Visie Klimaatadaptatie Etten-Leur

Naar een klimaatbestendig Etten-Leur

VISIEDOCUMENT

GEMEENTE ETTEN-LEUR Roosendaalseweg 4 4875 AA Etten-Leur Telefoon 14 076 www.etten-leur.nl

INHOUDSOPGAVE

i

01 |

INLEIDING

4

02 |

ACHTERGROND

6

2.1 Aansluiting op klimaatstresstesten 2.1.1 Het Klimaatportaal van Water- en Klimaatkring de Baronie 2.1.2 Klimaatfeitenkaart van de Waardemakers

6 6 8

2.2 Risicodialogen 2.2.1 Regionale risicodialoog 2.2.2 Lokale risicodialoog

9 9 9

2.3

9

03 |

Verbinding met ander beleid

DE EFFECTEN IN ETTEN-LEUR

11

3.1 Wateroverlast 3.1.1 Water op straat en in gebouwen 3.1.2 De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur

12 12 12

3.2 Hitte 3.2.1 Hittestress, schade en versterking van extreme buien 3.2.2 De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur

15 15 16

3.3 Droogte 3.3.1 Watertekorten, bodemdaling en kwetsbare dijken 3.3.2 De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur

19 19 19

3.4 Overstroming 3.4.1 Huizen en wegen onder water 3.4.2 De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur

22 22 22

04 |

SPEERPUNTEN VOOR ETTEN-LEUR

24

4.1

Vijf pijlers voor een klimaatbestendig Etten-Leur

25

4.2 Adaptief landelijk gebied 4.2.1 Aanpassen watersysteem 4.2.2 Kennisdeling klimaatbestendige landbouw

27 27 27

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

28 28 28

4.4 Aangename en aantrekkelijke bedrijventerreinen 4.4.1 Ontharden en vergroenen 4.4.2 Water bergen

29 29 29

4.5

30

Ontwikkelingen klimaatbestendig

ii

4.3 Gezond en groen wonen 4.3.1 Ontharden en vergroenen 4.3.2 Water vasthouden en bergen

4.6 Betrokken en actieve mensen 4.6.1 Participatie

31 31

05 |

35

IMPLEMENTATIE

I.

BIJLAGE: OVERZICHT KAARTLAGEN KLIMAATSTRESSTEST

36

II.

BIJLAGE: KLIMAATFEITENKAART

38

III. BIJLAGE: RISICODIALOGEN - HET PROCES

39

III.1. Lokale dialogen III.1.1. Enquête III.1.2. Digitale risicodialoog

39 40 41

IV. BIJLAGE: VERSLAG KLIMAATATELIER ETTEN-LEUR 15-12-2020

43

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

iii

VOORWOORD Ons klimaat is aan het veranderen. Dat leidt tot nieuwe vraagstukken die in de samenleving aan de orde zijn. Deze vraagstukken komen in dit visiedocument klimaatadaptatie 2023-2030 voor de gemeente Etten-Leur aan de orde. Het geeft een doorkijk van de effecten van klimaatverandering en tevens wat de taak is van de gemeente om de gevolgen van deze verandering te kunnen beheersen.

Als lokale overheid is het onze taak om de regie te nemen en oplossingen te zoeken voor de klimaatproblemen waar onze inwoners en ondernemers mee te maken krijgen. We kunnen als gemeente zelf maatregelen nemen, zoals het aanleggen van retentiegebieden en een groene inrichting bij nieuwe ontwikkelingen. Maar we kunnen het niet alleen. Aanpassen aan klimaatverandering doen we samen met onze inwoners, organisaties en ondernemers. Daarom nemen we ook maatregelen als een hemelwaterverordening en het stimuleren van groene tuinen en daken. De ondertitel van dit visiedocument is “Naar een klimaatbestendig Etten-Leur”. Daarmee geven we de richting aan om wateroverlast, hitte, droogte en overstroming tegen te gaan en problemen op te lossen of te voorkomen. De komende jaren zal de uitwerking van deze richting met regelmaat onderwerp van gesprek zijn in de gemeenteraad. Daar waar de gemeente Etten-Leur invloed heeft om gevolgen van klimaatverandering aan te pakken, zal zij concrete voorstellen voorleggen die in samenspraak met de maatschappelijke partners, ondernemers en inwoners van onze gemeenten worden uitgewerkt.

Wethouder Ger de Weert

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

INLEIDING

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

4

01 |

5

Klimaatverandering leidt tot extremere weersomstandigheden en daar wil de gemeente Etten-Leur op voorbereid zijn. Als we terugkijken op de afgelopen jaren, was meerdere malen sprake van extreme hitte in Etten-Leur. De temperatuur in de klaslokalen bijvoorbeeld liep in 2020 zo hoog op, dat er met spoed maatregelen moesten worden getroffen. In augustus van hetzelfde jaar hadden de inwoners te maken met wateroverlast door extreme neerslag. Een bewoner van de Markt meldde aan de gemeente: ‘Het leken wel de Niagarawatervallen op het dak van de Lambertuskerk’. Door opeenvolgende periode van droogte verdorde het openbaar groen op meerdere plekken en vaardigde het Waterschap een beregeningsverbod uit voor het landelijk gebied. Om ernstige gevolgen voor onze inwoners op langere termijn te voorkomen, maakt Etten-Leur beleid om zich aan te passen aan klimaatverandering. Meer concreet; wat is de visie op klimaatadaptatie. De gemeente Etten-Leur heeft in algemene zin ambities voor klimaatadaptatie opgeschreven in de Omgevingsvisie. In dit visiedocument maken we concreter wat de pijlers zijn onder klimaatadaptatie en benoemen we de speerpunten hoe Etten-Leur hieraan uitvoering geeft. Daarnaast krijgen specifieke taken en acties hun plek in het uitvoeringsprogramma.

Met dit document sluiten we aan op het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie: het plan van de Rijksoverheid om Nederland ‘klimaatrobuust’ in te richten. De effecten voor EttenLeur zijn in kaart gebracht. Maar om deze effecten onder controle te houden zijn beleidskeuzes nodig. Het is onmogelijk om alle risico’s volledig weg te nemen, dus moeten we een afweging maken welke risico’s we aanpakken en welke risico’s we accepteren. Dit visiedocument brengt in beeld welke maatregelen voor Etten-Leur prioriteit hebben en hoe we tot deze afweging gekomen zijn.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

2.1

ACHTERGROND

6

02 |

Aansluiting op klimaatstresstesten In 2019 en 2020 heeft het samenwerkingsverband Water- en Klimaatkring de Baronie 1, waar Etten-Leur deel van uitmaakt, stresstesten laten uitvoeren. De stresstesten brengen in beeld welke kwetsbaarheden ontstaan als gevolg van klimaatverandering. Het gaat hierbij om vier thema’s: -

Hitte Droogte Wateroverlast Overstroming

De lokale effecten zijn in kaart gebracht door adviebureau Nelen en Schuurmans en de regionale effecten door het bedrijf De Waardemakers.

2.1.1

Het Klimaatportaal van Water- en Klimaatkring de Baronie De lokale gevolgen zijn in beeld gebracht aan de hand van modellen van een bepaalde situatie, zoals de gevoelstemperatuur op een hete zomerdag en de wateroverlast bij een bui van 70 mm per uur. De resultaten zijn weergegeven in online toegankelijke kaarten, die te raadplegen zijn via het Klimaatportaal 2 (zie afbeelding 1).

