CConstaterende datEtten-Leur
Koppel je AI →
Document · PDF

Grauwe Polder 178 GoFlo - Bijlage 14 Archeologisch onderzoek

Met de raad in gesprek 30 november 2026, gemeente Etten-LeurBij agendapunt: . Bindend advies hondenpension/-trainingslocatie op Grauwe Polder 178 (1649743)9.749 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 26078 Grauwe Polder 178, Etten-Leur Gemeente Etten-Leur Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Richard Exaltus Joep Orbons November 2026 ArcheoPro Concept versie 05-11-2026 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 2 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 26078 Grauwe Polder 178, Etten-Leur Gemeente Etten-Leur Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Colofon Opdrachtgever | Van Dun Advies, Raadhuisstraat 32, 5126 CJ Glize Projectcode | 26-159 Bestandsnaam | ArcheoPro Rapport Grauwe Polder 178, Etten-Leur 2026 11 05 Versie | 05-11-2026 Status | Concept Archis melding (zaaknummer) | 6000985001 Bevoegd gezag | Gemeente Etten-Leur Deskundige namens de | Programmabureau Regio West-Brabant bevoegde overheid Opslagplaats documentatie | Provincie Noord-Brabant ISSN | 1569-7363 Auteur(s) | Richard Exaltus (actorregistratie 92909010) Joep Orbons (actorregistratie 55660015) Projectleider | Richard Exaltus (actorregistratie 92909010) Projectmedewerkers | Richard Exaltus (actorregistratie 92909010) Joep Orbons (actorregistratie 55660015) Onderaannemers | Niet van toepassing Autorisatie | Drs R.P. A.

Paulussen, senior KNA archeoloog Uitgegeven door ArcheoPro © Copyright 2026 ArcheoPro, Eijsden ArcheoPro Sint Jozefstraat 45 | Tel : 0(0 31) 43 3672586 | Kamer van Koophandel Limburg: 14117581 NL 6245 LL Eijsden | www.archeopro.nl | e-mail: info@archeopro.nl Nederland Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 3 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Inhoudsopgave SAMENVATTING ........................................................................................................................................ 4 1. INLEIDING ............................................................................................................................................... 5 1.1 ALGEMEEN .................................................................................................................................................................................................... 5 1.2 LOCATIEGEGEVENS (LS02) ................................................................................................................................................................. 5 1.3 AARD VAN DE INGREEP (LS01) ...........................................................................................................................................................

5 1.4 ONDERZOEK (LS01) ........................................................................................................................................................................ 6 1.5 DOEL- EN VRAAGSTELLING ......................................................................................................................................................................... 8 2. BUREAUONDERZOEK ........................................................................................................................ 13 2.1 METHODE EN BRONNEN ........................................................................................................................................................................... 13 2.2 GEO(MORFO)LOGIE, AARDKUNDE EN BODEM (LS04)................................................................................................................... 18 2.3 ARCHEOLOGIE (LS01/LS04) ......................................................................................................................................................... 25 2.4 HISTORIE (LS03) ............................................................................................................................................................................

30 2.5 GESPECIFICEERD ARCHEOLOGISCH VERWACHTINGSMODEL (LS05) .......................................................................................... 40 2.6 ONDERZOEKSSTRATEGIE (LS05) ..................................................................................................................................................... 42 3. VELDONDERZOEK .............................................................................................................................. 43 3.1 VERRICHTE WERKZAAMHEDEN (VS03) ........................................................................................................................................... 43 3.2 RESULTATEN BOORONDERZOEK (VS03) ........................................................................................................................................ 43 4. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN (VS07) ............................................................................. 47 4.1. SELECTIEADVIES ....................................................................................................................................................................................... 48 4.2 SELECTIEBESLUIT.......................................................................................................................................................................................

48 LITERATUUR EN BRONNEN ................................................................................................................. 50 BIJLAGES .................................................................................................................................................... 52 BIJLAGE 1: VERKLARENDE WOORDENLIJST .................................................................................................................................................. 52 BIJLAGE 2: ARCHEOLOGISCHE TIJDSCHAAL ................................................................................................................................................... 52 BIJLAGE 3: OVERZICHT VONDSTLOCATIES .................................................................................................................................................... 53 BIJLAGE 4: OVERZICHT ARCHEOLOGISCHE ONDERZOEKSMELDINGEN ..................................................................................................... 53 BIJLAGE 5: BOORBESCHRIJVING ...................................................................................................................................................................... 55 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

| ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 4 Samenvatting In | juli | 2026 | is | door | ArcheoPro | een | Inventariserend | Veldonderzoek | Overig | (IVO-O) uitgevoerd op een terrein aan de Grauwe polder te Etten | -Leur in de gelijknamige gemeente. Het plangebied ligt ten zuiden van Etten Leur aan de Grauwe Polder, aan de rand van een dalvormige | laagte | en | bestaat | van | oudsher | uit | akkerland | en | houtperceel | met | in | de noordoosthoek | al | in | 1832 | een | boerderij. | Tot | in | de | middeleeuwen | is | het | plangebied tenminste deels bedekt geweest met veen (noordwestelijke deel). Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt voor het plangeb | ied gezien de ligging op de flank van een dalvormige laagte, en daarmee mogelijk in een gradiëntzone die in de steentijd aantrekkelijk was voor bewoning door jagers | -verzamelaars, een middelhoge verwachting voor tijdelijke kampementen uit het laat | -paleolithicum en het mesolithicum. Deze verwachting is alleen van toepassing indien het plangebied een in de steentijd | voor | bewoning | geschikte | bodem | had.

| Voor | resten | van | nederzettingen | en begraafplaatsen uit het neolithicum, de bronstijd, de ijzertijd, de Romeinse | tijd en de vroege middeleeuwen geldt gezien de ligging op de flank van een relatief hooggelegen deel van het dekzandlandschap dat echter wel in het neolithicum overgroeid is met veen, eveneens een middelhoge verwachting. Gezien de ligging van oudsher aan een weg met al in 1832 bebouwing binnen het plangebied, geldt een hoge verwachting voor resten van bewoning uit de volle middeleeuwen en de nieuwe tijd. Deze verwachting geldt met name voor de noordoosthoek van het plangebied waarop al in 1832 bebouwing aan | wezig was. Om | het | gespecificeerd | archeologisch | verwachtingsmodel | te | toetsen | zijn | binnen | het plangebied zestien boringen gezet in een dichtheid van tien boringen per hectare. Op basis van de resultaten hiervan kunnen de onderzoeksvragen als volgt beantwoord worden: -Hoe is de bodem opgebouwd binnen het plangebied? Binnen het plangebied is een duidelijke driedeling aanwezig met op de westelijke helft, een door | beekafzettingen | gedomineerde | bodem, | waarbij | in | acht | boringen | beekleem | is aangetroffen.

