstrument. • Besteed bij de behandeling van de Voorjaarsnota expliciet aandacht aan de vraag of de ge- meente de stijgende lasten op termijn kan opvangen zonder aanvullende inkomsten of bezui- nigingen. Maak daarbij onderscheid tussen structurele en incidentele componenten van het rekeningresultaat. 1.5 Bestuurlijke reactie Het college van burgemeester en wethouders heeft bij brief van 20 augustus 2026, kenmerk 13311, als volgt gereageerd op de conclusies en aanbevelingen: Het college heeft met belangstelling kennisgenomen van de Bestuurlijke Nota en de Nota van Be- vindingen behorend bij het verdiepingsonderzoek naar onderbesteding, dat de rekenkamer heeft laten uitvoeren als nadere duiding op het landelijke DoeMee-onderzoek 2025 “Schipperen tussen crises en ambitie”. Het college waardeert dat de rekenkamer de landelijke factsheet niet als uit- gangspunt voor conclusies heeft genomen, maar de onderliggende gemeentelijke cijfers zelfstandig heeft getoetst. Dit sluit aan bij de eigen constatering van de rekenkamer van Geertruidenberg dat de factsheet als op zichzelf staand instrument beperkt geschikt is om conclusies aan te verbinden. Deze brief bevat de reactie van het college op de conclusies en aanbevelingen uit de Bestuur- lijke Nota.
Op een aantal onderdelen is in het kader van het ambtelijk wederhoor al een techni- sche/feitelijke reactie geleverd; deze is in onderstaande reactie verwerkt en waar relevant nader bestuurlijk geduid. Algemene reactie op de hoofdconclusies Het college onderschrijft de hoofdconclusie van het rapport dat de geconstateerde afwijkingen tus- sen begroting en realisatie grotendeels verklaarbaar zijn vanuit incidentele gebeurtenissen, onder meer de inbreng van de grondexploitatie Donge-oevers in 2022, de COVID- en Oekraïnemiddelen, 3 de legesopbrengsten samenhangend met de verbreding van de A27 en niet duiden op structurele onderbesteding. Het college onderschrijft eveneens dat de ontwikkeling van de personeelslasten, en met name de structureel en fors toenemende inhuur, het meest consistente en zorgwekkende patroon in de ana- lyse vormt. Deze ontwikkeling hangt samen met de bredere krapte op de arbeidsmarkt voor gemeen- telijk personeel en is een punt dat om gerichte aandacht vraagt, ook in relatie tot de kwetsbaarheid van de organisatie en de continuïteit van dienstverlening. Het college hecht eraan dat de aanbeve- lingen niet incidenteel worden opgepakt, maar een vaste plek krijgen in de reguliere planning- en control cyclus.
Tot slot onderschrijft het college de constatering dat de positieve rekeningresultaten van de afgelo- pen jaren in belangrijke mate incidenteel van aard zijn geweest. In de bijlage is in een overzicht per bevinding een korte toelichting gegeven. Bijlage 1: reactie per aanbeveling Onderstaand geeft het college per aanbeveling aan of deze wordt overgenomen en op welke wijze hier invulling aan wordt gegeven. Aanbeveling rekenkamer Standpunt Toelichting 1 Analyseer de ontwikkeling van de personeelsinzet, met bijzondere aandacht voor de verhouding tussen eigen personeel en inhuur. Overnemen Het college onderschrijft dit als het meest urgente aandachtspunt uit het onderzoek. De inhuurlasten zijn tussen 2017 en 2024 ononderbroken gestegen, van e 0,8 miljoen naar e 5,1 miljoen. Het college laat de omvang en samenstelling van de inhuurportefeuille, inclusief de onderliggende vacatureproblematiek, jaarlijks analyseren bij de jaarrekening en zal deze analyse tevens betrekken bij de begroting. 2 Ontwikkel een gerichte strategie voor het aantrekken en behouden van personeel, met als doel de afhankelijkheid van externe inhuur te beperken. Overnemen, met kanttekening Overnemen, met de kanttekening dat de onderliggende oorzaak, krapte op de arbeidsmarkt voor gemeentelijk personeel, zich slechts ten dele laat beïnvloeden door lokaal beleid.