Afbeelding 1 Het klimaatportaal van Water- en Klimaatkring De Baronie

1 Gemeenten Etten-Leur, Zundert, Rucphen, Breda, Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze-Rijen, het waterschap Brabantse Delta en Brabant Water. 2 https://www.klimaatportaalbaronie.nl/

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

7

Met behulp van modellering zijn de gevolgen per gemeente en per wijk in beeld gebracht. Wijkscores - met de categorieën licht, gemiddeld en zwaar - dienen als hulpmiddel bij het opstellen van een prioritering in de aanpak. Afbeelding 2 toont per thema het overzicht van de wijkscores in Etten-Leur. Hoe donkerder de kleur, hoe groter de risico’s van klimaatverandering op dat thema in die wijk.

Afbeelding 2. Wijkscores per thema. Hoe donkerder de kleur, hoe groter de risico’s als gevolg van klimaatverandering.

De resultaten zijn tot op straatniveau te bekijken (zie afbeelding 3). Dit geeft inzicht in de situaties waar aanpassingen nodig zijn om de gevolgen van klimaatverandering voor onze inwoners te beperken.

Afbeelding 3. De hittekaart van wijk Centrum-West in het Klimaatportaal, met aangeduid een rode locatie (Korte Dreef) waar de gevoelstemperatuur oploopt tot 49,9 ᵒC.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Klimaatfeitenkaart van de Waardemakers

8

2.1.2

De gebiedsgerichte analyse is uitgevoerd door De Waardemakers en omvat het gebied van de werkregio van de Water- en Klimaatkring de Baronie. Door verstedelijking, wateronttrekking en versnelde waterafvoer is er sprake van een gering water bufferend vermogen, wat resulteert in droogte, hitte en wateroverlast. Dit heeft gevolgen voor landbouw, biodiversiteit en drinkwaterbronnen. De resultaten zijn ingedeeld in gebiedsgerichte opgaven en deze worden weergegeven in verschillende kaarten (zie bijlage II). Het totaal aan opgaven en ontwikkelingen is te zien in de Klimaatfeitenkaart (afbeelding 4). Van deze opgaven zijn de Naad van Brabant en het Hittelint voor Etten-Leur het meest van belang. Deze gaan met name over hitteontwikkeling boven de stedelijke gebieden en over verdroging van het noordelijk buitengebied. De analyse heeft gebiedsopgaven in beeld gebracht, waar gemeenten en regio’s voor zullen moeten samenwerken om hitte, wateroverlast, droogte en overstroming op een hoger schaalniveau tegen te gaan. Omdat de watertoevoer vanuit beken, rivieren en kwelstromen uit België afkomstig is, is de regio ook afhankelijk van het beleid in België. Binnen de Klimaatkring worden afspraken gemaakt over de aanpak van de gebiedsopgaven in de regionale uitvoeringsagenda.

Afbeelding 4. De Klimaatfeitenkaart van de regio van Klimaatkring de Baronie. In bijlage II staan alle kaarten inclusief toelichting.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Risicodialogen

9

2.2

De risicodialoog is, net als de stresstesten, een van de onderdelen uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. De stresstest toont aan welke kwetsbaarheden er zijn, maar hier hangt geen waardeoordeel aan. Tijdens de risicodialoog wordt afgewogen of deze kwetsbaarheden een probleem vormen en of er maatregelen moeten worden getroffen om de risico’s te verkleinen. Etten-Leur heeft zowel op regionaal als lokaal niveau een risicodialoog gehouden.

2.2.1

Regionale risicodialoog Water- en Klimaatkring de Baronie is al snel gestart met de regionale risicodialoog. Met meerdere bijeenkomsten voor een brede groep externe partijen uit de regio zijn zowel de stresstesten als de ervaringen van de partijen besproken. In gezamenlijkheid zijn knelpunten en kansen voor de regio benoemd. Daarna is er gekeken naar wat er al aan activiteiten plaatsvindt en vervolgens wat er in de regionale uitvoeringsagenda terug moet komen.

2.2.2

Lokale risicodialoog Tijdens het verzamelen van informatie voor de stresstesten zijn er werkbezoeken bij de gemeentelijke organisatie afgelegd. Hierbij is een lokale verkenning gedaan voor de kansen en opgaven. Een interdisciplinaire groep medewerkers is actief betrokken, voor een integraal perspectief en voor bewustwording binnen de gemeentelijk organisatie. Vervolgens hebben we dit doorgezet bij het verzamelen van inbreng voor dit visiedocument en het uitvoeringsprogramma. Voor het verzamelen van inbreng van inwoners, organisaties en bedrijven zijn een tweetal sessies en een enquête gehouden. Ook de gemeenteraad is met een informatiesessie betrokken. Een gedetailleerde beschrijving van het proces is opgenomen in bijlage III en het verslag van de risicodialoog is opgenomen in Bijlage IV.

2.3

Verbinding met ander beleid Klimaatadaptatie vergt een integrale aanpak met verschillende vakgebieden, zoals stedelijk beheer, stedelijke ontwikkeling, maatschappelijke ontwikkeling en communicatie met inwoners. De op te stellen strategie houdt dan ook verband met verschillende andere (op te stellen) beleidsstukken en strategiedocumenten. We

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

10

denken daarbij in ieder geval aan de Omgevingsvisie en de uitwerking van omgevingsplannen, Verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan (ofwel Waterplan), Hemelwaterverordening en de Groenbeleidsnota.

DE EFFECTEN IN ETTEN-LEUR

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

11

03 |

Wateroverlast

12

3.1

Als gevolg van klimaatverandering veranderen de neerslagpatronen. Warmere lucht kan namelijk een grotere hoeveelheid waterdamp bevatten. De intensiteit van regenbuien, hagel- en onweersbuien neemt toe, vooral ‘s zomers, evenals de hoeveelheid neerslag in de winter. Door deze factoren neemt de kans op wateroverlast toe.

3.1.1

Water op straat en in gebouwen Wateroverlast als gevolg van kortdurende hevige neerslag ontstaat vaak in de zomer en het meeste risico lopen de bebouwde en verharde omgeving, zoals winkelcentra, woonwijken en bedrijventerreinen. Ook op landbouwgrond kan overlast voorkomen door verdichting van de bodem. In beide situaties kan er niet veel water in de bodem infiltreren. In het Etten-Leurse grondgebied heeft de bodem ook op veel plekken een matige infiltratiewaarde vanwege aanwezige leemlagen. De mate van infiltratie kan daardoor lokaal zeer verschillen. Het hemelwater wordt daarom vaak via riolering en sloten afgevoerd naar een waterzuivering of naar verder gelegen oppervlaktewater. Wanneer er veel neerslag in een korte tijd valt, kan het zijn dat het riool de hoeveelheid toestromend water niet aankan. Als de straat onvoldoende ruimte heeft om de neerslag ter plekke te bergen, bestaat de kans dat water richting gevoelige locaties afstroomt, in gebouwen terechtkomt of belangrijke doorgangswegen onbegaanbaar maakt. In het buitengebied kunnen bijvoorbeeld delen van wegen en akkers onder water komen te staan. Bij langdurige regenval kunnen zelfs de taluds van wegen en spoorlijnen verzakken, doordat de bodem geheel verzadigd raakt.