Ten oosten | hiervan ligt, net ten oosten van de middenlijn van het plangebied een overgangszone van hoog naar laag waarin moerig zand is gevormd (boorpunten 7 en 11) of waarin de bodem tot grote diepte uit vergraven en/of opgebrachte grond bestaat (boorpunten 4, 12 en 15) met daaronder soms een Cg | -horizont. Op het meest oostelijke en van nature het hoogst gelegen deel van het plangebied, zijn op drie boorpunten nog restanten van podzolvorming aangetroffen. -In welke mate is de bodem verstoord? Waarschijnlijk is het ho | ogteverschil binnen het plangebied oorspronkelijk aanmerkelijk groter geweest maar is dit deels ongedaan gemaakt door het ophogen van de oostelijke helft van het plangebied. De huidige diepte tot waarop de bodem binnen het plangebied vanaf het maaiveld verstoord is, loopt uiteen van zeventig centimeter in de noordoosthoek tot 1,2 meter langs de westrand. De oorspronkelijke top van het dekzand is op de westelijke helft van het plangebied intact door de diepe ligging en de afdekking met klei.

-Kunnen binnen | het plangebied nog behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn? Zo ja, in welke zones en op welke diepten is dit het geval? Door de lage ligging en de van nature zeer natte omstandigheden in het beekdal waarvan dit deel van | het plangebied van oorsprong deel uitmaakt, is de kans op de aanwezigheid van resten van bewoning op het westelijke | - en het centrale deel van het plangebied klein. Op het meest oostelijke deel van het plangebied was de bodem in het (verre) verleden wel geschikt voor bewoning. | Hoewel het hier naboren met een megaboor, en het zeven van het hiermee opgeboorde zand, geen archeologische indicatoren | heeft opgeleverd, moet hier rekening worden gehouden met resten van de historische bebouwing die hier in elk geval al in 1832 stond. Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 5 1.

Inleiding 1.1 Algemeen Opdrachtgever | Van Dun Advies, Raadhuisstraat 32, 5126 CJ Glize Contactpersoon opdrachtgever | Madelon Tielemans Datum uitvoering bureaustudie | Juli 2026 Datum uitvoering veldwerk | Oktober 2026 Archis onderzoeksmelding | 6000985001 Onderzoekskader | BOPA Bevoegd gezag | Gemeente Etten-Leur Deskundige namens de bevoegde | Programmabureau Regio West-Brabant overheid Bewaarplaats vondsten | Provincie Noord-Brabant Bewaarplaats documentatie | Provincie Noord-Brabant 1.2 Locatiegegevens | (LS02) Provincie | Noord-Brabant Gemeente | Etten-Leur Plaats | Etten-Leur Toponiem | Grauwe Polder 178, Etten-Leur Globale ligging | Pal ten zuiden van de A58 (figuur 1) Hoekcoördinaten plangebied | 102518 / 396123 (bounding box) | 102518 / 396261 102706 / 396261 102706 / 396123 Kadastrale ligging | Figuur 4 Oppervlakte plangebied | 1,54 Hectare Eigendom | Particulier Huidig grondgebruik | Bebouwing, tuin, tuinbouwkas en grasland Hoogteligging | Circa 9,93 meter +NAP Klic nummer | 26O0098013 Bepaling locaties | GPS Garmin, meetlinten 1.3 Aard van de ingreep | (LS01) Aard ingreep | De wijziging van agrarische functie naar bedrijfsfunctie (figuur 2). De wijziging van agrarische functie naar bedrijfsfunctie (figuur 2). Het voornemen is om de bestaande kas te saneren.

Het bestaand bouwvlak wordt verkleind en vervormt om de projectlocatie zoals weergegeven in Afbeelding 1 te omvatten. Binnen dit bouwvlak wordt een nieuw bedrijfsgebouw van circa 2.950 Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 6 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl m2 gerealiseerd. Hierin worden het honden- en kattenpension, de wellness en de detailhandel gesitueerd, zie nummer 4 op Afbeelding 2. Tevens wordt er in het veld (Afbeelding 2, nummer 3) naast de trainingshal (Afbeelding 2, nummer 2) ruimte vrij gelaten om trainingen buiten te laten plaatsvinden. De reeds aanwezige bedrijfswoning blijft onveranderd (Afbeelding 2, nummer 1). De bestaande loods (2) wordt herontwikkeld naar een trainingshal voor de honden. Om deze verandering te faciliteren wordt een functiewijziging van agrarische naar bedrijfsfunctie aangevraagd. Het grootste gedeelte van het perceel krijgt de aanduiding ‘bedrijf’, waaromheen de functies ‘groen – houtsingel’ en ‘groen’ aangeduid worden. Het perceel ten zuidwesten van de projectlocatie, waar een gedeelte van het huidige bouwvlak ligt, behoudt de aanduiding ‘agrarisch’. Aan de buitenzijde van de locatie worden speelweides gerealiseerd.

1.4 Onderzoek (LS01) In oktober 2026 is door ArcheoPro een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) uitgevoerd op een terrein aan de Grauwe polder te Etten-Leur in de gelijknamige gemeente. De aanleiding tot het onderzoek vormt de voorgenomen sloop van de huidige bebouwing en vervanging hiervan door nieuwbouw. Hiervoor benodigde bodemingrepen kunnen tot aantasting van eventueel aanwezige archeologische waarden leiden. Op de gemeentelijke beleidskaart (zie figuur 1), ligt het plangebied in verband met de aanwezigheid van en historisch erf, in een zone die als bekende vindplaats is aangemerkt. Om hier een bestemmingplanwijziging door te kunnen voeren, dient de initiatiefnemer een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. Een dergelijk onderzoek is vereist bij bodemingrepen die meer dan honderd vierkante meter beslaan en die dieper reiken dan veertig centimeter. In het kader van dit proces heeft het dit rapport beschreven onderzoek plaatsgevonden Het archeologisch onderzoek betrof een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) met bureaustudie. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 7 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 1: Uitsnede uit de gemeentelijke beleidskaart.

1 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. 1 Bron: Gemeente Etten-Leur Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 8 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl 1.5 Doel- en vraagstelling Bureauonderzoek heeft tot doel om op basis van beschikbare informatie te komen tot een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel. Inventariserend Veldonderzoek heeft vervolgens tot doel om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen door middel van veldwaarnemingen. Aan de hand van de resultaten hiervan kunnen de volgende vragen beantwoord worden: -Hoe is de bodem opgebouwd binnen het plangebied? -In welke mate is de bodem verstoord? -Kunnen binnen het plangebied nog behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn? Zo ja, in welke zones en op welke diepten is dit het geval? -Welke vorm van vervolgonderzoek is geschikt om eventueel aanwezige resten nader te onderzoeken? ArcheoPro voert haar onderzoeken uit conform de hiervoor vastgelegde normen en richtlijnen (KNA 4.2 en SIKB BRL 4000) en de regionale richtlijnen van Regio West-Brabant en is in het bezit van de daarvoor vereiste BRL 4000 certificaten 4002 en 4003. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 9 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 2: De ligging van het plangebied (rood omlijnd) op de topografische kaart. 2 De cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied aan. 2 Bron: Kadaster Topografische Dienst, Emmen 2008. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 10 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 3: De binnen het plangebied voorgenomen herinrichting Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 11 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 4: Het plangebied op de bestemmingsplankaart 3 3 Bron: www.ruimtelijkeplannen.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 12 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 5: Het plangebied op de kadasterkaart 4 4 Bron: www.kadaster.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 13 2. Bureauonderzoek 2.1 Methode en bronnen Het bureauonderzoek wordt uitgevoerd conform de KNA 4.2, protocol 4002.

