Document · PDF

Rapport e260030053 (Geanonimiseerd)

Gemeenteraad 17 juni 2026, gemeente ErmeloBij agendapunt: Lijst ingekomen stukken 17 juni 20269.269 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

NATUURKANSEN Nulmeting

GEMEENTE

ERMELO

biodiversiteitskansen in de bebouwde kom

COLOFON

TITEL: ONDERTITEL:

Natuurkansen

gemeente

Nulmeting

biodiversiteitskansen in de bebouwde

STATUS UITGAVE:

Definitief

DATUM

2026

UITGAVE:

PROJECTNUMMER:

Ermelo kom

364.01.25

(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd)

OPDRACHTGEVER:

Gemeente

CONTACTPERSOON:

(geanonimiseerd) Dn

Ermelo

NLadviseurs

BEZOEKADRES:

Schelmseweg 6816 026

SJ Arnhem 785 1440

www.nladviseurs.nl

info@nladviseurs.nl De auteur(s) van

is/zijn niet aansprakelijk voor gevolgschade, alsmede voor

auteur(s); opdrachtgever vrijwaart auteur(s) voor aanspraken

van

schade welke voortvloeit

uit toepassingen

van

de resultaten

van

werkzaamheden of andere gegevens

verkregen

derden in verband met deze toepassing.

Het

copyright van deze publicatie is voorbehouden aan de auteur(s) en opdrachtgever. Niets uit deze publicatie mag op enigerlei wijze worden vermenigvuldigd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur(s), noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander doel dan waarvoor het is vervaardigd. Het is de opdrachtgever toegestaan vrijelijk kopieën van deze publicatie in zijn geheel te maken.

NATUURWAARDEN

EN -KANSEN

HOOFDSTUK 1: INLEIDNG

1. 1 Aanleiding 1. 2 Doel 1. 3 Leeswijzer

BIJLAGEN

5 5 5

Bijlage I Methode MCA Bijlage II Kaarten veranderpotentie Bijlage III Kostencalculatie

37 43 45

HOOFDSTUK 2: NULMETING BIODIVERSITEIT

2. 1 Methode multicriteria-analyse biodiversiteit 2. 2 MCA beplanting 2. 2. 1 Biodiversiteitsscore per wijk 2. 2. 2 Scores van de beheertypen per wijk 2. 2. 3 Verdeling van de beheertypen 2. 3 MCA grasvegetaties 2. 3. 1 Biodiversiteitswaarde op grasvlakken 2. 4 MCA bomen 2. 4. 1 Biodiversiteitswaarde bomen 2. 4. 2 Biodiversiteitswaarde per boomsoort 2. 4. 3 Percentages per criterium 2. 5 MCA water 2. 5. 1 Biodiversiteitswaarde water 2. 6 Ambassadeursoorten 2. 7 Conclusies

7 8 8 11 12 14 17 17 19 20 22 22 24 25

HOOFDSTUK 3: NATUURKANSEN

3. 1 Het bepalen van natuurkansen 3. 2 Resultaten natuurkansenanalyse 3. 3 Natuurkansen vanuit criteria 3. 4 Kosten per natuurkans 3. 4 Kansen voor versteend gebied 3. 5 Kansen voor inwoners 3. 6 Overige aanbevelingen

GEMEENTE ERMELO

27 28 30 33 35 35 35

HOOFDSTUK 1:

INLEIDING 4

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

1. 1 AANLEIDING

Het huidige groen binnen de openbare ruimte van de gemeente Ermelo kenmerkt zich door veelal cultuurlijke beplantingen in de woonwijken met geschoren en geknipte randen van beplantingen en daardoor strakke overgangen van gazon naar sierheesters en hagen. De wens is om dit groen om te vormen van een cultuurlijke naar een meer natuurvriendelijke inrichting en beheer en hiermee een bijdrage te leveren aan de biodiversiteit. ,

Deze ambitie sluit aan op de Groenvisie van Ermelo (2017) om de huidige biodiversiteit waar mogelijk te versterken: ”Waar we als gemeente zelf het groen in eigendom hebben zullen we waar dit aan de orde is meer natuurlijker groen (laten) aanleggen en onderhouden”. Het onderzoek naar biodiversiteitskansen draagt bij aan het masterplan openbare ruimte. ,

biodiversiteitskansenkaart. Deze kaart vormt de strategische basis om meer biodiversiteit te realiseren binnen het gemeentelijk groen van de bebouwde kom van Ermelo. Dit document is geen beoordeling van de basiskwaliteit natuur (BKN). Er wordt wel gewerkt aan dezelfde basisprincipes als bij BKN. Voorliggend rapport is het begeleidend document bij deze kaart. In deze rapportage wordt toegelicht hoe de kansen tot stand zijn gekomen welke ecologische meerwaarde hiermee gerealiseerd wordt en welk beheer of omvormingsmaatregel erbij hoort. Hiermee krijgt de gemeente inzicht in waar de kansen liggen om de biodiversiteit te verbeteren en kan zij hier concreet mee aan de slag.