3.1.2

De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur

3.1.2.1

Kwetsbare locaties bij extreme neerslag Met Operatie Water Weg heeft Etten-Leur in de afgelopen jaren al flink ingezet op het voorkomen van wateroverlast. Door het vergroten van de rioolcapaciteit, het afkoppelen van het hemelwater en het aanleggen van retentievijvers zal het grootste gedeelte van de buien voldoende kunnen worden opgevangen. Bij extreme buien en wanneer de riolering nog vol zit van de vorige bui, kan het echter toch zo zijn dat er op bepaalde plekken wateroverlast optreedt. In het klimaatportaal is die situatie inzichtelijk gemaakt voor een bui van 70 mm per uur. De riolering is bij dit model achterwege gelaten. Uit dit model komt een aantal kwetsbare plekken naar voren, waar bijvoorbeeld wegen onbegaanbaar kunnen worden of water in gebouwen tot

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

13

schade kan leiden. Ook bedrijventerrein Vosdonk is kwetsbaar. Niet alleen vanwege de grote mate van verharding, maar ook vanwege de geografische ligging. Deze knelpunten zouden nader onderzocht moeten worden met daarbij een extra toets of recent genomen (waterbergings)maatregelen toereikend zijn.

3.1.2.2

Waterhuishouding uitbreiden Grofweg zijn er vier oplossingen om wateroverlast te voorkomen en te verminderen: -

Waterberging Infiltratie Verdamping Afvoeren

In onderstaande tabel staan voorbeelden van maatregelen die de gemeente kan nemen: Waterberging

Infiltratie

Verdamping

Afvoeren

Retentievijvers

Verharding verwijderen

Openbaar groen toevoegen

Vergroten capaciteit oppervlaktewater

Wadi’s

Waterdoorlatende verharding

Groene daken en gevels

Gescheiden hemelwaterriolering

Groene daken

Sponswerking v.d. bodem vergroten

Oppervlaktewater toevoegen

Ondergroei en bodembedekking in het openbaar groen Oppervlaktewater toevoegen

(Ondergrondse) retentie (tanks, kratten e.d.)

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Maatregelen die inwoners, organisaties en bedrijven kunnen nemen: Waterberging

Infiltratie

Verdamping

Regenton/ Regenschutting e.d.

Verharding verwijderen

Groene tuinen

Ondergrondse retentie Waterdoorlatende (tanks, kratten e.d.) verharding

Afvoeren

Groene daken en gevels

Groene daken

Ondergroei en bodembedekking in de tuin Sponswerking van de bodem vergroten

De gemeente kan ook juridisch verankeren dat andere partijen maatregelen nemen om wateroverlast te voorkomen, bijvoorbeeld bij nieuwbouw. Dit kan bijvoorbeeld door een hemelwaterverordening op te stellen, of door een voorwaardelijke verplichting op te nemen in het omgevingsplan 3.

3 Zie bijvoorbeeld de Handreiking klimaatadaptief decentrale regelgeving bouwen en inrichten (2020), uitgegeven door het Ministerie van BZK.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

14

Ook inwoners, organisaties en bedrijven kunnen bijdragen aan het voorkomen van wateroverlast. In onderstaande tabel staan voorbeelden van maatregelen die zij op hun eigen percelen kunnen treffen.

Hitte

15

3.2

Klimaatverandering leidt in Nederland tot meer zomerse en tropische dagen. In de afgelopen jaren hebben we meerdere zomers met een lange periode zeer warm weer gehad en ook meerdere hittegolven. Vóór 1975 was een hittegolf juist een zeldzaam verschijnsel. Maar volgens het KNMI heeft meer dan de helft van alle hittegolven in Nederland plaatsgevonden in de afgelopen 28 jaar. Door klimaatverandering is hitte nu en in de toekomst geen zeldzaam verschijnsel meer.

3.2.1

Hittestress, schade en versterking van extreme buien De fysieke hinder die mensen (en dieren en planten) ervaren als gevolg van hitte wordt hittestress genoemd. Hitte vormt een risico voor gezondheid en welzijn. In het ergste geval kan het zelfs dodelijk zijn, vooral onder kwetsbare groepen zoals ouderen. Naast fysieke problemen kan hitte ook tot sociale problemen leiden, zoals een toename van agressie en geweld. Naast risico’s voor de gezondheid heeft hitte ook effecten op de verkeersveiligheid, arbeidsproductiviteit, op materieel en bouwwerken. Dit uit zich bijvoorbeeld in een toename in het aantal verkeersongelukken, werknemers die slecht slapen of in de hitte moeten werken, elektronische apparatuur die uitvalt en schade aan materieel en bouwwerken, wanneer materialen uitzetten of smelten. In het stedelijk gebied wordt het nog warmer dan het buitengebied, omdat er veel verhard en bebouwd is. De extra opwarming in het stedelijk gebied wordt het stedelijk hitte-eilandeffect genoemd. Stenen, daken en wegen nemen veel warmte op en stralen die vervolgens uit naar de omgeving. Daarnaast duurt het vrij lang voordat deze materialen weer zijn afgekoeld, waardoor het ook ’s nachts langer heet blijft. Groen kan dit effect temperen, maar is in het stedelijk gebied vaak beperkt aanwezig. Een groen dak kan bijvoorbeeld maximaal 25 °C worden, maar een bitumen dak wel 80 °C.

Ook donkere kleuren, zoals zwart asfalt, houdt warmte meer vast. Wanneer voor lichtgrijs wordt gekozen, kan dit al tot een verlaging van 20 °C in de oppervlaktetemperatuur leiden. En ten slotte is er op veel plekken in het stedelijk gebied slechts beperkte ventilatie. Al deze aspecten leiden ertoe dat er in het stedelijk gebied meer hitte ontstaat en meer hittestress wordt ervaren, dan erbuiten. Het hitte-eilandeffect wordt in onze regio versterkt door de ligging van de stedenlint Roosendaal-Etten-Leur Breda en de dominante zuidwestelijke windrichting. De warmte bouwt zich boven de steden op en waait vervolgens langzaam door naar het oosten, waardoor er een opeenstapeling van hitte plaatsvindt. Dit patroon zorgt ervoor dat VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

3.2.2 3.2.2.1

16

ook buien zich boven land extremer kunnen ontwikkelen en is dus een extra oorzaak van extreme neerslag en wateroverlast. De hitte-aanpak is dus ook regionaal en bovenregionaal van belang om deze aspecten van klimaatverandering tegen te gaan.

De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur Hitte in de woonwijken en op de bedrijventerreinen Net als in veel andere gemeenten, is ook in Etten-Leur de hitteproblematiek in de ‘versteende’ centrumgebieden, oudere wijken en bedrijventerreinen het grootst. Daar is relatief weinig ruimte voor groen en water, dat veel minder opwarmt en schaduw en verdamping biedt. In de oudere woonwijken staan de huizen vaak dicht op elkaar en is er weinig openbaar groen op straat. Bovendien zijn veel (voor)tuinen (grotendeels) betegeld. Op de bedrijventerreinen vormen zowel de grote hoeveelheid verharding als de grote dakoppervlakken een bron van hitteontwikkeling. Deze hitte zweeft bij de dominante zuidwestelijke windrichting naar het oosten toe, van Vosdonk naar de woonwijken. Daardoor hebben deze inwoners extra te kampen met hitte, ook ’s nachts.