Tijdens het bureauonderzoek wordt door de bestudering van de beschikbare bronnen, kennis vergaard omtrent de bodem en geologie van het onderzoeksgebied en de in en rondom het plangebied aanwezige bekende en te verwachten archeologische waarden. Op | basis hiervan wordt op het schaalniveau van het plangebied een locatie specifiek verwachtingsmodel geformuleerd. Dit model kan gedetailleerder zijn dan de verwachtingsmodellen (trefkansen) zoals deze op de gemeentelijke verwachtingskaarten worden gepresenteerd. Eventueel worden ook lokale deskundigen geraadpleegd. Aan de hand van de resultaten van het bureauonderzoek kan de beste aanpak voor het veldonderzoek worden bepaald. Het veldonderzoek heeft tot doel het verwachtingsmodel te toetsen c.q. nader te detailleren. Het bureauonderzoek kent de volgende onderdelen: • | Afbakenen plan- en onderzoeksgebied en vaststellen consequenties van mogelijk toekomstig gebruik; • | Aanmelden onderzoek bij Archis; • | Beschrijven huidig gebruik; • | Beschrijven historische situatie en mogelijke verstoringen; • | Beschrijven mogelijke aanwezigheid bouwhistorische waarden in de ondergrond; • | Beschrijven bekende archeologische en aardwetenschappelijke waarden; • | Opstellen gespecificeerde verwachting; • | Opstellen rapport bureauonderzoek.

Hierbij zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • | Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) • | Archeologische MonumentenKaart (AMK) • | ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) • | Atlas van topografische kaarten Nederland 1955-1965, 1:50.000 • | Bodemkaart van Nederland 1:50.000 • | Gemeente Etten-Leur, Archeologische beleidskaart • | Historische topografische atlas van Noord-Brabant 1836-1843, 1:25.000 • | Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000 • | Geologische kaart 1:50.000 • | Grote historische atlas van Nederland 1:50.000 1838-1857 (Deel Zuid) • | Grote historische topografische atlas van Nederland, provincie Noord-Brabant 1:25.000 1894-1926 • | Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW) • | Kadastrale minuutplan met aanwijzende tafels, 1830 • | Provincie Noord-Brabant, Cultuurhistorische waardekaart Bovenstaande bronnen zijn gebruikt omdat deze relevante informatie bevatten over de historische en/of archeologische en/of aardkundige achtergrond van het plangebied. De informatie uit deze bronnen wordt gebruikt voor het opstellen van de gespecificeerd | e verwachting. Niet opgenomen bronnen hebben geen relevante informatie opgeleverd en zijn verder niet beschreven. Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 14 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl De kaart Archeologie in Nederland is een combinatie van de Archeologische Monumentenkaart (AMK) en de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW). Hierop zijn bekende behoudenswaardige archeologische terreinen verzameld, gecombineerd met de trefkans (hoog, middelhoog, laag) op archeologische resten. Sinds 2014 wordt de AMK niet meer bijgehouden door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). De huidige AMK kan dan ook beschouwd worden als een statisch bestand. Figuur 6a: Luchtfoto uit 2018 met daarop rood omlijnd het plangebied 5 5 Bron: http://www.pdok.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 15 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 6b: Luchtfoto uit 2019 met daarop rood omlijnd het plangebied 6 6 Bron: http://www.pdok.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 16 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 6c: Luchtfoto uit 2020 met daarop rood omlijnd het plangebied 7 7 Bron: http://www.pdok.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 17 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 6d: Luchtfoto uit 2024 met daarop rood omlijnd het plangebied 8 8 Bron: http://www.pdok.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 18 2.2 Geo(morfo)logie, aardkunde en bodem | (LS04) Het plangebied ligt in het zuidwesten van het zogenaamde zuidelijk zandgebied. Dit is een relatief vlak gebied dat nooit door landijs bedekt is geweest. In dit gebied ligt een laag dekzand op Pleistoceen rivierzand en-grind. Dit materiaal is overwegend afgezet door een verwilderd riviersysteem in het laatste deel van het Vroeg-Pleistoceen (circa 1,1 miljoen jaar BP) tot en met het Midden-Pleistoceen (circa 475.000 jaar BP). Tijdens het Pleniglaciaal (circa 75.000 - 15.700 jaar geleden) was de ondergrond permanent bevroren waardoor het regen- | en | sneeuwsmeltwater | over | het | oppervlak | afstroomde. | Hierdoor | werden fluvioperiglaciale afzettingen gevormd en werden reeds bestaande dalen verder uitgesleten. Deze afzettingen bestaan uit fijn en grof zand, soms met grind, leemlagen en plantenresten, en liggen in de diepere ondergrond. Deze afzettingen worden tot de Formatie van Boxtel gerekend.

Aan het einde van het Weichseliën, zijn dekzanden over de fluvioperiglaciale afzettingen (Formatie van Boxtel) afgezet in de vorm van vlaktes, welvingen en ruggen. Dit zand is kalkloos en goed afgerond. Tevens | is het fijnkorrelig (150 | – 210 micron), goed gesorteerd en arm aan grind. Deze afzettingen behoren tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel (Berendsen, 2004). In het Holoceen (11.755 jaar BP tot heden) steeg de temperatuur. Het landijs smolt, waardoor de zeespiegel steeg. Door de zeespiegelstijging steeg ook de grondwaterspiegel, waardoor lager liggende terreindelen natter werden. Hierdoor trad op steeds grotere schaal veenvorming op. Dit is in overeenstemming met de gegevens uit het boek Verdwenen venen (Leenders K.A.H.W. 2013; figuur 6) en de gegevens van de Turfdatabank. De veenkaart van Leenders (zie figuur | 6), toont dan ook dat het plangebied bedekt is geweest met veen. Dit veen is vanaf de middeleeuwen in toenemende mate ontgonnen. De uitsneden uit de paleogeografische kaarten in figuur 7, laten zien dat de veenbedekking in de omgeving van het plangebied vanaf 2750 v.Chr heeft plaatsgevonden. Volgens | de | geomorfologische | kaart | ligt | het | plangebied | op | vrij | vlakke terrasafzettingswelvingen | die bedekt zijn met dekzand (Figuur | 8, code 3L41d).