INVENTARISATIE EN VOORBEREIDING

ONDERZOEK PER BEHEERTYPE

• • • •

Gebiedsanalyse Beoordelen kaartdata NDFF en soortenanalyse Bepalen MCA randvoorwaarden

•

Veldbeoordeling MCA (houtige beplanting open ,

wateren) •

(kruidenvegetaties bomen) ,

1. 2 DOEL

EN SCOPE

Om de biodiversiteit te verhogen is het belangrijk om de huidige waarde goed in beeld te hebben. Daarom heeft de gemeente een biodiversiteitsbeoordeling laten uitvoeren voor de verschillende beheertypen: kruidachtige vegetatie houtige beplanting bomen en open water. Vanaf dat nulpunt wordt gekeken waar kansen liggen voor het versterken van de biodiversiteit. Dit is vastgelegd in een ,

GEMEENTE ERMELO

1. 3

LEESWIJZER

Dit rapport is opgebouwd uit drie hoofdstukken en bijlagen. In Hoofdstuk 2 staat de nulmeting biodiversiteit centraal. Hierin wordt de methode toegelicht die is gebruikt bij het beoordelen van de biodiversiteit. Daarnaast worden de uitkomsten van de analyse toegelicht en zijn doelsoorten opgenomen. In Hoofdstuk 3 staan de concrete natuurkansen centraal onderverdeeld in aanpassings- omvormings- en toevoegingskansen. Daarbij is de financiële uitwerking van de kansen opgenomen. Tot slot bevatten de bijlagen aanvullende informatie ter ondersteuning van de hoofdtekst. ,

GIS-analyse

VASTSTELLEN NATUURWAARDEN

• • •

Interpreteren resultaten Opstellen waardenkaart Conclusies delen

KANSEN BEPALEN

• • •

Kansen definiëren Opstellen kansenkaart Kostenraming

Figuur 1-1. De gebruikte onderzoeksmethode om te komen tot een nulmeting van de biodiversiteit en een biodiversiteitskansenkaart. 5

HOOFDSTUK 2:

NULMETING BIODIVERSITEIT 6

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

2. 1 METHODEBESCHRIJVING

Er is gebruik gemaakt van de criteria in Tabel 1. De uitwerking voor het bepalen van de scores verschilt per beheergroep.

MULTICRITERIA-

ANALYSE BIODIVERSITEIT Voor het uitvoeren van een nulmeting biodiversiteit is de ecologische waarde van alle groene beheervakken binnen de bebouwde kom van de gemeente beoordeeld aan de hand van een multicriteria-analyse (MCA). Met deze methode wordt de biodiversiteitsscore bepaald aan de hand van verschillende criteria die een score van 1 (laagste score) tot en met 5 (hoogste of 'beste' score) krijgen. De criteria verschillen per type object. Zo zijn de criteria voor beplanting anders dan die van kruidige vegetatie. Elk beheerobject heeft hiermee een biodiversiteitsscore gekregen.

•

De beheergroepen zijn deels in het veld en deels via een GIS-analyse beoordeeld. Er is geen ćoraen fauna-inventarisatie in het veld uitgevoerd. De analyses zijn op de volgende wijze uitgevoerd:

•

Naast deze criteria is ook de veranderpotentie de potentie om de biodiversiteit te verhogen opgenomen. De criteria worden in de bijlage verder worden toegelicht.

Beplantingen (o. a. bos bosplantsoen heestervakken vaste planten etc): veldanalyse Bomen: data-analyse Kruidenvegetaties: data-analyse Open water: veldanalyse

• •

De opnames in het veld zijn via een digitale app bijgehouden. Naast deze muliticriteria-analyse is gekeken naar de bodemeigenschappen en waarnemingen van beschermde en bijzondere soorten door middel van een NDFF-analyse. In dit hoofdstuk worden de resultaten getoond van de analyses van de verschillende vier onderdelen.

Tabel 1: Criteria voor de analyse van biodiversiteit per type een toelichting hierop is te vinden in bijlage 1 ,

CRITERIAWAARDE VAN SOORTEN BEPLANTINGEN

GRAS

BOMEN

WATER

INHEEMS

OMVANG

VERBINDING

STRUCTUUR

VOEDSEL

Soortenvariatie: Variatie van voorkomende planten en bomen

Inheems: Mate van voorkomen van inheemse soorten

Omvang: Grootte van het beheerobject

Verbinding: Verbinding met andere natuurlijke beheertypen

Structuur: Aanwezigheid van verschillende lagen (zoals mos- kruid- struik- en boomlaag)

Voedsel: Aanwezigheid van voedsel voor voorkomende diersoorten

Maairegime: Het aantal keer maaien per jaar en de manier van maaien. Boomsoort: De ecosysteemwaarde van de boomsoort.