Het college laat, uiterlijk bij de begroting 2027, een plan van aanpak, strategische personeelsplanning, opstellen gericht op het vergroten van de aantrekkelijkheid als werkgever en het verkorten van vacatureduur, met als realistisch doel de inhuurquote te stabiliseren en waar mogelijk te verlagen, niet op het volledig wegnemen van de afhankelijkheid van inhuur op korte termijn. De raad wordt hierover afzonderlijk geïnformeerd. 4 Aanbeveling rekenkamer Standpunt Toelichting 3 Maak in de planning- en controlcyclus expliciet onderscheid tussen incidentele en structurele afwijkingen. Overnemen Dit onderscheid is voor een deel al staande praktijk (grondexploitatierisico’s, jeugdzorgprognose) en wettelijk verplicht via het BBV-overzicht incidentele baten en lasten. Het college neemt de aanbeveling over om dit overzicht leesbaarder te duiden. 4 Versterk de aansluiting tussen verschillende financiële rapportages, zodat afwijkingen beter herleidbaar zijn. Kanttekening De rekenkamer signaleert dat de clustering van taakvelden in de factsheet (bijvoorbeeld bij het sociaal domein en de extra rijksbijdragen) een directe aansluiting op de gemeentelijke administratie bemoeilijkt.
Deze clustering betreft een presentatiekeuze in de factsheet en niet de onderliggende Iv3-taakvelden of economische categorieën, die conform landelijk voorschrift (BBV/Iv3) worden gevolgd en waarop wijzigingen, zoals de herhaalde aanpassingen binnen Jeugd en Wmo, niet lokaal te beïnvloeden zijn. 5 Gebruik benchmarkinformatie met expliciete aandacht voor definities, aannames en beperkingen. Overnemen Het college deelt de constatering dat de referentiegroep op onderdelen, met name grondexploitatie en belastingen, beperkte vergelijkingswaarde heeft. Benchmarkinformatie zal voortaan steeds worden voorzien van een duiding van de gehanteerde definities en beperkingen, zodat deze niet los van de context wordt geïnterpreteerd. 6 Hanteer de uitkomsten van het DoeMee-onderzoek primair als signaal, en niet als zelfstandig sturingsinstrument. Overnemen Het college onderschrijft deze aanbeveling volledig. De factsheet is en blijft een extern signaleringsinstrument; sturing vindt plaats op basis van de eigen begroting, jaarrekening en tussentijdse rapportages. 7 Besteed bij de behandeling van de Voorjaarsnota expliciet aandacht aan de vraag of de gemeente de stijgende lasten op termijn kan opvangen zonder aanvullende inkomsten of bezuinigingen. Maak daarbij onderscheid tussen structurele en incidentele componenten van het rekeningresultaat.
Overnemen met kanttekening Het college neemt de aanbeveling over om, aanvullend daarop, de vraag naar de structurele opvangbaarheid van de stijgende lasten expliciet als apart onderdeel te agenderen bij de Voorjaarsnota, met een helder onderscheid tussen structurele en incidentele componenten van het rekeningresultaat. Echter rekening houdend met momentopname en onderhavige verandering van cijfers. 5 1.6 Leeswijzer Na deze samenvatting volgt een verantwoording van de onderzoeksaanpak en de gehanteerde me- thodiek. Daarna is per onderdeel van de factsheet een nadere analyse opgenomen, waarin de afwijkingen worden toegelicht, getoetst aan de onderliggende cijfers en voorzien van een inhoude- lijke duiding. Het analysedeel van dit rapport bestaat uit een bewerkte versie van de DoeMee-factsheet. Ten opzichte van het origineel zijn aanpassingen gemaakt in de schaalverdeling en weergave van de grafieken, is de toelichting per grafiek uitgebreid en is de referentiegroep vervangen door de vijf vergelijkingsgemeenten die beter aansluiten bij het profiel van Geertruidenberg. De nummering van de factsheet slides is opgenomen in de titel van elk onderdeel. 6