Ongeveer tweehonderd meter ten westen van het plangebied geeft de geomorfologische kaart de ligging aan van een langgerekte, ondiepe dalvormige laagte (Figuur 8, code 22R23). Op de uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN; figuur | 9), is deze dalvormige laagte duidelijk herkenbaar aan de relatief lage ligging. Tevens is hierop te zien als het ware op de oostelijke flank hiervan ligt en dat de maaiveldhoogte binnen het plangebied tussen 8 en 9 meter +NAP ligt. De maaiveldhoogte binnen de dalvormige laagte ligt ongeveer een meter lager. Volgens de ondergrondgegevens uit het DINO-loket ligt in de uiterste noordoosthoek van het plangebied de locatie van een eerder gezette boring. Het betreft boring B50A0104 waarin vanaf een maaiveldhoogte van 9,05 meter +NAP tot ongeveer twee meter beneden het maaiveld zand is aangetroffen van de midden-categorie, met daaronder een pakket veen van ongeveer een meter dikte met daaronder opnieuw zand van de midden-categorie. Op korte afstand ten zuidwesten van het plangebied ligt boorpunt B50A0104. Hier is vanaf een maaiveldhoogte van 8,2 meter +NAP tot ongeveer 0 meter NAP, slechts zand van de fijne categorie aangetroffen Op voldoende ontwaterde | delen van het dekzandlandschap zijn veelal | podzolgronden ontstaan. | Deze | worden | gekenmerkt | door | een | uitspoelingslaag | (E-horizont) | en | een inspoelingslaag (B-horizont).

De B-horizont gaat veelal via een overgangslaag (de BC- horizont) over in het niet door bodemvorming beïnvloede zand (de C-horizont). Binnen het plangebied geeft de bodemkaart de aanwezigheid aan van laarpodzolgronden die zijn gevormd | in | leemarm | en | zwak | lemig | fijn | zand | (Figuur | 10, | code | cHn21). | De laarpodzolgronden worden gekenmerkt door de aanwezigheid van een humusrijk bovendek dat dikker is dan een gebruikelijke bouwvoor maar onvoldoende dik om als akkerdek van Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 19 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl een enkeergrond te kwalificeren. In de dalvormige laagte pal ten westen van het plangebied, geeft de bodemkaart de aanwezigheid aan van gooreeerdgronden die zijn gevormd in lemig fijn zand (Figuur 10, code cHn23). De gooreerdgronden zijn kenmerkend voor slecht ontwaterde zandgronden en hebben door de slechte afbraak van organisch materiaal, een dikke donkere bovengrond die direct op grijs, ongeoxideerd dekzand ligt. De grondwatertrap bedraagt waarschijnlijk VII (zie figuur 11), en betekent dat het met name in de zomer goed ontwaterde bodems betreft. Figuur 7: Uitsnede uit de veenkaart van Leenders. Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer.

Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 20 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 8: Uitsnede uit de paleogeografische kaarten. Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 21 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 9: Uitsnede uit de geomorfologische kaart. 9 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer 9 Bron: Universiteit Wageningen, 2017 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 22 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 10: Uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland. 10 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. 10 Bron: Rijkswaterstaat, Servicedesk Data, AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), Delft Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 23 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 11: Uitsnede uit de bodemkaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft.

Voor uitleg van de codes, zie hoofdstuk 2.2 11 11 Bron: Universiteit Wageningen, 2017 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 24 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 12: Uitsnede uit de grondwatertrappenkaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 12 12 Bron: Universiteit Wageningen, 2017 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 25 2.3 Archeologie | (LS01/LS04) Voor dekzandgebieden in hun algemeenheid geldt dat hierbinnen bewoningssporen kunnen worden aangetroffen die dateren vanaf het laat-paleolithicum. | Vuursteenvindplaatsen van jager-verzamelaars uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum liggen veelal op relatief hooggelegen delen van het dekzandlandschap in de nabijheid van water. Later, in het neolithicum | wanneer | een | sedentair | bestaan | in | de | plaats | komt | van | een | nomadisch levenswijze, | verkiest | men | vooral | de | hoogste | delen | van | het | dekzandlandschap. | Deze nederzettingskeuze blijft tot in de vroege middeleeuwen bestaan. In de late middeleeuwen en de nieuwe tijd zijn de | nederzettingen met name gesticht langs doorgangswegen, op kruispunten van wegen en aan de overgangen van rivieren.

Synthetiserend onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van het westelijk deel van het Brabants zandgebied (Tebbens L. A., 2016 in: Ontstaansgeschiedenis van het landschap, het gebruik en de locatiekeuze. Ball, E.A.G. & R.M. van Heeringen (red.), 2016) dat heeft plaatsgevonden in het kader van de | Oogst van | Malta, | heeft | door | de | geringe | beschikbaarheid | van | data | uit | deze | perioden, | geen bijstelling van dit model opgeleverd voor resten uit het laat-paleolithicum tot en met het vroeg-neolithicum. Wel geldt specifiek voor het westelijk deel van het Brabants zandgebied dat rekening moet worden met de afdekking met veen van lage delen van het landschap in het mesolithicum en het neolithicum. Gedurende de late prehistorie verschoof de bewoning naar de allerhoogste delen. Dit is mogelijk het gevolg van geleidelijke vernatting van het landschap, waarbij juist de vernatte, moerassige delen niet meer bewoond we | rden. De bewoning in de periode ijzertijd | – Romeinse tijd vertoont een sterke mate van continuïteit die plaatselijk al in de bronstijd begint. De bewoningslacune die in overige delen van Brabant na de Romeinse tijd wordt gezien, lijkt in West | -Brabant door eerder optredende Merovingische kolonisatie, al tussen 450 en 500 AD tot een einde te zijn gekomen en daarmee ongeveer een eeuw vroeger dan in het oosten van Brabant.

Plaatselijk lijkt zelfs geen onderbreking te hebben bestaan. Tot in de volle- | en late middeleeuwen loopt de bewoning ononderbroken door met een duidelijke verdichting van de bewoning in de late middeleeuwen. Volgens het archeologisch informatiessysteem Archis, liggen in of nabij het plangebied zelf geen bekende archeologische vindplaatsen. Binnen het onderzoeksgebied als geheel liggen zes | bekende | vindplaatsen. | Deze | liggen | allemaal | op | een | halve | kilometer | of | meer | ten noordoosten van het plangebied. Een halve kilometer ten oosten van het plangebied ligt zaaknummer | 2025197100. | Hier | zijn | tijdens | hier | door | BAAC | in | 2007 | verricht booronderzoek, vier vuursteenafslagen gevonden die niet nader zijn gedateerd dan laat paleolithicum tot neolithicum. Zaaknummer 2025197100 ligt honderd meter oostelijker en betreft de vondst van drie aardewerkscherven uit de periode late middeleeuwen tot nieuwe tijd die zijn aangetroffen tijdens hier door RAAP in 1993 verricht booronderzoek. Tijdens dit zelfde onderzoek is op respectievelijk negenhonderd en vijfhonderd meter ten noordoosten van | het | plangebied | (respectievelijk | de | zaaknummers | 2025197100 | en | 2025197100), bewerkt vuursteen aangetroffen dat niet nader is gedateerd dan laat paleolithicum tot neolithicum.