Inheems: Mate van af- of aanwezigheid

Breedte: De breedte van de groenstrook in meters. Dikte: De dbh-klasse van de boomsoort.

Begroeiing waterdeel of talud: Aanwezigheid en diversiteit begroeiing in het natte deel van de watergang of talud.

GEMEENTE ERMELO

van exoten -

Verbinding: Ligging t. o. v. Groenstructuur Verbinding: Ligging t. o. v. Groenstructuur

Verbinding: Verbinding met andere natuurlijke beheertypen

Standplaats: De mate waarin in de bodem rond de boom ruimte voor doorworteling en natuurlijke begroeiing. Oeverinrichting: De helling van het talud en wijze van eventuele beschoeiing.

Visuele waterkwaliteit: De helderheid en dus waterkwaliteit.

2. 2

en soortenvariatie

MCA BEPLANTING

In dit hoofdstuk worden de resultaten getoond van de veldanalyse van de beplanting. De scores worden behandeld per criterium per wijk en per beheertype en er wordt inzicht gegeven in de verdeling in het areaal van de verschillende beheertypen.

scoort gemiddeld (22). Voedselvoorziening vormt de ondergrens met een score van 18. ,

Onder beplanting vallen: • Bodembedekkende heesters • Bos • Bosplantsoen • Botanische rozen • Haag • Houtsingel • Houtwal • Sierheesters • Vaste planten

Tabel 2 specificeert de scores per wijk. De wijken Veldwijk en Ermelo-Noord scoren het hoogst. In de tabel is te zien dat de hoge scores te herleiden zijn aan het grote aandeel inheems. Aan de onderkant staat Veldzicht met eindtotaal 20. Naast de hoge score voor inheems vallen hier vooral soortenvariatie 14 en voedsel 13 op. De compacte woonwijken (Ermelo-centrum -Oost -West -Zuid) laten een vergelijkbaar patroon zien: inheems relatief hoog (24–30) terwijl soortenvariatie en voedsel gemiddeld laag uitkomen (19–24 respectievelijk 16–19). Ermelo Noord onderscheidt zich binnen deze ,

TOTAAL De totaalscores per vak zijn bepaald door alle criteria (zie 2. 1) even zwaar te wegen en een gemiddelde van de zes criteria te berekenen.

Soortenvariatie

Voedsel 2. 2. 1

BIODIVERSITEITSSCORE PER WIJK

Grafiek 1 geeft een gemiddelde van alle beheervakken op de zes beoordelingscriteria. De volgende zaken vallen op: de vakken scoren gemiddeld hoog op inheems (28) verbinding en structuur bewegen in het middensegment (beide 25) omvang blijft iets achter (23) ,

Vink

50, 40, 30, 20, 10, 00,

Inheems

Structuur

Omvang

Verbinding

GraĆek 1: Totaalscore per criteria voor beplanting

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

GraĆek 2: Percentuele verdeling in m2 per score.

groep door een

relatief hoge inheems-score (35) en een solide verbinding en structuur ,

(beide 27). ,

De biodiversiteitsscore van beplanting is over de gehele gemeente op basis van oppervlakte procentueel als volgt verdeeld (Grafiek 2): 7% scoort tussen 1 - 2 21% scoort tussen 2 - 3 17% scoort tussen 3 - 4 54% scoort tussen 4 - 5 Dit komt onder andere omdat het grootste aandeel in oppervlaktes bosdelen zijn die relatief hoog scoren. Dit is te zien in de volgende paragrafen.

Tabel 2: Gemiddelde scores per wijk WIJK

SOORTENVARIATIE

INHEEMS

OMVANG

VERBINDING

STRUCTUUR

VOEDSEL

EINDTOTAAL

Ermelo-centrum

20 ,

30 ,

20 ,

22 ,

23 ,

18 ,

Ermelo-Noord

24 ,

35 ,

24 ,

27 ,

24 ,

Ermelo-Oost

19 ,

24 ,

25 ,

16 ,

Ermelo-West

24 ,

26 ,

23 ,

26 ,

25 ,

19 ,

Ermelo-Zuid

21 ,

27 ,

23 ,

26 ,

18 ,

Veldwijk

29 ,

34 ,

25 ,

31 ,

24 ,

23 ,

Veldzicht

14 ,

31 ,

21 ,

22 ,

20 ,

13 ,

Overig

28 ,

41 ,

31 ,

30 ,

31 ,

Biodiversiteitsscore

GEMEENTE ERMELO

Roodborst

lage waarde

hoge waarde

Figuur 2-1. Totaalscore MCANATUURWAARDEN beplanting EN -KANSEN

2. 2. 2

SCORES VAN DE BEHEERTYPEN PER

WIJK In Tabel 3 zijn de scores van de verschillende beheertypen per wijk opgenomen. Hierin is te zien dat het beheertype bos veruit het hoogste scoort (45) gevolgd door houtsingel (42) en daarna houtwal (41). Haag (21) en bodembedekkende heesters (21) scoren het laagst. ,

