Visie op de Rekenkamer Ermelo Harderwijk Zeewolde

M.E.M. van Dijen

Jan Joris Kram

Yannick Jean

10 oktober 2025

Visie Rekenkamer Ermelo Harderwijk Zeewolde Inleiding Deze visie dient als een gezamenlijk kader, bedoeld om inzicht en inspiratie te bieden voor de doorontwikkeling van onze rekenkamer. De visie omvat een beschrijving van de wijze en mogelijkheden voor onze rekenkamer om haar functie concreet inhoud te geven, nu en in de komende jaren. De opties die we beschrijven, zijn niet bedoeld om morgen volledig en gelijktijdig elkaar op te pakken, noch om de huidige werkwijze van de rekenkamer te vervangen, maar veeleer om bewustzijn te creëren over de keuzes die onze rekenkamer situationeel kan maken. Met deze visie geeft de rekenkamer Ermelo Harderwijk Zeewolde op een doordachte en afgewogen wijze richting aan haar doelstellingen en werkwijze. Deze visie biedt tevens een basis voor te maken keuzes inzake taken, capaciteit, bemensing en budget van de rekenkamer.

Visie rekenkamer Ermelo Harderwijk Zeewolde De rekenkamer wil zich op een organische wijze verder ontwikkelen, met als doel aan te (blijven) sluiten bij zowel de landelijke ontwikkelingen van rekenkamers als bij de actualisering van weten regelgeving, zoals bijvoorbeeld de Wet Versterking Decentrale Rekenkamers. Daarnaast ook met de ambitie om de toegevoegde waarde van onze rekenkamer voor haar stakeholders steeds verder te optimaliseren. Dit betekent niet dat de rekenkamer haar huidige taken of activiteiten niet meer zou uitvoeren of zou gaan beperken. De rekenkamer beschouwt deze juist als een stevig basis en zal haar huidige kernactiviteiten, zoals het laten uitvoeren van onderzoeken op bestuurlijk gebied, met overtuiging continueren. Vanuit dit stevige fundament heeft de rekenkamer een goede uitgangspositie om verder door te ontwikkelen, passend bij de huidige en toekomstige externe ontwikkelingen en veranderende behoeften van haar stakeholders.

Waar komen we vandaan? De bedoeling van de wettelijke taakomschrijving van de rekenkamer is oorspronkelijk geweest dat een rekenkamer de politieke keuzes die aan het bestuur ten grondslag liggen als gegeven dient te beschouwen en zich richt op de manier waarop dat bestuur vervolgens vorm heeft gekregen. In aansluiting daarop is de discussie op gang gekomen of de formulering “onderzoek naar …. het gevoerde bestuur” de rekenkamer niet te zeer zou beperken tot enkel terugkijken. Aanleiding tot die discussie was de gedachte dat rekenkamers van meer betekenis kunnen zijn als zij ook in de beleidsvormende fase een rol spelen. Rekenkamers in Nederland kiezen dan ook steeds vaker voor een breder pallet aan accenten en rollen die zij invullen. Daarop is bij amendement de Wet versterking decentrale rekenkamers gewijzigd, waarbij de term “gevoerde bestuur” is gewijzigd in “gevoerde beleid”. Uit de toelichting bij het amendement blijkt concreet wat dat betekent: “Beleidsvoorbereiding, -vorming, -vaststelling, -uitvoering en -effecten vallen hieronder, maar ook het functioneren van de ambtelijke organisatie die het gemeentebestuur bij zijn taakvervulling ten dienste staat en de politieke organisatie van de gemeente” (Kamerstukken II 2021/22, 35298, nr. 17).

In lijn met bovenstaande ontwikkeling kan de manier waarop men kijkt naar de rol van een gemeentelijke rekenkamer op hoofdlijnen in twee benaderingen worden onderscheiden: een historische en een actuele visie. In de historische visie staat de rekenkamer vooral in het teken van controle en verantwoording. De nadruk ligt daarbij op het toetsen van rechtmatigheid en doelmatigheid van het gemeentelijk handelen. De rekenkamer wordt daarbij gezien als een onafhankelijke ‘waakhond’ die op afstand opereert van college en raad, en die primair verantwoording aflegt aan de gemeenteraad. Dit leidt tot een formele werkwijze die de nadruk legt op naleving, maar waarvan de doorwerking naar beleid en praktijk soms beperkt blijft. Tot op heden heeft de rekenkamer Ermelo Harderwijk deze dimensie naar volle tevredenheid van de betrokken gemeenteraden ingevuld. De rekenkamer heeft de afgelopen periode één tot drie onafhankelijke ex-post onderzoeken per jaar door externe bureaus laten uitvoeren, waarvan de uitkomsten zijn gepresenteerd in rapporten die de gemeenteraad konden helpen bij het vaststellen van verbeterpunten en het waarborgen van verantwoordingsprocessen. Waar gaan we naartoe? De landelijke trend laat een geactualiseerde visie op rekenkamers zien. In deze benadering is er een accent naar leren en verbeteren toegevoegd, naast het vervullen van de klassieke controlerende taak.