De zaaknummers 2149119100 en 2149119100 liggen ruim zevenhonderd meter ten noordoosten van het plangebied en betreffen achtereenvolgens de vondst van aardewerkresten uit de late middeleeuwen tot de nieuwe tijd en uit de Romeinse tijd tot en met de vroege middeleeuwen. Beide vondsten zijn gedaan tijdens hier in 2007 door BAAC verricht booronderzoek. Op de gemeentelijke | verwachtingskaart (zie figuur 16), ligt het oostelijke deel van het plangebied in een zone die naar verwachting verstoord is. De overige delen van het plangebied liggen op deze kaart in een zone verband met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, en economische en infrastructurele activiteiten. Tevens is hier Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 26 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl een hoge kans op de aanwezigheid van vindplaatsen van jagers-verzamelaard in verband met de ligging in een gradiëntzone. Figuur 13: Uitsnede uit de verwachtingskaarten Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 27 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 14: Kaart met Archis vondstlocaties. 13 Het plangebied is groen omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer.

13 Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ARCHIS III (Archeologisch Informatie Systeem), http://archis.cultureelerfgoed.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 28 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 15: Kaart met Archisonderzoeksmeldingen. 14 Het plangebied is groen omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. 14 Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ARCHIS III (Archeologisch Informatie Systeem), http://archis.cultureelerfgoed.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 29 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 16: Uitsnede uit de kaart rijksmonumenten. Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 30 2.4 Historie (LS03) Etten en De Leur worden voor het eerst genoemd in 1261. Vanaf | de middeleeuwen leidde de grootschalige turfwinning tot grote economische bloei. Deze duurde tot in de negentiende eeuw. Hierna namen de landbouw en ambachtelijke activiteiten zoals leerlooierijen en pottenbakkerijen een belangrijke plaats in binnen de lokale economie.

Volgens de kaart van de historische landschappen en historische relicten is het plangebied al deels voor 1500 ontgonnen en sindsdien in gebruik als akker- en weiland. De kaart van Hendrik Verheesch uit omstreeks 1780 (zie figuur | 17) geeft weinig details met betrekking tot het plangebied. Dit geldt tevens voor de kaart van de vrijheid Etten uit 1678. De kaart van de Vrijheid Etten laat zien dat het plangebied op akkerland ten zuiden van Etten lag (zie figuur | 18). De kadasterkaart uit 1832 (zie figuur 21) toont ook de ligging van het plangebied op akkerland maar laat tevens zien dat in de noordoosthoek van het plangebied destijds al een boerderij aanwezig was. Deze gegevens stemmen overeen met die op de topografische kaarten uit 1845, 1900 en | 1958 (zie figuur | 22). Hierop is tevens te zien dat het meest noordelijke perceel lange tijd met bomen begroeid was en dat tussen de perceeltjes houtwallen lagen. Op de kaart | uit 1900 is de op de kadasterkaart uit 1832 afgebeelde bebouwing niet meer aanwezig. 0p de kaart uit 1958 is in de noordoosthoek van het plangebied inmiddels weer een gebouw aanwezig. De vorm en locatie hiervan stemt niet overeen met die van de huidige bebouwing die uit drie gebouwen en een kassencomplex bestaat.

Volgens de BAG | -viewer van het kadaster dateert de huidige bebouwing binnen het plangebied uit 2001 (woning), 1991 (kassencomplex) en 1978 (bedrijfsgebouw achter de woning). Op de luchtfoto’s uit 2019 en 2020 (zie figuur 5), is te zien dat op het noordoostelijke deel van het plangebied in deze periode bomen zijn verwijderd en grondverzet heeft plaatsgevonden. De Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME), toont in en nabij het plangebied geen militaire elementen. Ook de site traces of war geeft in of nabij het plangebied geen bi | jzonderheden en vermeld slechts de bevrijding op 30 oktober 1944 van Etten | -Leur door het 414e | regiment van de 104de US infanterie divisie. Tevens wordt melding gemaakt van het neerstorten van een Short Stirling bommenwerper op 26 maart 1943 op ruime afstand van het plangebied aan de Tappenweg. Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 31 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 17: Uitsnede uit de kaart van Verheesch. 15 De globale ligging van het plangebied is blauw omlijnd. 15 Bron: Verheesch Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 32 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 18: Uitsnede uit de kaart 1678 Vrijheid Etten.

De globale ligging van het plangebied is blauw omlijnd. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 33 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 19a: Uitsnede uit de kaart met historische relicten (naar Renes, 1985) 16 Het plangebied is rood omlijnd. 16 Bron: Renes, J., West-Brabant, een cultuurhistorisch landschapsonderzoek, Waalre, 1985 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 34 Figuur 19b: Legenda van de kaart met historische relicten (naar Renes, 1985) | 17 17 Bron: Renes, J., West-Brabant, een cultuurhistorisch landschapsonderzoek, Waalre, 1985 Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 35 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 20a: Uitsnede uit de kaart met historisch landschap (naar Renes, 1985) 18 Het plangebied is rood omlijnd. 18 Bron: Renes, J., West-Brabant, een cultuurhistorisch landschapsonderzoek, Waalre, 1985 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 36 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 20b: Legenda van de kaart met historische landschapselementen West Brabant (naar Renes, 1985) Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 37 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 21: Uitsnede uit de kadastrale kaart uit 1832 19 19 Bron: Kadaster Topografische Dienst, Emmen 2008 Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 38 Figuur | 22: Uitsneden uit de topografische kaarten uit achtereenvolgens: 1845, 1900, 1958 en 2023. 20 Het plangebied is telkens rood omlijnd. 20 Bron: Kadaster Topografische Dienst Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 39 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 23: De ligging van het plangebied op de Indicatieve Kaart Militaire Elementen Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 40 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl 2.5 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel (LS05) Specifieke ligging (locatie) Het plangebied ligt ten zuiden van Etten Leur aan de Grauwe Polder, aan de rand van een dalvormige laagte en bestaat van oudsher uit akkerland en houtperceel met in de noordoosthoek al in 1832 een boerderij. Tot in de middeleeuwen is het plangebied tenminste deels bedekt geweest met veen (noordwestelijke deel). Verwachte perioden (datering) Gezien de ligging op de flank van een dalvormige laagte, ligt het plangebied mogelijk in een gradiëntzone die in de steentijd aantrekkelijk was voor bewoning door jagers-verzamelaars. Om deze reden geldt voor het plangebied een middelhoge verwachting voor tijdelijke kampementen uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum. Deze verwachting is alleen van toepassing indien het plangebied een in de steentijd voor bewoning geschikte bodem had. Voor resten van nederzettingen en begraafplaatsen uit het neolithicum, de bronstijd, de ijzertijd, de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen geldt gezien de ligging op de flank van een relatief hooggelegen deel van het dekzandlandschap dat echter wel in het neolithicum overgroeid is met veen, hooguit een middelhoge verwachting voor resten uit het vroeg-neolithicum.