(27). Dat Veldwijk het hoogste scoort heeft te

bestaat voor een groot deel uit industrieterrein waar veel bodembedekkende heesters aanwezig zijn die relatief laag scoren.

maken met het aandeel bos en de relatief hoge score voor bodembekkende heesters. De wijk Veldzicht scoort het laagste (20). Deze wijk ,

Tabel 3: Gemiddelde scores per criteria per beheertype

BEHEERTYPE

SOORTENVARIATIE

INHEEMSOMVANGVERBINDINGSTRUCTUUR

VOEDSELEINDSCORE

BODEMBEDEKKENDE HEESTERS

20,

22,

23,

24,

17,

21,

BOS

45,

39,

48,

46,

44,

45,

BOSPLANTSOEN

37,

36,

39,

37,

33,

36,

Sturen op voedsel en inheems

BOTANISCHE ROZEN

21,

22,

25,

26,

21,

23,

Een aantal scores zijn logisch door het karakter van het beheertype. Zo scoort haag laag op omvang en soortenvariatie. Toch zijn er enkele opvallende scores waar tijdens de kansenkaart op gestuurd kan worden. In de tabel is te zien dat voedsel bijna overal slecht scoort. Met name bij haag bodembedekkende heesters en sierheesters is dit opvallend. Hier kan met beheer of inrichting op gestuurd worden door bijvoorbeeld besdragende soorten aan te planten. Daarnaast is het criterium 'inheems' bij het beheertype vaste planten een criterium waar op gestuurd kan worden tijdens nieuwe inrichtingen of inboet.

HAAG

12,

43,

17,

20,

19,

11,

21,

HOUTSINGEL

40,

43,

45,

44,

38,

42,

HOUTWAL

45,

38,

35,

45,

42,

43,

41,

SIERHEESTERS

28,

24,

26,

28,

29,

22,

26,

VASTE PLANTEN

29,

21,

22,

20,

22,

EINDTOTAAL

22,

28,

23,

25,

19,

24,

Scores beheertypen per wijk

In Tabel 4 zijn ook de scores van de verschillende wijken opgenomen ; Na 'overig' scoren Ermelo-Noord en Veldwijk het hoogste

GEMEENTE ERMELO

Tabel 4: Gemiddelde scores beheertype per wijk WIJK

BODEMBEDEKKENDE HEESTERS

BOS

BOSPLANT-BOTANISCHE SOEN ROZEN

HAAGHOUTSINGELHOUTWALSIERHEES-VASTE TERS PLANTEN

EINDTOTAAL

ERMELOCENTRUM

22,

47,

38,

25,

20,

43,

23,

21,

22,

ERMELONOORD

21,

46,

37,

22,

20,

44,

29,

24,

27,

ERMELO-OOST

20,

46,

40,

21,

43,

24,

21,

22,

ERMELO-WEST

21,

43,

37,

16,

20,

27,

22,

24,

ERMELO-ZUID

21,

43,

34,

22,

20,

33,

26,

22,

23,

VELDWIJK

28,

48,

35,

22,

43,

29,

26,

27,

VELDZICHT

16,

46,

36,

21,

37,

24,

20,

OVERIG

23,

EINDTOTAAL

21,

45,

36,

23,

21,

42,

41,

26,

22,

23,

2. 2. 3

VERDELING VAN DE BEHEERTYPEN

bestaat 58% van de vakken in Ermelo-Noord uit bosvakken.

Er zijn in totaal 5. 221 beplantingsvakken aanwezig deze zijn ook te zien in de kaart in Figuur 2-1. De groenvakken zijn in Tabel 5 onderverdeeld per wijk zodat zichtbaar is hoeveel vakken er per wijk zijn en welk aandeel (%) van het oppervlak dit type beslaat.

Het beheertype bodembedekkende heesters komt in aantallen het meeste voor. Als we inzoomen op dit beheertype zien we dat het relatief laag scoort. Op verbinding en structuur scoort het een 24 en op voedsel slechts een 17. Gezien het grote aantal én de relatief lage scores van dit beheertype levert gerichte verbetering van deze groenvakken naar verwachting de meeste winst op.