3.2.2.2

Hitteontwikkeling en hittestress tegengaan Om hitteontwikkeling en hittestress tegen te gaan zijn er een aantal oplossingsrichtingen: -

Schaduw Verdamping Ventilatie Reflectie

In onderstaande tabel staan voorbeelden van maatregelen die de gemeente kan nemen om hitte tegen te gaan 4:

4 Zie ook het stageverslag ‘Hittestress verminderen in de leefomgeving van ouderen’ (2022) door Lieve Vermunt in opdracht

van Gemeente Etten-Leur. Dit verslag is opgenomen in de bijlage. VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Verdamping

Ventilatie

Reflectie

Bomen, struiken en hagen

Openbaar groen toevoegen

Voldoende ruimte tussen gebouwen

Lichtere kleuren van oppervlakken.

Schaduw van gebouwen Groene daken en gevels

Pergola’s

Sponswerking van de bodem vergroten

Schaduwdoeken

Oppervlaktewater en waterelementen

Onderzoek naar Verharding micro-klimaat op een verwijderen locatie Halfverharding

Ook inwoners, organisaties en bedrijven kunnen maatregelen treffen. In onderstaande tabel staan maatregelen die inwoners, organisaties en bedrijven kunnen nemen om hitte tegen te gaan: Schaduw

Verdamping

Ventilatie

Reflectie

Bomen, struiken en hagen in de tuin

Groene tuinen

Ventilatie in het gebouw

Lichtere kleuren van oppervlakken.

Pergola’s

Groene daken en gevels

Verharding verwijderen

Schaduwdoeken, parasols e.d.

Sponswerking van de bodem vergroten

Halfverharding

Vernevelaars

Zonwering

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

17

Schaduw

Vergroen Etten-Leur Het is voor het stedelijk gebied essentieel om te zorgen voor een afname van de hoeveelheid verharding en een toename van de hoeveelheid groen en water. Dit is tevens te koppelen aan biodiversiteits- en gezondheidsdoelstellingen. Bij nieuwe ontwikkelingen en herontwikkelingen is het belangrijk om de groennorm in acht te houden, om de hoeveelheid groen en water te waarborgen. In nieuwe projecten kan groen en water al vanaf het begin mee worden genomen in de planvorming. Daarbij is het zaak om het groen strategisch te plaatsen, zodat juist fietsers en voetgangers hier baat bij hebben en groene loop- en fietsroutes gecreëerd worden. Ook is het belangrijk dat verkoelend groen als verblijfsruimte op korte loopafstand (maximaal 500 m) bereikbaar is. In woonwijken is een het aanvullende oplossing om het woningaanbod te differentiëren in woningen met en zonder voortuin. Een deel van de inwoners heeft geen behoefte aan een voortuin, waardoor deze volledig wordt betegeld. Door te differentiëren kan voorkomen worden dat er meer verharding bij komt in de vorm van tegeltuinen. De ruimte die daarmee bespaard wordt kan in het openbaar gebied groen worden ingericht. Bij bestaande woningen kan het helpen om een tuincoach of tuinmaatje in te stellen om tuinen te vergroenen.

Mensen die hulp nodig hebben bij het tuinieren, bijvoorbeeld ouderen, kunnen dan een beroep op doen op een tuinmaatje. Zodoende kan voorkomen worden dat een groene tuin wordt omgevormd tot tegeltuin. Het is vooral belangrijk om te vergroenen in wijken en buurten waar de groennorm niet wordt gehaald. In bestaand gebied kan het echter lastig zijn om ruimte te vinden om groen en water toe te voegen. In gevallen van ruimtegebrek of andere fysieke beperkingen liggen oplossingen als groene daken, groene gevels, hagen en pergola’s meer voor de hand dan het toevoegen of vergroten van groenstroken. Op de bedrijventerreinen kunnen groene daken, tuinen op eigen percelen en meer groen en water in het openbaar gebied uitkomst bieden. Voor zowel bedrijven als particulieren geldt dat de gemeente hen kan informeren, stimuleren en ondersteunen om te vergroenen. Zowel financiële prikkels als acties en communicatie zijn hiervoor geschikt.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

18

3.2.2.3

Droogte

19

3.3

Met name in de provincies Noord-Brabant en Gelderland hebben zich in de afgelopen jaren lange periodes van droogte voorgedaan, met grote gevolgen voor de grondwaterstanden en de beschikbaarheid van drinkwater. Door klimaatverandering is neerslag minder gelijkmatig verdeeld over het jaar. Extreme buien worden afgewisseld met langere perioden van droogte, vooral in de zomer. En terwijl Nederland lange tijd gewend is geweest om hemelwater zo snel mogelijk af te voeren, blijkt nu dat we dit water hard nodig hebben om grote problemen in tijden van droogte te voorkomen.

3.3.1

Watertekorten, bodemdaling en kwetsbare dijken Langdurige droogte kan leiden tot watertekorten, waardoor drinkwater schaars wordt en landbouw en natuur schade kunnen ondervinden. Doordat de hoeveelheid en kwaliteit van het oppervlaktewater afneemt, heeft dit negatieve gevolgen voor flora en fauna, met name in gebieden gekenmerkt door natte natuur. Ook het noordelijk buitengebied heeft hiermee te maken.

3.3.2 3.3.2.1

De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur Kwetsbaar buitengebied Naast het regenwater dat valt op het grondgebied van Etten-Leur, wordt er ook water aangevoerd op andere manieren. Etten-Leur maakt onderdeel uit van een beekdallandschap dat water vanuit België via beken en rivieren naar het noorden aanvoert. Ten noorden van Etten-Leur stroomt de Mark af richting het westen. Behalve via het oppervlaktewater, wordt er ook water aangevoerd via lange en korte kwelstromen. In het stedelijk gebied zijn de gevolgen van droogte vooral zichtbaar in het openbaar groen en in tuinen. Doordat er weinig regenwater in de grond kan trekken vanwege de grote hoeveelheid verharding, is verstedelijking een factor die bijdraagt aan droogte. Maar met name het buitengebied is kwetsbaar voor droogte. Wateronttrekking en versneld afvoeren dragen daar aan bij. Etten-Leur heeft een hoger gelegen zuidelijk gebied en een lager gelegen noordelijk gebied. In het zuiden wordt droogte dan ook sneller opgemerkt dan in het noorden, vooral in de landbouw. In het noorden heeft men juist vaker te maken gehad met wateroverlast. Dat betekent niet dat er geen risico’s zijn voor het noordelijk gebied. Hier kan droogte namelijk leiden tot

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

3.3.2.2

Water vasthouden en verdelen Het is belangrijk om water juist vast te gaan houden in plaats van zo snel mogelijk af te voeren. Infiltreren, vertraagd afvoeren, het vergroten van de watercapaciteit en waterberging zijn de essentie van de droogteaanpak. In onderstaande tabel staan voorbeelden van maatregelen die de gemeente kan nemen: Infiltreren

Waterberging

Vergroten watercapaciteit

Vertraagd afvoeren

Ontharden

Retentievijvers

Oppervlaktewater toevoegen

Meanderende waterwegen

Hemelwater afkoppelen van grijswaterriool

Ondergrondse retentie, Herstel van oude bijv. infiltratiekratten beken, kreken, turfvaarten etc.

Regelbare afvoer afgekoppelde gebouwen

Retentie voor Verbreden van hergebruik, bijv. bassins watergangen voor beregening openbaar groen

Stuwen in watersysteem

Sponswerking van de bodem vergroten

Bomen en struiken in openbaar groen

Ondergroei en bodembedekking in het openbaar groen

Groene daken en gevels

Door de geografische eigenschappen van de regio is droogte een thema dat niet alleen lokaal, maar ook regionaal moet worden aangepakt. Samenwerking met de eigen werkregio (Water- en Klimaatkring De Baronie) en aangrenzende werkregio’s (Waterkring West), de Provincie en het Waterschap is cruciaal. Een mogelijkheid om nader te onderzoeken is het terugbrengen van historisch water, zoals oude

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

20

bodemdaling en tot kwetsbare dijken, wat het risico op een overstroming vergroot. Tevens bestaat het risico op schade aan funderingen, gebouwen en infrastructuur.