Gezien de ligging van oudsher aan een weg met al in 1832 bebouwing binnen het plangebied, geldt een hoge verwachting voor resten van bewoning uit de volle middeleeuwen en de nieuwe tijd. Deze verwachting geldt met name voor de noordoosthoek van het plangebied waarop al in 1832 bebouwing aanwezig was. Complextypen Nederzettingsresten uit het paleolithicum en het mesolithicum kunnen zowel bestaan uit basisnederzettingen met een oppervlakte tussen 200 en 1.000 m² als uit kleine tijdelijke kampementjes met zeer geringe afmetingen die nauwelijks meer zijn dan de neerslag van een enkele (jacht)activiteit of een kortstondig kamp. De omvang hiervan kan beperkt zijn tot enkele (tientallen) vierkante meters. Resten van landbouwers bestaan veelal uit concentraties van vondstmateriaal (aardewerk, hout, bouwsteen, natuursteen) en/of uit vullingen van afvalkuilen, paalkuilen, e.d. Deze resten zullen indien aanwezig, direct onder de bouwvoor liggen en kunnen meerder hectaren beslaan. Resten uit de late middeleeuwen tot de nieuwe tijd zullen uit huisplaatsen bestaan van enkele honderden vierkante meters grootte. Uiterlijke kenmerken Vuursteenvindplaatsen uit het laat-paleolithicum of mesolithicum zullen binnen het plangebied uit vondststrooiingen bestaan met eventuele ondiepe sporen in de ondergrond (m.n. haardplaatsen) die afgedekt worden door de bouwvoor.

Resten van landbouwers bestaan veelal uit concentraties van vondstmateriaal (aardewerk, hout, bouwsteen, natuursteen) en/of uit vullingen van afvalkuilen, paalkuilen, e.d. Deze resten zullen indien aanwezig, direct onder de bouwvoor liggen. Eventueel kunnen door verploeging ook vondsten aanwezig zijn in de bouwvoor of aan het oppervlak. Nederzettingsresten (huisplaatsen) uit de middeleeuwen en de nieuwe tijd kunnen onder de bouwvoor voorkomen als concentraties van vondstmateriaal (aardewerk, natuursteen, verbrande leem, houtskool) of als vullingen van afvalkuilen, paalkuilen en waterputten e.d. en kunnen ook gemetselde funderingsresten betreffen e.d. Gaafheid, diepteligging en conservering Archeologische sporen kunnen direct onder de bouwvoor of onder het ontginningsdek, vanaf enkele decimeters beneden het maaiveld, verwacht worden. Losse vondsten kunnen al Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 41 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl vanaf het maaiveld worden verwacht. Door ontginningswerkzaamheden, het gebruik voor de landbouw, het ruimen van bomen en houtwallen en de verschillende bouwfasen binnen het plangebied, kan plaatselijk meer ingrijpende bodemverstoring zijn opgetreden.

Figuur 24: De ligging van het plangebied in relatie tot kabels en leidingen (bron:KLIC) Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 42 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl 2.6 Onderzoeksstrategie (LS05) Tijdens het veldwerk moet allereerst worden vastgesteld hoe de bodem is opgebouwd, in hoeverre deze intact is en of hierin archeologische indicatoren aanwezig (kunnen) zijn. Hiertoe is een verkennend booronderzoek met een dichtheid van tien boringen per hectare, een effectieve methode. Overal waar de huidige grondbewerking tot in de natuurlijke bodem reikt en een goede vondstzichtbaarheid heerst, kan tevens een oppervlaktekartering worden uitgevoerd. Van alle boorpunten wordt de NAP-hoogte bepaald door middel van het AHN. Figuur 25: Het plangebied nabij boorpunt 14, gezien in noordelijke richting. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 43 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl 3. Veldonderzoek 3.1 Verrichte werkzaamheden (VS03) Positie boringen: Regelmatige verdeling over het plangebied (Figuur 31). Gebruikt boormateriaal: Zandguts met een diameter van twee centimeter en edelmanboor met een diameter van vijftien centimeter.

Totaal aantal boringen: Zestien Boordichtheid: Tien boringen per hectare Geboorde diepte: Eén tot twee meter –Mv Inmeten boorlocaties: GPS, meetlint en waterpas Boorbeschrijving: Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB 5.2) Inspectie bodemontsluitingen en/of oppervlaktekartering: In verband met de begroeiing van het plangebied was geen oppervlaktekartering mogelijk. Evenmin waren bodemontsluitingen aanwezig die geïnspecteerd konden worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. 3.2 Resultaten booronderzoek (VS03) De boringen zijn gezet in vier zuidwest – noordoost gerichte boorraaien van achtereenvolgens drie, vier, vijf en drie boringen met de meest noordelijke boring, los in de noordwesthoek. De ligging van de boorpunten is weergegeven op de boorpuntenkaart. De resultaten van het booronderzoek zijn opgesomd in Bijlage 1. Tijdens het veldonderzoek is bovenin de boringen een toplaag aangetroffen die bestaat uit een pakket humusrijk zand met een tamelijk rommelige opbouw. De dikte hiervan loopt uiteen van twintig centimeter op boorpunt 12 tot bijna zeventig centimeter op boorpunt 10. Hieronder is op de op het meest oostelijke deel van het plangebied gelegen boorpunten 8, 13 en 16 een bodemopbouw aangetroffen die getuigt van de (voormalige) aanwezigheid van een podzolbodem.

Deze bestaat op de boorpunten 8 en 13 uit een vergraven B/BC-horizont en op boorpunt 16 uit een vergraven B/BC-horizont met daaronder nog een deels intacte BC-horizont (zie figuur 26). Figuur 26: Deels vergraven podzolbodem zoals is aangetroffen op boorpunt 16 Op de boorpunten 2, 4, 7, 9, 10, 11, 12, en 15 is onder de humusrijke toplaag een vergraven zandpakket aangetroffen dat bestaat uit brokken zand van uiteenlopend humusgehalte. De dikte hiervan loopt uiteen van twintig centimeter op boorpunt 15 tot bijna negentig centimeter op boorpunt 12. Op de boorpunten 4 en 12 is hieronder direct de C-horizont aangetroffen die hier bestaat uit grijs, ongeoxideerd zand. Op de boorpunten 2, 5, 6 en 14 is onder de humusrijke toplaag een vergelijkbaar pakket vergraven zandpakket aanwezig alleen komen op deze boorpunten hierin ook brokken klei voor (zie figuur 27).

Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 44 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 27: Vergraven zandpakket van brokken zand van uiteenlopend humusgehalte en brokken klei (grijs). Op de boorpunten 2, 5 en 14 is onder het vergraven zandpakket met daarin ook brokken klei, een intact pakket klei aanwezig. Het betreft sterk zandige klei en waarschijnlijk gaat het dan ook om beekleem. Ook op de boorpunten 1, 3 en 9 is een dergelijk intact pakket klei aanwezig (zie figuur 28). De dikte van dit kleipakket loopt uiteen van vijf centimeter op boorpunt 9 tot bijna dertig centimeter op boorpunt 1. Op de boorpunten 1 en 3 ligt boven het kleipakket een pakket door oxidatievlekken gekenmerkt zand (zie figuur 28). Waarschijnlijk betreft ook dit zandpakket een beekafzetting. Op alle boorpunten met een kleilaag, gaat deze klei naar beneden toe, direct over in grijs, ongeoxideerd zand. Figuur 28: Het pakket sterk zandige klei (rechts van het midden) met daarboven (links van het midden) een pakket door oxydatievlekken gekenmerkt zand. Geheel links is de basis van de humusrijke toplaag te zien. Op de boorpunten 7 en 11 is op ongeveer een meter beneden het maaiveld een respectievelijk vijftien en tien centimeter dik pakket moerig zand aangetroffen (zie figuur 29).