Aantal versus oppervlak

Wat opvalt is dat het aantal groenvakken niet direct is gekoppeld aan het percentage. Het percentage is gebaseerd op het totale oppervlak van het betreffende beheertype in de wijk. Zo heeft Ermelo-Zuid 638 vakken met bodembedekkende heesters. Op aantallen gebaseerd is dit 46% van het totaal maar het oppervlakte-aandeel van de bodembedekkende heesters in Ermelo-Zuid is slechts 30% van de totale omvang van de groenvakken. Het aandeel bosplantsoen bedraagt 34% in deze wijk terwijl er maar 133 bosplantsoenvakken zijn ; de totale oppervlakte van de bosplantsoenen is dus groter.

Aantal vakken per beheertype per wijk Ermelo-Zuid kent de meeste groenvakken gevolgd door Ermelo-West en Ermelo-Oost. Veldwijk kent het kleinste aantal groenvakken. In de tabel wordt ook het aandeel van de beheertypen per wijk duidelijk. In sommige gevallen komt een bepaald beheertype helemaal niet voor ; Ermelo-Oost heeft bijvoorbeeld geen botanische rozen. Andere beheertypen komen juist veel voor in een specifieke wijk ; zo ,

Grote beplantingsvakken

In de Tabellen 2 en 3 zien we dat beheertypen bos (45) houtsingel (42) en houtwal (41) de hoogste biodiversiteitsscore behalen. Bos scoort beduidend hoger dan de andere beheertypen namelijk een 40 of hoger behalve op inheems. In de tabel is te zien dat er een ,

Tabel 5: Aantal vakken per beheertypen per wij en aandeel van de oppervlakte per beheerype in % WIJK

BODEMBEDEKKENDE HEESTERS

BOS

Ermelo centrum

323

30%

Ermelo Noord

113 388

6% 21%

650 638 96 122 2330

Ermelo Oost Ermelo West Ermelo Zuid Veldwijk Veldzicht Eindtotaal

BOSPLANTSOEN

BOTANISCHE ROZEN

HAAG

HOUTSINGEL

HOUTWAL

15%

28%

213

31 9

58% 20%

108 42

26% 36%

0% 0%

31% 30% 32% 19%

10 15 3 2

15% 18% 24% 41%

122 133 4 21

38% 34% 6% 20%

2 14

0% 1%

23%

27%

458

31%

SIERHEESTERS

VASTE PLANTEN

TOTAAL

12%

731

162 233

2% 6%

4 1

3% 0%

56 167

4% 16%

16 20

1% 1%

492 860

3% 4% 5% 6%

1 5

0% 14%

166 304 52 128

11% 10% 16% 2%

23 98 47

1% 4% 4%

225 194 52 8

1198 1397 259 284

11%

1258

796

10%

259

5221

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

relatie is tussen tussen omvang en eindscore. Dat komt omdat een beheertype met een grote omvang relatief veel ruimte biedt aan soortenvariatie verbinding en structuur. Ook is er relatief veel voedsel in aanwezig. ,

biodiversiteitsscore. Het beheertype haag scoort een 21 op biodiversiteit maar slechts 4% van het beheerareaal is aangewezen als haag. Opvallend is dat het beheertype bodembedekkende heesters slecht scoort op de totaalscore (21) én dat dit beheertype 23% van het beheerareaal beslaat. Kortom: deze groep biedt kansen om de biodiversiteit in de gemeente Ermelo aanzienlijk te verberteren. ,

Deze relatie tussen een groot oppervlak en een hoge score bepaalt in grote mate de eindscore. Doordat bos relatief grote oppervlaktes omvat met een hoge score valt 54% van het beheerareaal in de categorie 4–5 op de totale

GraĆek 3: Percentueel aandeel van de oppervlakte per beheertype op het totale areaal van de gemeente

GEMEENTE ERMELO

Icarusblauwtje

2. 3 MCA

GRASVEGETATIES

De analyse voor de grasvegetatie binnen de gemeente Ermelo is uitgevoerd met behulp van een GIS-analyse. De beheervakken zijn gescoord aan de hand van eigenschappen die berekend zijn in een GIS-omgeving of bekend waren vanuit het beheersysteem van de gemeente. Onder grasvegetatie vallen: • Berm / talud • Berm noord • Bloemrijk grasland 1x • Bollen in grasvelden • Gazon • Gras extensief • Grasland • Speelveld Alle vakken zijn gescoord op de volgende criteria: • Maairegime • Inheems • Gemiddelde breedte • Verbinding • Structuur De totaalscores per vak zijn verdeeld door het criterium maairegime voor 60% te laten meetellen en de overige criteria elk voor

10%. Het maairegime bepaalt grotendeels de ecologische waarde en is daarmee het belangrijkste criterium voor grasvegetaties.