Ook inwoners, organisaties en bedrijven kunnen maatregelen treffen om droogte tegen te gaan. In onderstaande tabel staan voorbeelden van maatregelen die zij kunnen treffen op hun eigen perceel:

Infiltreren

Waterberging

Vergroten watercapaciteit

Vertraagd afvoeren

Ontharden

Regenton en -schutting e.d.

Vijvers

Regelbare afvoer afgekoppelde gebouwen

Hemelwater afkoppelen van grijswaterriool

(Ondergrondse) retentie, bijv. infiltratiekratten, tank etc.

Bomen en struiken in de tuin

Sponswerking van de bodem vergroten

Groene daken en gevels

Ondergroei en bodembedekking in de tuin

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

21

turfvaarten, en het (verdere) herstel van oude beken en kreken. Dit is ook een kans voor het ontwikkelen van natuur en het vergroten van de biodiversiteit in het buitengebied.

Overstroming

22

3.4

In een opwarmende wereld krijgen we te maken met een stijgende zeespiegel en een fluctuerende aanvoer vanuit de rivieren. Dit komt door het uitzetten van het zeewater, het smelten van sneeuw en ijs en door extreme of juist uitblijvende regenval bovenstrooms. Deze factoren zorgen ervoor dat de kans op een overstroming toeneemt.

3.4.1

Huizen en wegen onder water Afhankelijk van de kracht en diepte van de overstroming, bestaat ook het risico op (dodelijke) slachtoffers. Ook is er kans op schade, zowel boven- als ondergronds. Bijvoorbeeld aan gebouwen, wegen, riolering en voorzieningen als drinkwater en energie. Als de waterdiepte hoog is, kunnen huizen geheel onder water komen te staan, wat de kans op slachtoffers vergroot. Ook kunnen hulpdiensten dan moeilijker ter plaatse komen om mensen te evacueren.

3.4.2 3.4.2.1

De opgaven en oplossingen voor Etten-Leur Kwetsbaar noordelijk buitengebied In Etten-Leur zien we dat Buitengebied Noord kwetsbaar is voor overstroming vanuit de richting van het Volkerak of de rivier de Mark (zie afbeelding 5). Door de lage ligging kan een groot gedeelte van het gebied kan tijdens een overstroming onderlopen, waarbij de waterdiepte kan oplopen tot wel 7 meter (Figuur 9). Bodemdaling en kwetsbare dijken als gevolg van droogte vergroot dit risico. In geval van hoogwater vanuit de zee, kan ook de Mark haar water niet goed afvoeren. Daardoor kan ook wateroverlast ontstaan, vooral wanneer de capaciteit van gemalen tekortschiet en de riolering over zou lopen.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

23 Afbeelding 5. De waterdiepte in Buitengebied Noord tijdens een overstroming.

3.4.2.2

Hoogwaterbescherming Bij hoogwaterbescherming zijn onder andere het Waterschap, de Provincie en de Veiligheidsregio betrokken voor preventie en voor calamiteitenplannen en protocollen in geval van noodsituaties. Middels waterkeringen en meer ruimte voor het waterstelsel wordt de kans op een overstroming verkleind. In de regio WestBrabant is daarbij met name de waterberging in het Volkerak-Zoommeer van belang. Voor de gemeente is het stelsel van pompen, gemalen en riooloverstorten van belang om overlast door hoogwater te voorkomen. Ook is droogtebestrijding belangrijk om bodemdaling in het noordelijk buitengebied te voorkomen en de kwaliteit van de dijken te behouden.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

SPEERPUNTEN VOOR ETTEN-LEUR

24

04 |

Om Etten-Leur klimaatbestendig te maken moeten we met de volgende vier aspecten rekening houden:

Water vasthouden en bergen In ons bestaand (en nieuw te ontwikkelen) stedelijk en landelijk gebied moeten we meer ruimte reserveren om water beter vast te houden en op te slaan. Hierbij kan de oplossing klein zijn (een regenton in elke achtertuin) of groot (overloopgebied in het buitengebied). Bij dit onderdeel mag de bodemgesteldheid niet vergeten worden. Een luchtige en humusrijke bodem is essentieel voor de waterhuishouding. Vergroenen en verkoelen Groen en schaduw bieden veel verkoeling op een warme zomerdag. De oplossing is duidelijk: verharding er uit en groen er voor terug. Ook hier kan de oplossing klein zijn (stoeptegel uit de voortuin) of groot (verkoelende groene zones door de stad). Veiligheid en gezondheid waarborgen Een veilige en gezonde leefomgeving is belangrijk. Hier kan zowel de overheid als inwoners iets in betekenen: op een warme zomerdag de protocollen van het Hitteplan opvolgen en de waterkeringen versterken. Kennis delen en agenda’s afstemmen Door met elkaar in gesprek te gaan kunnen we van elkaar leren; samen weten we veel. Het gaat daarbij niet alleen om kennisdeling vanuit overheden of natuurorganisaties. Er is ook veel kennis te delen vanuit onze inwoners, agrarische ondernemers, onderwijsinstellingen en bedrijven. Door met elkaar een kennis platform in te richten kunnen koppelkansen eerder gesignaleerd en beter benut worden.

Vanuit alle oplossingsrichtingen kan, in samenwerking met andere belanghebbenden, verder gewerkt worden om de oplossingen concreet te maken en deze te verbinden aan een verantwoordelijke en planning.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Vijf pijlers voor een klimaatbestendig Etten-Leur Vervolgens zijn er vijf pijlers vast te stellen aan de hand van de stresstesten en de risicodialoog:

1. Adaptief landelijk gebied Landbouw en natuur kenmerkt het buitengebied van Etten-Leur. Droogte bedreigt zowel landbouw als natuur. We streven naar een toekomstbestendig landelijk gebied voor deze functies.

2. Gezond en groen wonen In onze gemeente wonen de meeste mensen in het stedelijk gebied. Hitte en wateroverlast zijn risico’s voor welzijn en veiligheid. We streven naar een gezond en aantrekkelijk woonklimaat.

3. Aangename en aantrekkelijke bedrijventerreinen Op Vosdonk, Trivium, Attelaken en Zwartenberg vindt veel bedrijvigheid plaats. Dit is belangrijk voor onze lokale economie. Om hitte en wateroverlast te voorkomen zetten we in op een groene werkomgeving en daarmee op een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor werknemers en bedrijven.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

25

4.1

26

4. Ontwikkelingen klimaatbestendig We bouwen met het oog op de toekomst. Als we nu iets ontwikkelen, denken we na over een klimaatbestendige inrichting van de openbare en bebouwde ruimte.