Deze twee boorpunten liggen als het ware op de overgang van het oostelijke deel van het plangebied met daarop resten van podzolvorming naar het westelijke deel met beekafzettingen. Op boorpunt 11 is hieronder nog een dunne, door oxidatievlekken gekenmerkte Cg-horizont aanwezig. Een dergelijke Cg-horizont ligt op boorpunt 15 op ruim zeventig centimeter beneden het maaiveld. De aanwezigheid van een dergelijke Cg-horizont wijst op een bodem met een sterk fluctuerende grondwaterstand waarbij ijzerrijk water regelmatig in contact komt met zuurstof. Dit is vaak het geval op overgangen van hoog naar laag zoals ook binnen het plangebied aanwezig is. Al met al is binnen het plangebied duidelijk een driedeling in de bodemopbouw aanwezig met op de westelijke helft, een door beekafzettingen gedomineerde bodem (boringen 1, 2, 3, 5, 6, 9, 10 en 14), oostelijke van de middenlijn van het plangebied een overgangszone van hoog naar laag waarin moerig zand is gevormd (boringen 7 en 11) of waarin de bodem tot grote diepte uit vergraven en/of opgebrachte grond bestaat (boorpunten 4, 12 en 15) met daaronder soms een Cg-horizont, en oostelijke zone met resten van podzolvorming. Waarschijnlijk is het hoogteverschil binnen het plangebied oorspronkelijk aanmerkelijk groter geweest maar is dit deels ongedaan gemaakt door het ophogen van de oostelijke helft van het plangebied.

Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 45 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 29: Het pakket moerig zand (midden) zoals dit op de boorpunten 7 en 11 is aangetroffen (in dit geval in boring 11). In verband met de restanten van podzolopbouw alhier, is op de boorpunten 8, 13 en 16 nageboord met een edelmanboor met een diameter van vijftien centimeter. Ondanks het zeven van het hiermee opgeboorde zand zijn hierbij geen relevante archeologische indicatoren aangetroffen. Het zeefresidu bestond slechts uit enkele natuurlijke grindkorrels. Figuur 30: De resultaten van het booronderzoek in de vorm van boorprofielen

Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 46 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 31: Boorpunten met de diepte tot waarop de bodem vanaf het huidige maaiveld gerekend uit vergraven grond bestaat. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 47 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl 4. Conclusies en aanbevelingen (VS07) Het plangebied ligt ten zuiden van Etten Leur aan de Grauwe Polder, aan de rand van een dalvormige laagte en bestaat van oudsher uit akkerland en houtperceel met in de noordoosthoek al in 1832 een boerderij. Tot in de middeleeuwen is het plangebied tenminste deels bedekt geweest met veen (noordwestelijke deel). Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt voor het plangebied gezien de ligging op de flank van een dalvormige laagte, en daarmee mogelijk in een gradiëntzone die in de steentijd aantrekkelijk was voor bewoning door jagers-verzamelaars, een middelhoge verwachting voor tijdelijke kampementen uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum. Deze verwachting is alleen van toepassing indien het plangebied een in de steentijd voor bewoning geschikte bodem had.

Voor resten van nederzettingen en begraafplaatsen uit het neolithicum, de bronstijd, de ijzertijd, de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen geldt gezien de ligging op de flank van een relatief hooggelegen deel van het dekzandlandschap dat echter wel in het neolithicum overgroeid is met veen, eveneens een middelhoge verwachting. Gezien de ligging van oudsher aan een weg met al in 1832 bebouwing binnen het plangebied, geldt een hoge verwachting voor resten van bewoning uit de volle middeleeuwen en de nieuwe tijd. Deze verwachting geldt met name voor de noordoosthoek van het plangebied waarop al in 1832 bebouwing aanwezig was. Om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen zijn binnen het plangebied zestien boringen gezet in een dichtheid van tien boringen per hectare. Op basis van de resultaten hiervan kunnen de onderzoeksvragen als volgt beantwoord worden: -Hoe is de bodem opgebouwd binnen het plangebied? Binnen het plangebied is een duidelijke driedeling aanwezig met op de westelijke helft, een door beekafzettingen gedomineerde bodem, waarbij in acht boringen beekleem is aangetroffen.

Ten oosten hiervan ligt, net ten oosten van de middenlijn van het plangebied een overgangszone van hoog naar laag waarin moerig zand is gevormd (boorpunten 7 en 11) of waarin de bodem tot grote diepte uit vergraven en/of opgebrachte grond bestaat (boorpunten 4, 12 en 15) met daaronder soms een Cg-horizont. Op het meest oostelijke en van nature het hoogst gelegen deel van het plangebied, zijn op drie boorpunten nog restanten van podzolvorming aangetroffen. -In welke mate is de bodem verstoord? Waarschijnlijk is het hoogteverschil binnen het plangebied oorspronkelijk aanmerkelijk groter geweest maar is dit deels ongedaan gemaakt door het ophogen van de oostelijke helft van het plangebied. De huidige diepte tot waarop de bodem binnen het plangebied vanaf het maaiveld verstoord is, loopt uiteen van zeventig centimeter in de noordoosthoek tot 1,2 meter langs de westrand. De oorspronkelijke top van het dekzand is op de westelijke helft van het plangebied intact door de diepe ligging en de afdekking met klei.

-Kunnen binnen het plangebied nog behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn? Zo ja, in welke zones en op welke diepten is dit het geval? Door de lage ligging en de van nature zeer natte omstandigheden in het beekdal waarvan dit deel van het plangebied van oorsprong deel uitmaakt, is de kans op de aanwezigheid van resten van bewoning op het westelijke- en het centrale deel van het plangebied klein. Op het meest oostelijke deel van het plangebied was de bodem in het (verre) verleden wel geschikt voor bewoning. Hoewel het hier naboren met een megaboor, en het zeven van het hiermee opgeboorde zand, geen archeologische indicatoren heeft opgeleverd, moet hier rekening worden gehouden met resten van de historische bebouwing die hier in elk geval al in 1832 stond. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 48 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl 4.1. Selectieadvies Gezien het bovenstaande, geven de resultaten van het onderzoek voor het westelijke en het centrale deel van het plangebied geen aanleiding tot het adviseren van archeologisch vervolgonderzoek. Voor het oostelijke deel van het plangebied (aangegeven op figuur 32), geldt dat hier resten van historische bebouwing aanwezig kunnen. Om te voorkomen dat resten hiervan ongedocumenteerd verloren gaan, is een proefsleuvenonderzoek een geëigende methode.