GraĆek 4: Gemiddelde scores per criterium grasvlakken

In dit hoofdstuk worden de resultaten van de analyse van de grasvegetaties getoond. De scores worden behandeld per criterium per wijk en per type grasvegetatie. ,

2. 3. 1 BIODIVERSITEITSWAARDE OP GRASVLAKKEN

Met behulp van de GIS-analyse is bepaald wat de totale biodiveristeitsscore is voor de grasvegetaties in de gemeente Ermelo aan de hand van de eerder genoemde criteria. Gekeken naar de totale score van alle grasvakken en alle criteria scoort de gemeente Ermelo een 23 op biodiversiteit van de grasvegetaties. Het criterium 'verbinding' scoort het best met 38. ,

Tabel 6: Gemiddelde score per criterium per beheertype BEHEERTYPE

MAAIREGIME

BREEDTE

INHEEMS

VERBINDING

STRUCTUUR

EINDSCORE

BERM / TALUD

30,

18,

28,

42,

21,

29,

BERM NOORD

20,

21,

29,

33,

14,

22,

BLOEMRIJK GRASLAND 1X

40,

26,

29,

43,

23,

36,

BOLLEN IN GRASVELDEN

20,

19,

30,

39,

17,

22,

GAZON

10,

27,

30,

41,

27,

19,

GRAS EXTENSIEF

30,

24,

28,

36,

26,

29,

GRASLAND

20,

33,

23,

40,

20,

24,

SPEELVELD

10,

37,

30,

33,

19,

EINDTOTAAL

20,

23,

29,

38,

20,

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

De criteria structuur en maairegime scoren beide zeer laag met een 20. Dit is het gevolg van het grote aandeel gazon binnen de gemeente. ,

Wanneer gekeken wordt naar de oppervlaktes in combinatie met de scores zien we de volgende resultaten (zie Grafiek 5): 13% scoort tussen 1 - 2 67% scoort tussen 2 - 3 18% scoort tussen 3 - 4 2% scoort tussen 4 - 5 Een verklaring voor deze relatief lage score is het areaal van de verschillende grastypes in

combinatie met de scores. Gazon scoort in het totaal slecht (19) terwijl dit juist het grastype is wat het meest voorkomt qua oppervlakte. Daartegenover scoort bloemrijk grasland 1 x gemiddeld 36 een goede score. Echter bestrijkt dit type maar 9% van het areaal grasvegetatie in de gemeente. ,

Gazon scoort op breedte redelijk hoog (27). Echter scoort dit beheertype op maairegime zeer laag (10). Om de totale biodiversiteitscore binnen de gemeente te verbeteren kan de meeste impact gemaakt worden in de delen met gazon door deze om te vormen naar bloemrijk gras zeker gezien de breedte. ,

GraĆek 5: Percentuele verdeling in m2 per score. Tabel 7: Gemiddelde scores per criteria per beheertype

GEMEENTE ERMELO

BEHEERTYPE

OPP. IN M2

PERCENTAGE

BERM / TALUD

44. 748

10%

BERM NOORD

81. 048

18%

BLOEMRIJK GRASLAND 1X

40. 209

BOLLEN IN GRASVELDEN

3. 073

GAZON

199. 166

45%

GRAS EXTENSIEF

34. 223

GRASLAND

1. 520

SPEELVELD

43. 353

10%

Argusvlinder

lage waarde

hoge waarde

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

2. 4 MCA

BOMEN

De analyse voor de bomen binnen de gemeente Ermelo is uitgevoerd met behulp van een GISanalyse. De bomen zijn gescoord aan de hand van eigenschappen die berekend zijn in een GIS-omgeving of bekend waren vanuit het beheersysteem van de gemeente. Alle bomen zijn gescoord op de volgende criteria: • Standplaats • Soort • Verbinding • Dikte

Om de resultaten gericht weer te geven is in Grafiek 8 een selectie gemaakt waarin de tien meest voorkomende boomsoorten zijn opgenomen. Duidelijk wordt dat de zomereik (Quercus robur) de meest voorkomende boomsoort is in Ermelo. 274% van de 14. 315 bomen betreft deze soort. 634% van alle bomen valt onder de top10 boomsoorten. Deze statistiek laat zien dat er kansen liggen op het gebied van soortenvariatie.

GraĆek 7: Percentuele verdeling per score.

GraĆek 6: Gemiddelde totaalscores van de bomen per criterium

2. 4. 1 BIODIVERSITEITSWAARDE BOMEN

Voor de bomen is ook de biodiversiteitswaarde bepaald. De bomen in de gemeente Ermelo scoren gemiddeld 35. Verbinding scoort het best met een 40. Dit komt omdat veel bomen in de groenstructuur staan. ,

3% (147 bomen) scoort tussen 1 t/m 2 24% ( 2. 490 bomen) scoort tussen 2 t/m 3 44% (6. 203 bomen) scoort tussen 3 t/m 4 24% (5. 240 bomen) scoort tussen 4 t/m 5 5% heeft geen biodiversiteitsscore gekregen omdat bepaalde gegevens ontbraken.