5. Betrokken en actieve mensen De mensen maken Etten-Leur. Als we onze gemeente willen aanpassen aan het veranderende klimaat moeten we dat samen doen. We zetten in op samenwerking met inwoners en organisaties in onze gemeente middels een actief kennisplatform.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Adaptief landelijk gebied De speerpunten voor een adaptief landelijk gebied zijn:

4.2.1

-

Het aanpassen van het watersysteem Inzetten op kennisdeling voor klimaatbestendige landbouw

Aanpassen watersysteem In het landelijk gebied is het belangrijk om de waterhuishouding zodanig aan te passen aan klimaatverandering dat het zowel tegen droogte als hevige neerslag bestand is. Traditioneel werd er gewerkt met een laag waterpeil voor de landbouw, waardoor water zo snel mogelijk afgevoerd moest worden. Daardoor is het buitengebied niet klimaatbestendig ingericht. Dat moet anders: we moeten water gaan vasthouden, vooral in het zuiden. We constateren de volgende kansen: -

4.2.2

Ecologische verbindingszones benutten Bestaande beekdalstructuren beter benutten Water vast te houden door bovenstrooms stuwen te plaatsen Overloopgebieden in stand houden Nader onderzoek doen naar de gevolgen van vast- of fluctuerend peilbeheer Nader onderzoek doen naar meer manieren om water in het zuiden van EttenLeur beter vast te houden.

Kennisdeling klimaatbestendige landbouw Met de ZLTO, Water- en Klimaatkring de Baronie en het Waterschap zetten we in op kennisdeling voor klimaatbestendige landbouw. Hierbij gaat het onder andere om: -

Het terugbrengen van organische stof in de bodem Bodemverdichting tegengaan Natuurinclusieve landbouw Andere teeltvormen

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

27

4.2

Gezond en groen wonen De speerpunten voor gezond en groen wonen zijn:

4.3.1

-

28

4.3

Ontharden en vergroenen. Water vasthouden

Ontharden en vergroenen In het stedelijk gebied is het belangrijk om de hoeveelheid verharding te verminderen en de hoeveelheid groen te verhogen. In nieuw gebied kan er met het ontwerp al vooraf rekening mee worden gehouden. In het bestaand gebied kan met de hittekaart van het Klimaatportaal van de Baronie bekeken worden waar groen het hardste nodig is. We constateren daarbij de volgende kansen: -

Vergroenen van oudere buurten en buurten met een grote klimaatopgave Groene daken en gevels bij zowel particulieren als huurders Er is een koppelkans met biodiversiteit en de energietransitie Groenbeheer en -onderhoud kan mee worden genomen in het huurcontract van de sociale woningbouw

Wat nog nader onderzocht dient te worden: -

4.3.2

Bij groene daken op sociale huur: wie betaalt de beheer- en onderhoudskosten? Is er ruimte / draagvlak / belangstelling voor het inrichten van een pool vrijwilligers die als “tuinmaatjes” actief wil zijn voor aanleg en onderhoud van tuinen van mensen die dit zelf niet kunnen.

Water vasthouden en bergen In het stedelijk gebied is eveneens van belang dat de waterhuishouding verder wordt ingericht op klimaatverandering, met retentie als grootste opgave. Er zijn in woonwijken van Etten-Leur zogenaamde retentiebekkens aanwezig. De uitdaging is om inwoners van het stedelijk gebied te bewegen water op eigen terrein te bergen (vijver, waterton). Wat nog nader onderzocht dient te worden: -

Welke maatregelen werken in Etten-Leur (in relatie tot bodemgesteldheid)? VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Aangename en aantrekkelijke bedrijventerreinen De speerpunten voor aangename en aantrekkelijke bedrijventerreinen zijn:

4.4.1

-

Vergroenen Water bergen

Ontharden en vergroenen Bedrijventerreinen zijn vanwege de zeer grote mate van verharding niet klimaatbestendig ingericht. Ook qua biodiversiteit en gezondheid laat dat wat te wensen over. Zowel in het openbaar gebied als op de bedrijfspercelen zijn maatregelen te treffen. De laatste jaren worden bij (ver)nieuwbouw van bedrijven wel voorwaarden gesteld op op eigen terrein water te kunnen bergen. We constateren de volgende kansen: -

4.4.2

-

Stimuleren van verduurzaming van de bedrijventerreinen door bijvoorbeeld toepassing van waterdoorlatende parkeervoorzieningen. opvang (deel) hemelwaterafvoer op eigen terrein Koppelkans met de energietransitie: groene daken in combinatie met zonnepanelen Vergroenen van percelen of perceelsafscheidingen Vergroenen van het openbaar gebied met groene loop- en fietsroutes

Water bergen Voor de bedrijventerreinen is waterberging een grote opgave. We constateren daarbij de volgende kansen: -

-

(Dees) opvang hemelwater op eigen terrein en daartoe nadere regels stellen middels een Hemelwaterverordening Ruimte reserveren in de openbare ruimte voor extra waterberging Hemelwater opvangen en zo mogelijk hergebruiken in bedrijfsprocessen Overstroming van de Laakse Vaart voorkomen door waterberging op Vosdonk

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

29

4.4

Ontwikkelingen klimaatbestendig

30

4.5

Bij alle ontwikkelingen in de openbare ruimte verdient klimaatadaptatie de aandacht. Bij nieuwe ontwikkelingen kan dat aan het begin van het proces worden meegenomen, bij reconstructies moet er per situatie gekeken worden wat er aan maatregelen mogelijk is. We constateren verschillende kansen: -

Het opstellen van een klimaatbestendige norm of puntensysteem voor ontwikkelingen Het opstellen van een handboek voor klimaatadaptatiemaatregelen per wijk of wijktype Samenwerking opzoeken met woningcorporatie om in jaarlijkse prestatieafspraken klimaatmaatregelen op te nemen. Het aanleggen van een groen lint door de gemeente, die enerzijds de beekdalfunctie versterkt en anderzijds open gesteld kan worden als wandel- en of fietstpad.

We constateren ook een belangrijk aandachtspunt: -

Een risico is dat om financiële redenen de omgeving van sociale woningbouw of betaalbare koop niet klimaatbestendig wordt ingericht. Dat zou betekenen dat voor inwoners met lagere inkomens een slechtere kwaliteit van de leefomgeving wordt gerealiseerd dan voor inwoners met hogere inkomens. In de praktijk zie je dit verschil al vaak in de mate waarin groen in de directe omgeving is opgenomen. Denk bijvoorbeeld aan de inrichting van het Beatrispark in relatie tot andere starten in de wijk Centrum Oost. Om een dergelijke ongelijkheid tegen te gaan, kan er bijvoorbeeld een extra beroep op middelen worden gedaan uit een Groenfonds dat door de gemeente wordt beheerd. Dit Groenfonds zou dan wel specifiek in de gemeentelijke begroting moeten worden opgenomen.

En wat nader onderzocht dient te worden: -

Het beheer, onderhoud en de haalbaarheid van waterdoorlatende parkeervakken in relatie tot de bodemgesteldheid.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Betrokken en actieve mensen

31

4.6

De klimaatopgave kunnen we als overheid niet alleen. We zullen inwoners, organisaties en ondernemers moeten betrekken bij het treffen van maatregelen in hun omgeving. Daarbij kunnen we: -

-

Voorlichting geven en inzicht bieden in het voordeel dat men zelf bij maatregelen heeft Goede voorbeelden delen via een informatieplatform dat door de gemeente wordt ingericht. Wijkverenigingen, inwoners en ondernemers actief betrekken bij (reconstructie) plannen openbaar gebied en omgevingsplannen. Ondersteunen bij beheer van vergroeningsmaatregelen, bijvoorbeeld met een tuinmaatje, klimaatcoach of tuincoach

Wat we nog nader dienen te onderzoeken is: -

4.6.1

Welke invloed de buurtsamenstelling heeft op welk type maatregelen voor de buurt geschikt zijn (bijvoorbeeld groene speeltuinen op een plek met veel gezinnen met jonge kinderen) De effectiviteit van maatregelen bepalen per wijk of buurt (in relatie tot het wijktype, bodemgesteldheid en ruimtegebruik) De oprichting van een groep vrijwilligers die als tuinmaatje cq tuincoach aan de slag wil gaan in Etten-Leur, met name voor inwoners die zelf niet in staat zijn hun tuin aan te passen of te onderhouden.