De rekenkamer wordt niet alleen gezien als toezichthouder, maar ook als kritische en constructieve partner die kan bijdragen aan de kwaliteit en effectiviteit van beleid en uitvoering. Onderzoeken richten zich dan niet alleen op bestuurlijke en financiële aspecten, maar ook op maatschappelijke impact en op de vraag of het beleid daadwerkelijk bijdraagt aan de beoogde meerwaarde. De werkwijze is qualitate qua meer interactief en de rekenkamer zoekt steeds meer de dialoog met raad, college, ambtelijke organisatie en inwoners. De producten worden minder generiek en de rekenkamer sluit beter aan bij de actualiteit. Daarbij

wordt veel aandacht besteed aan communicatie en toegankelijkheid, zodat de bevindingen breed kunnen worden gedeeld en benut. Het verschil tussen de meer historische en meer geactualiseerde benadering is daarmee vooral een verbreding van controleren (en sanctioneren) naar een focus waarin ook leren, verbeteren en samenwerken centraal staan, zonder dat de onafhankelijkheid van de rekenkamer uit het oog wordt verloren of dat de rekenkamer op de stoel van de griffie of het college gaat zitten. In onze visie betreft de transitie van de historische naar de geactualiseerde invulling van de rol van onze rekenkamer geen revolutie of disruptieve gebeurtenis van de ene op de andere dag. De geactualiseerde visie is wel een stip op de horizon, waarnaar via een evolutionair proces en op basis van voortschrijdende inzicht toegegroeid kan en moet worden. De ontwikkeling van onze rekenkamer, de omvang en de aard van onze werkzaamheden worden mede bepaald door de gemeenteraden van Ermelo, Harderwijk en Zeewolde. Onze rekenkamer functioneert weliswaar als een onafhankelijk orgaan, maar de concrete invulling van onze rol is niettemin afhankelijk van de kaders en de randvoorwaarden die de raden inzake de rekenkamer stellen.

De ontwikkeling van onze rekenkamer hangt dan ook mede af van de wilsbeschikking van de raden in hoeverre en op welke termijn zij de rekenkamer beschouwen als een strategische partner in het toezicht en de beleidsvorming, met niet alleen aandacht voor de controlerende, maar ook voor de kader stellende rol van de gemeenteraad, alsmede de vertaling hiervan in de benodigde ruimte en middelen die hiervoor nodig zijn.

Producten en communicatie rekenkamer Onze rekenkamer zou zich mettertijd van een breder portfolio van methoden en producten willen kunnen bedienen om de gemeenteraad optimaal te ondersteunen. Hoewel onafhankelijke ex post onderzoeken op financieel, bestuurlijk en operationeel gebied een fundamenteel onderdeel van onze activiteiten zal blijven, constateren we dat de behoeften van de raad zich (zullen) ontwikkelen. Daarom streven we naar vernieuwing in de aanpak door de werkwijzen en producten van onze rekenkamer te verrijken. We combineren dan verschillende invalshoeken van onderzoek: van 'ex ante' (vooraf) tot 'ex durante' (tijdens) tot 'ex post' (achteraf). De uitkomsten van ons werk presenteert de rekenkamer op maat afhankelijk van de doelgroep en de focus van het onderzoek. Dit betekent dat dit niet per definitie een traditioneel rapport in Word, maar ook andere vormen kunnen zijn, zoals factsheets, handreikingen, infographics of creatieve presentatievormen zoals video, presentaties, workshops en dergelijke. We richten onze benadering nadrukkelijk op meer aandacht voor de kader stellende rol van de raad (naast de controlerende rol). Door flexibel te zijn in onze methoden en producten, dwingen we enerzijds onszelf tot een bewuste en gerichte aanpak, wegblijvend van routinematige reflexen, en houdt de rekenkamer het ook voor alle belanghebbenden verfrissend en activerend.

Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan:

•

•

Kennisfunctie en informatieproducten: Ontwikkelen handreikingen, brieven of dashboards om de raad te voorzien van beknopte en bruikbare informatie over complexe onderwerpen en actuele ontwikkelingen. Hierbij benutten we beschikbare data, rekening houdend met bestaande instrumenten zoals bijvoorbeeld 'waarstaatjegemeente.nl'. Vernieuwende invulling van de traditionele rekenkameronderzoeken: In de uitvoering van onze traditionele onderzoeken kunnen we als rekenkamer in toenemende mate gebruik maken van faciliteiten en services die de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers (NVVR) aan de decentrale rekenkamers ter beschikking stelt. o Meta-analyses: dit zijn diepgaande studies van de NVRR die met behulp van AI de rapporten van rekenkameronderzoeken over eenzelfde thematiek bundelen en analyseren. Deze meta-analyses beschrijven de patronen en overkoepelende bevindingen en conclusies die de verzameling rapporten van diverse rekenkamers gezamenlijk over eenzelfde inhoudelijk vraagstuk opleveren. Voor onze rekenkamer bieden deze meta-analyses een efficiënte basis voor onze eigen onderzoeken. In plaats van bij nul te beginnen, kunnen we de beleidsmatige lessen uit een meta-analyse gebruiken als uitgangspunt.

Dit voorkomt dat ons rekenkameronderzoek uitkomsten rapporteert die reeds door andere rekenkamers zijn opgeleverd en stelt ons in staat om de overkoepelende bevindingen direct te spiegelen aan de lokale situatie in Ermelo, Zeewolde en/of Harderwijk. o DoeMee-onderzoeken: een DoeMee-onderzoek is een gezamenlijk onderzoek door een aantal rekenkamers op een beleidsthema, gecoördineerd door de NVRR. Deelname biedt ons een kosteneffectieve manier om toegang te krijgen tot brede analyses en data. Participatie in een DoeMee-onderzoek levert ons een specifieke factsheet op voor onze gemeente(n) die indien gewenst als basis dient voor eigen aanvullend onderzoek en/of eigen rekenkamerrapport. Daarnaast levert het ook een overkoepelend rapport op met een vergelijking tussen de resultaten van alle deelnemende rekenkamers/gemeenten.

Op basis van de bevindingen uit onze onderzoeken kan onze rekenkamer de raad op strategisch niveau nader adviseren. •

Kennisdeling en beleidsbegeleiding: De dialoog met de raad kunnen we te zijne tijd versterken via thema- en intervisiebijeenkomsten om raadsleden te informeren over relevante ontwikkelingen Ook digitale communicatiemiddelen zoals nieuwsbrieven kunnen worden ingezet om tussentijdse updates en achtergrondinformatie te delen.

Door deze aanpak zorgen we ervoor dat onze bevindingen niet alleen helder worden gecommuniceerd, maar ook dat de raad de nodige kennis en middelen heeft om effectief toezicht te houden.

Monitoring opvolging van aanbevelingen en doorwerkingsonderzoek De monitoring van aanbevelingen verloopt thans via een overzicht dat ingevuld dient te worden door het college B&W en door de gemeenteraad, waarbij ook de griffie een rol speelt. Zo moet de rekenkamer de implementatie van haar aanbevelingen kunnen volgen. In het jaarlijkse overleg met de auditcommissies van de beide gemeenteraden kan hierover gesproken worden met de bedoeling dat er inzicht ontstaat in de voortgang en de effectiviteit van verbetermaatregelen. Dit proces biedt nog ruimte voor verbetering. De rekenkamer en griffiers kunnen samen een rol spelen als aanjager in de uitwerking en uitvoering van de aanbevelingen. Hoe duidelijker de bewaking dat toezeggingen nagekomen worden en de bewaking van de daadwerkelijke doorwerking, des te meer de aanbevelingen en adviezen uit onze rekenkameronderzoeken het gewenste effect zullen opleveren.

Ondersteuning rekenkamer: boots on the ground Voldoende capaciteit en goede ondersteuning is een randvoorwaarde om het rekenkamerwerk professioneel te kunnen uitvoeren. Dit omvat ook effectieve ambtelijke bemensing, gezien het feit dat het lidmaatschap van de rekenkamer slechts een nevenfunctie van de leden is. De ambtelijke ondersteuning speelt een cruciale rol als “de handen en voeten” van de rekenkamer. Deze capaciteit vormt de belangrijkste schakel, het 'geheugen' en de slagkracht van de rekenkamer. Voldoende beschikbaarheid van ambtelijke ondersteuning opent diverse mogelijkheden zoals continuïteit, flexibiliteit, collegiale consultatie, taakverdeling en -spreiding, het volgen van training, congresbezoek, participatie in netwerkbijeenkomsten voor secretarissen/medewerkers van rekenkamers et cetera. Met als doel dat de rekenkamer Ermelo Harderwijk Zeewolde deze visie de komende jaren kan realiseren.