GEMEENTE ERMELO

GraĆek 8: Aantallen en percentages per boomsoort

GraĆek 9: Score 10 meest voorkomende soorten

Eekhoorn

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

2. 4. 2 BIODIVERSITEITSWAARDE PER BOOMSOORT

Per boom is biodiversiteitswaarde bepaald. Dit is gedaan door een gemiddelde te berekenen van de vier criteria. In Grafiek 9 zijn de gemiddelde biodiversiteitswaarden van de tien meest voorkomende soorten weergegeven. De zomereik (Quercus robur) en beuk (Fagus sylvatica) scoren relatief goed terwijl de moeraseik (Quercus palustris) relatief laag scoort.

In Tabel 8 zien we de scores per criterium. Hieruit is af te leiden dat de moeraseik erg laag scoort op het criterium 'soort'. De reden hiervoor is dat hdeze soort een 'steriel/nihil ecosysteemaanbod of invasief risico' kent. De overige boomsoorten scoren relatief laag (28). Dit komt door het hoge aandeel uitheemse soorten in deze categorie. ,

Tabel 8: Score 10 meestvoorkomende soorten SOORT

GEMIDDELDE

STANDPLAATS

SOORT

VERBINDING

DIKTE

BIODIVERSITEITSWAARDE

Zomereik

43 ,

50 ,

42 ,

29 ,

Grove den

42 ,

40 ,

42 ,

29 ,

Beuk

43 ,

50 ,

41 ,

29 ,

Ruwe berk

41 ,

50 ,

43 ,

23 ,

Amerikaanse eis

37 ,

20 ,

40 ,

39 ,

Acacia

42 ,

20 ,

43 ,

31 ,

Hollandse linde

32 ,

40 ,

41 ,

27 ,

Haagbeuk

33 ,

30 ,

44 ,

22 ,

Douglas

45 ,

10 ,

45 ,

29 ,

Moeraseik

33 ,

10 ,

42 ,

33 ,

Eindtotaal

GEMEENTE ERMELO

Boomklever

2. 4. 3 PERCENTAGES PER CRITERIUM

bomen vallen binnen de hoofdstructuur van de groenstructuur. 1% van de bomen staat minimaal 150 meter van een groenstructuur vandaan.

Per criterium zijn de percentages van de scores uiteengezet zie Grafiek 11. ,

Wat betreft het criterium dikte is het resultaat behoorlijk positief. Omdat er sprake is van een (semi-) evenredige verdeling van de boomdikte kan gesteld worden dat de leeftijdsdiversiteit van de bomen goed verdeeld is. Diversiteit in leeftijd is erg positief. Oudere bomen hebben in de regel een hogere natuurwaarde maar een kortere levensverwachting. Bomen uit een lagere leeftijdsklasse kunnen de afstervende bomen op termijn vervangen. Zo blijft een gevarieerd bomenbestand gewaarborgd. 41% valt in categorie 3. Dit is aan de hoge kant het zijn bomen met een dbh tussen de 30 en 50 cm.

GraĆek 11: Percentuele verdeling per score per criterium ,

Bij het criterium soort scoort 47% een 5. Een score van 5 stelt dat de boomsoort inheems is en een hoge ecosysteemwaarde geniet. De bomen in categorie 4 (13%) zijn ook inheems (of cultivar van een inheemse soort). Dat betekent dat 60% van de bomen in de gemeente Ermelo inheems is. 20% van de bomen bevindt zich in categorie 1. Dit geeft aan dat er ruimte is voor verbetering. Bij het criterium verbinding vallen veel bomen onder categorie 5 (42%). Deze

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

lage waarde

hoge waarde

GEMEENTE ERMELO

2. 5 MCA

resultaten:

WATER

De analyse voor het water binnen de gemeente Ermelo is uitgevoerd met behulp van een veldinventarisatie. In totaal zijn er 11 vakken beoordeeld. 161 vakken betreffen droge greppels deze zijn niet meegenomen in de beoordeling van water. ,

Alle vakken zijn gescoord op de volgende criteria: • Begroeiing waterdeel • Begroeiing talud • Oeverinrichting • Visuele waterkwaliteit • Verbinding

GraĆek 13: Percentuele verdeling in m2 per score.