Participatie In het gehele proces van de risicodialogen en adaptatie is participatie van groot belang. Participatie kan op verschillende manieren vorm krijgen, in verschillende gradaties van intensiteit en betrokkenheid. Er is reeds een Baronie-brede regionale stakeholderanalyse uitgevoerd. Tijdens de tweede werksessie met de gemeente, is een eerste inventarisatie gemaakt van de relevante, lokale stakeholders. Het is cruciaal om de inwoners te betrekken in de klimaatdialoog. Een aanzienlijke deel van het grondgebied is in particuliere handen. Aan de andere kant valt te verwachten dat de inwoner wellicht het type stakeholder is dat nog relatief ver van het thema

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

Voor het betrekken van inwoners wordt een sneeuwbaleffect beoogd. Dit houdt in dat eerst een groep actieve inwoners bereikt wordt die bekend is met klimaatadaptatie en mogelijk al actief is op dit vlak. Deze inwoners staan wellicht al op de radar van de gemeente of van andere stakeholders. Deze actieve groep bevat energie die we graag willen benutten in het activeren en enthousiasmeren van de andere inwoners. Tips voor participatie Voor een succesvolle participatie rond klimaatadaptatie kan rekening gehouden worden met de volgende tips: •

Zorg voor transparantie;

•

Schep heldere verwachtingen (mogelijkheden, criteria, rolverdeling);

•

Biedt handelingsperspectief, maak concreet voor stakeholders wat hun rol kan zijn;

•

Werk samen op basis van gelijkwaardigheid, voorkom een belerende houding;

•

Accepteer meningsverschillen over risico’s en kijk vooral naar waar je elkaar kunt versterken;

•

Bekijk wat ieders bijdrage kan zijn aan het proces. Maak goede afspraken over de taakverdeling en over wat jouw bijdrage kan zijn.

Kennisplatform Naast reeds bekende klimaatportaal van bijvoorbeeld de provincie Noord Brabant en de Baronie, kan ook een lokaal kennisplatform helpen om opgaven, kansen en resultaten op één centrale plek samen te laten komen. Een dergelijk platform kan de verbindende factor zijn tussen diverse stakeholders, zowel op lokaal als op regionaal niveau. Bovendien kan het ook helpen om de kansen die er liggen op particuliere grond inzichtelijk te maken. Een lokaal platform helpt om de kracht van integraliteit optimaal te benutten, doordat het ideeën, projecten en initiatieven in een vroegtijdig stadium aan elkaar kan verbinden.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

32

klimaatadaptatie af staat. Het voorstel is om in het benaderen van inwoners specifieke aandacht uit te laten gaan naar het bereiken en activeren van inwoners.

Uitnodigen van bewoners voor avonden over klimaatadaptatie om met hen in gesprek te gaan over de opgaven, kansen en mogelijkheden. Laat aandacht uitgaan naar wat bewoners eventueel zelf zouden kunnen doen rond hun particuliere eigendom. Het gebruik van creatieve werkvormen en inspiratiekaartjes kan helpen om input te verzamelen. Denk hierbij aan een Lagerhuis opstelling, waarin discussies gevoerd kunnen worden of het risicomatrix spel waarin klimaateffecten tegen elkaar afgewogen moeten worden. Resultaten kunnen terug gekoppeld worden op een portaal om offline en online samenwerking aan elkaar te verbinden.

Ideeënbus klimaatadaptatie Door op een zichtbare, ludieke manier buiten in gesprek te gaan met bewoners, ondernemers en bezoekers kan waardevolle input opgehaald worden over de mogelijke gevolgen die klimaatverandering met zich meebrengt. Bovendien kunnen mensen geïnformeerd, geïnspireerd en geactiveerd worden door kansen en mogelijkheden te inventariseren. (Lokale) Storymap Een (lokale) storymap kan helpen om op een beeldende en verhalende manier de gevolgen van klimaatverandering inzichtelijk te maken. Het is een aanvulling op een klimaatstresstest en kan met name ook doelgroepen aanspreken met een minder technische achtergrond (bewoners, ondernemers). Ook het creëren van bewustwording is een belangrijk uitgangspunt van de storymap.

Ambassadeurschap

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

33

Thema-avonden

Leefstijlen Het concept ‘leefstijl’ zegt iets over activiteiten, attitudes, interesses en meningen van stakeholders. Leefstijlen hebben dus ook invloed op de bijdrage die een inwoner mogelijk wil leveren. Het helpt beter in te schatten hoe je je participatiestrategie moet vormgeven. Een goede communicatie richting stakeholders is cruciaal voor het voorbereiden, (uit)voeren en afronden van de risicodialoog. Het gebruiken van leefstijlen als onderlegger voor de communicatie helpt het effect ervan te maximaliseren.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

34

Een bekend persoon of een voorbeeld-stakeholder uit een bepaalde doelgroep vragen om ‘ambassadeur voor klimaatadaptatie’ te worden. De ambassadeur inspireert, wijst ook op kansen en helpt bewustwording te creëren.

IMPLEMENTATIE

35

05 |

Het is van groot belang dat het klimaatvraagstuk door wordt vertaald naar alle fasen van het inrichten en het beheren van de openbare ruimte. Denk hierbij aan de volgende fasen: van omgevingsvisie, via handboek openbare ruimte, beheerplannen en bestekken. Ook bij de (her)inrichting van de openbare ruimte moet er voldoende aandacht zijn voor klimaatvraagstukken. In een handboek voor de openbare ruimte kunnen hiervoor gemeentelijke richtlijnen en tips worden opgenomen, het kan daarom een ‘quick win’ zijn voor klimaatadaptatie. Uiteindelijk dient klimaatadaptief werken vertaald te worden in de gehele beleidscyclus en de werkprocessen rond het beheren en het inrichten van de buitenruimte. Dit kan door implementatiedialogen te voeren met ambtenaren van betrokken overheden. Zo wordt duidelijk aan welke plannen verbonden kan worden en welke budgetten beschikbaar zijn. Ook wordt duidelijk of extra kennis en opleiding bij medewerkers nodig is, welke overlegstructuren benut kunnen worden en of technische tools nodig zijn. Zo’n implementatiedialoog is nuttig voor elke organisatie, instelling of bedrijf die aan de slag gaat met klimaatadaptatie. Alleen dan worden ambities meegenomen in het dagelijks werk.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

KLIMAATSTRESSTEST Binnen Water- en Klimaatkring De Baronie zijn voor gemeente Etten-Leur de lokale klimaateffecten door hevige neerslag, langdurige droogte, extreme hitte en zeespiegelstijging inzichtelijk gemaakt middels een klimaatstresstest en getoond in het online Klimaatportaal. Een overzicht van het verzamelde kaartmateriaal wordt hieronder per klimaatthema getoond: Overzicht kaartmateriaal klimaatthema Wateroverlast › › › › ›

Kwetsbaarheid van panden Begaanbaarheid van wegen Kwetsbare objecten (gebouwen extra kwetsbaar in het geval van nood) Kwetsbare objecten met kwetsbare groepen (bv. scholen) Locaties hulpdiensten Natura 2000 gebieden