Een dergelijk onderzoek wordt hier alleen geadviseerd indien in deze zone vlakdekkende bodemingrepen plaatsvinden die dieper reiken dan veertig centimeter beneden het huidige maaiveld (de volgens het bestemmingsplan reeds toegestane verstoringsdiepte). De huidige plannen lijken hier echter niet in te voorzien. Overigens is het aan het bevoegd gezag, in dit geval de gemeente Etten-Leur, om te beoordelen of zij een dergelijk onderzoek inderdaad noodzakelijk acht indien in deze zone toch vlakdekkende bodemingrepen dieper dan veertig centimeter zouden plaatsvinden. In alle gevallen blijft onverminderd van kracht dat, indien bij toekomstig graafwerk archeologische (toevals)vondsten of waarnemingen worden gedaan, hiervan onverwijld melding dient te worden gemaakt bij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, overeenkomstig de artikelen 5.10 en 5.11 van de Erfgoedwet en afdeling 19.2 (artikelen 19.8 en 19.9) van de Omgevingswet. Wij adviseren om dergelijke vondsten of waarnemingen daarnaast te melden bij de gemeente Etten - Leur. 4.2 Selectiebesluit Bovenstaand advies is een selectieadvies. Het rapport zal eerst beoordeeld worden door de bevoegde overheid die hierover een selectiebesluit zal nemen en de benodigde vergunning(en) zal afgeven. Er is momenteel nog geen selectiebesluit genomen over dit rapport.

Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 49 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Figuur 32: Advieskaart. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. | ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 50 Literatuur en bronnen Bronnen Encyclopedie van Noord-Brabant (red. A. van Oirschot, A.C. Jansen en L.S.A. Kroesen; Baarn 1985) Grote | historische | Provincie | Atlas | van | Nederland; | deel | 4 | Zuid-Nederland | 1838-1857 1:50.000. Topografische dienst Wolters Noordhoff Groningen 1990 Grote historische topografische Provincie Atlas Noord-Brabant; 1905 1:25.000. Nieuwland Tilburg 2006 Grote topografische atlas van Nederland 1:50.000 Deel 4 Zuid-Nederland. Topografische dienst. Wolters Noordhoff Groningen 1997 Kadaster Topografische Dienst, Top25Raster, Top10Vector, GBKN kaarten, Emmen 2008 Luchtfoto, http://maps.google.nl Provincie | Noord-Brabant, | Cultuurhistorische | waardekaart | (http://www.noord- brabant.nl/CHW) Rijksdienst | voor | het | Cultureel | Erfgoed, | IKAW | 3.0 | (Indicatieve | kaart | Archeologische Waarden), Amersfoort. Rijksdienst | voor | het | Cultureel | Erfgoed, | AMK | (Archeologische | monumentenkaart), Amersfoort. Rijkswaterstaat, Servicedesk Data, AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), Delft. Stichting voor Bodemkartering, Bodemkaart van Nederland 1:50.000.

Wageningen, 1968. Stichting voor Bodemkartering: Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, Staring Centrum, Wageningen, 1989 Stichting voor Bodemkartering, Geologische kaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968. Tranchot en v. Muffling, Kartenaufnahme der Rheinlande 1803 | -1820 Twaalf provinciën 2007. Atlas van topografische kaarten. Nederland 1955 | -1965. Uitgeverij twaalf provinciën. Landsmeer. Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur. ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 51 Versie: 05-11-2026 www.ArcheoPro.nl Digitale bronnen Ruimtelijke plannen http://www.ruimtelijkeplannen.nl Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Archis III http://archis.cultureelerfgoed.nl Luchtfoto, http://www.pdok.nl Literatuur Cate, J. A. M. ten. A. F. van Holst, H. Kleijer en J. Stolp, 1995. Handleiding bodemgeografisch onderzoek; richtlijnen en voorschriften. Deel A: Bodem. Wageningen, DLO-Staring Centrum. Technisch Document 19A. Cohen, K.M. & E. Stouthamer, 2012. Beknopte toelichting bij het digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maas Delta, Utrecht, 2012. Es. Van W.A., Sarfatij, H. & P.J. Woltering (red.) 1988. Archeologie in Nederland; De rijkdom van het bodemarchief. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Amersfoort. Kuiper, M. 2006/2007. Atlas van topografische kaarten Nederland, 1955-1965.

Uitgeverij 12 Provinciën, Landsmeer. Leidraad inventariserend veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek (SIKB, 2006) Renes, J., West-Brabant, een cultuurhistorisch landschapsonderzoek, Waalre, 1985 Pel H. 2007. Op de kaart gezet: Hendrik Verhees. Politicus, kaartenmaker en waterstaatkundige (1744-1813) Tebbens L.A. , 2016: Ontstaansgeschiedenis van het landschap, het gebruik en de locatiekeuze. In: Ball, E.A.G. & R.M. van Heeringen (red.), 2016. Westelijk Noord-Brabant in het Malta-tijdperk. Synthetiserend onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van het westelijk deel van het Brabants zandgebied. Nederlandse Archeologische Rapporten 51. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Vos, P. & S. de Vries, 2013. 2e generatie palaeogeografische kaarten van Nederland (versie 2.0) . Deltares, Utrecht. Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

| ArcheoPro Rapport, 26078, Pagina 52 Bijlages Bijlage 1: Verklarende woordenlijst Verklarende woordenlijst AHN | Actueel Hoogtebestand Nederland AMK | Archeologische Monumentenkaart ASB | Archeologische Standaard Boorbeschrijving Archis | Archeologisch Informatie Systeem BP | Before Present (present=1950) GIS | Geografische Informatie Systemen GPS | Global Positioning System IKAW | Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden IVO | Inventariserend VeldOnderzoek KLIC | Kabels en Leidingen Informatie Centrum KNA | Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie -mv | Onder maaiveld NAP | Normaal Amsterdams Peil PVA | Plan van Aanpak PVE | Programma van Eisen RCE | Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed SBB | Standaard Boor Beschrijvingsmethode SIKB | Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer Bijlage 2: Archeologische tijdschaal Periode | Datering Midden- en Laat Paleolithicum (oude | 250.000 | - | 9000 steentijd) Mesolithicum (midden steentijd) | 9000 | - | 4500 Neolithicum (nieuwe steentijd) | 4500 | - | 2000 Bronstijd | 2000 | - | 800 IJzertijd | 800 | - | 12 v. chr. Romeinse tijd | 12 v chr. | - | 500 n. chr. Vroege middeleeuwen | 500 | - | 1000 Volle middeleeuwen | 1000 | - | 1250 Late middeleeuwen | 1250 | - | 1500 Nieuwe tijd | 1500 | - | heden Versie: 05-11-2026 | www.ArcheoPro.nl Archeologisch onderzoek Grauwe Polder 178, Etten-Leur, Gemeente Etten-Leur.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://ettenleur.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/35628b5c-d1d2-49fd-9d5b-6efc4a14ae11?agendaItemId=c885f665-8364-4205-a0da-9de033fc7428