›

Kwetsbare akkerbouw/boomteelt

›

Locaties midden en hoogspanningsstations

› ›

Locaties antennes telecom

›

Maximale waterdiepte bij een bui van 70 mm in één uur

›

Kwetsbare objecten (gebouwen extra kwetsbaar in het geval van nood) met een gevoelstemperatuur > 45 graden binnen 100 meter rondom het object

›

Percentage verharding

Overzicht kaartmateriaal klimaatthema Hitte

› › › › ›

Zwemwaterlocaties Gevoeligheid watertekort oppervlaktewater Percentage ouderen (65+) Hittestress door warme nachten Physical Equivalent Temperature (PET/gevoelstemperatuur) kaart

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

36

I. BIJLAGE: OVERZICHT KAARTLAGEN

› › › › › › › › › ›

Kwetsbaar stedelijk groen (op basis van landgebruik) Uitdroging bovenste bodemlaag Natura 2000 gebieden Gebieden gevoelig voor bosbranden (Huidig scenario) Gebieden gevoelig voor bosbranden (Toekomstig scenario) Kwetsbare akkerbouw/boomteelt Risico droogtestress (Huidig scenario) Risico droogtestress (Toekomstig scenario) Risicovolle industrie Rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) die tot milieueffect kan leiden

›

Watertekort oppervlaktewater

›

Kwetsbaarheid van panden

Overzicht kaartmateriaal klimaatthema Overstroming › › › › › › › ›

›

Begaanbaarheid van wegen Locaties hulpdiensten Natura 2000 gebieden Kwetsbare akkerbouw/boomteelt Locaties antennes telecom Locaties midden en hoogspanningsstations Risicovolle industrie Gemalen/Rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) die kunnen overstromen Maximale overstromingsdiepte

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

37

Overzicht kaartmateriaal klimaatthema Droogte

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

38

II. BIJLAGE: KLIMAATFEITENKAART

39

III. BIJLAGE: RISICODIALOGEN - HET PROCES

De gemeente Etten-Leur is in 2019 een proces gestart om tot het huidige visiedocument te komen. De eerste stap bestond uit het laten uitvoeren van een regionale stresstest binnen het samenwerkingsverband Water- en Klimaatkring de Baronie. Deze stresstest heeft kwetsbaarheden in kaart gebracht 5 en is gebruikt om knelpunten en kansen te identificeren. Gelijktijdig is men gestart met een risicodialoog binnen de gemeentelijke organisaties zelf en met de grotere externe partijen. Zo hebben medewerkers uit verschillende beleidsvelden en organisaties van verschillende achtergronden een bijdrage kunnen leveren aan de verkenning naar klimaatverandering en klimaatadaptatie binnen de regio. In het Klimaatportaal zijn ook de verslagen van de bijeenkomsten, nieuwsbrieven en de eindrapportage met de resultaten en aanbevelingen te vinden 6. In 2020 en 2021 heeft de lokale risicodialoog plaatsgevonden, waarbij inwoners, organisaties en bedrijven van de gemeente Etten-Leur aan deel konden nemen. Ook is de gemeenteraad geïnformeerd en geraadpleegd. De bevindingen uit de risicodialoog vormen samen met de uitkomsten van de stresstesten de basis voor dit visiedocument.

III.1. Lokale dialogen Als een eerste dialoog is een enquête onder interne en externe stakeholders uitgezet. Hierin zijn alle lokale opgaven en kansen met betrekking tot klimaatadaptatie geïnventariseerd. In de tweede digitale online risicodialoog is de externe stakeholders gevraagd om uit alle opgaven en kansen een keuze te maken: welke vindt u het belangrijkst of meest urgent? Hoe zou u die willen aanpakken en met wie? De resultaten van de enquête en de digitale online risicodialoog hebben gediend als input voor het Visiedocument klimaatadaptatie met mogelijke oplossingsrichtingen voor de korte en lange termijn. Uiteindelijk moeten deze opgaven en kansen ook in

5 www.klimaatportaalbaronie.nl

6 https://www.klimaatportaalbaronie.nl/uploads/Eindrapportage-Klimaatstresstest-Water-en-klimaatkring-De-Baronie.pdf

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

III.1.1.

Enquête Uit een brede doelgroep heeft een aantal genodigden de enquête ingevuld. De werkvelden van de respondenten was divers: openbare ruimte, weg- en rioolbeheer, woningbouw, agrarisch en ruimtelijke ordening. Na het identificeren van de respondenten focust het tweede gedeelte van de enquête op het prioriteren van de risico’s door klimaatverandering. Hiervoor stelden we per casus de volgende vragen: 1. Hoe ernstig vindt u het risico en waarom? 2. Hoe vaak vindt u dat het voor mag komen en waarom? Voorbeelden van casussen per thema die gebruikt zijn: I.

II.

III.

IV.

Wateroverlast - Niet functioneren van nooddiensten - Wateroverlast bij hoogwaardige landbouw - Water in woningen Hitte - Defecte bruggen in snelwegen of provinciale wegen - Verhoogd landelijk sterftecijfer - Landelijk 10% lagere arbeidsproductiviteit Droogte - Water in gemeente Etten-Leur ongeschikt voor recreatie - Verdwijnen gebiedseigen flora en fauna - Geen drinkwater uit leidingen Overstromingen - Onbegaanbare evacuatieroutes - Sterfte mensen door uitbraak epidemieën - Uitval hoofdstations vitale infra (gas, elektriciteit, communicatie)

Het laatste deel van de enquête is gebruikt om de respondenten na te laten denken over de problemen die zij zelf in hun eigen werkveld zijn tegengekomen. In Ruimtelijke Ontwikkelingen kan dit bijvoorbeeld de zoektocht zijn naar manieren om water te bufferen en te gebruiken in tijden van aanhoudende droogte. Of minder verharding in de bebouwde kom aan te leggen.

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

40

een uitvoeringsagenda landen. Dit onderdeel is daarom voor een groot deel bepalend voor beleid en strategie voor de komende jaren.

Digitale risicodialoog Eind december 2020 is de digitale risicodialoog gehouden, waarin tien organisaties vertegenwoordigd waren (Figuur 4). Deze online risicodialoog is bedoeld om met lokale stakeholders op zoek te gaan naar kansen voor de risico’s door klimaatverandering.

41

III.1.2.

Figuur 1. Deelnemers aan de digitale risicodialoog klimaatadaptatie

De online risicodialoog bestond uit drie delen: 1. In het eerste plenaire deel is de deelnemers een uitleg gegeven over klimaatadaptatie en het te doorlopen proces. 2. Het tweede gedeelte was een interactieve sessie waarbij de deelnemers in groepjes konden brainstormen en discussiëren over oplossingen voor de effecten van klimaatverandering, zie Figuur 5. 3. Tijdens het laatste gedeelte van de bijeenkomst zijn de inzichten tussen de verschillende groepen plenair teruggekoppeld.

Figuur 2. Screenshot van het interactieve whiteboard gebruikt gedurende de interactieve sessie

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

42

De resultaten van de enquête en de risicodialoog dienen als input voor het Visiedocument klimaatadaptatie met mogelijke oplossingsrichtingen voor de korte en lange termijn.

BIJLAGE: VERSLAG KLIMAATATELIER ETTEN-LEUR 15-12-2020

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022

43

IV.

44 GEMEENTE ETTEN-LEUR Roosendaalseweg 4 4875 AA Etten-Leur Telefoon 14 076 www.etten-leur.nl

VISIEDOCUMENT | 5-12-2022