27% scoort tussen 1 - 2 16% scoort tussen 2 - 3 37% scoort tussen 3 - 4 0% scoort tussen 4 - 5 20% is geen score bepaald

GraĆek 2: Gemiddelde totaalscores bij het criterium water

2. 5. 1 BIODIVERSITEITSWAARDE WATER

Voor het water is ook een biodiversiteitswaarde bepaald. De waterdelen in de gemeente Ermelo scoren gemiddeld 26. Verbinding scoort het hoogst met een 30. De visuele waterkwaliteit en begroeiing waterdeel scoren het slechts (24). Hiertussen bestaat een verband: meer begroeiing betekent een betere waterkwaliteit omdat begroeiing het water zuivert en anderson zijn veel planten afhankelijk van (min of meer) zuiver water. ,

Als er gekeken wordt naar de oppervlaktes in combinatie met de scores zien we de volgende

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

lage waarde

hoge waarde

GEMEENTE ERMELO

2. 6

AMBASSADEURSSOORTEN

Winterkoning

Ambassadeursoorten voor biodiversiteit zijn soorten die als boegbeeld kunnen fungeren voor biodiversiteit en het belang daarvan. Een ambassadeur vertegenwoordigt iets en staat daarom voor iets groters.

Heideblauwtje

Huismus

De soorten kunnen dienen als communicatiemiddel richting bewoners of om de biodiversiteit te monitoren. De ambassadeurssoorten zijn bepaald door middel van een NDFF-analyse van Ermelo en omgeving. Hierbij is rekening gehouden met onder ander het aantal waarnemingen de zeldzaamheid de habitateisen en de mate waarin dit project kan bijdragen aan de soort.

Hazelworm

Egel

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Heideblauwtje Zandhagedis Kleine parelmoervlinder Vliegend hert Hazelworm Winterkoning

WOONWIJK STEDELIJK KARAKTER

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Huismus Egel Koninginnenpage Icarusblauwtje Gewone dwergvleermuis Zanglijster

Koninginnenpage

24 Zanglijster

WOONWIJK NATUURLIJK KARAKTER

Zandhagedis

n et r o os et hc il e

gt iU

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

2. 7 CONCLUSIES

•

Belangrijkste conclusies uit de beoordeling biodiversiteit: BEPLANTING •

•

VELDZICHT •

•

Er is relatief veel oppervlak gazon (45%) waar dit op veel plekken geen recreatieve functie heeft. Dit vertaalt zich naar een relatief lage score op maairegime.

GEMEENTE ERMELO

De verdeling van boomdiktes is zeer goed in Ermelo. De variatie in oudere en jongere bomen zorgt dat een boomlaag ook in de toekomst geborgd blijft. Het aandeel zomereiken is vrij groot (ca. 26%). Zomereik is een waardevolle inheemse boomsoort. Maar het grote aandeel heeft ook een risico. Wanneer deze soort te maken krijgt met een ziekte betreft dit meteen een kwart van de bomen in Ermelo. ,

GRASVEGETATIES

BOMEN

•

Bos bosplantsoen houtsingels en houtwallen vormen samen 60% van de oppervlakte beplanting in Ermelo en scoren goed op biodiversiteit (score 36-45). Bodembedekkende heesters zijn goed voor 23% van het oppervlak beplantingen in Ermelo. Bij vervanging deze omvormen naar een samenstelling die meer aansluit op de ecologie kan dan ook veel impact hebben. De huidige soortsamenstellingen bij bodembedekkende heesters sierheesters en vaste planten zijn vaak uitheems. Sturen op inheemse soorten kan dan ook veel opleveren. Het voedselaanbod en de soortvariatie in bodembedekkende heesters hagen sierheesters en vaste planten scoort relatief laag. Sturen op een groter voedselaanbod in de vorm van nectar en vruchtdragende soorten is dan ook een grote kans.

Het aandeel bermen betreft 28% deze hebben beperkte ecologische waarde maar vormen met name in Noord een belangrijke verbindingszones. Grasvegetaties scoren in het algemeen hoog op verbinding. Structuur scoort laag bij grasvegetaties hier ligt potentie voor het verbeteren van de biodiversiteit door elementen zoals bomen of solitaire struiken aan te planten.

Veldzicht scoort relatief laag hier staan weinig oudere bomen en de beplanting bestaat voornamelijk uit bodembedekkende heesters en hagen. Er is hier weinig ruimte voor natuur doordat het om een industriegebied gaat. ,

VERVOLG OPSTELLEN KANSENKAART

Voor het opstellen van de kansenkaart zijn de volgende uitgangspunten meegenomen: 1. De veranderpotentie (bijlage 2) is als uitgangspunt genomen voor het bepalen van de kansen die veel impact zullen hebben. 2. De conclusies uit de beoordeling biodiversiteit vormen aanleiding voor een aantal type kansen en algemene kansen per criteria. 3. In de groenstructuur zijn onderbrekingen en de kwaliteit van het bestaande groen m. b. t. biodiversiteit ligt soms laag (denk aan gazon of bodembedekkende heesters). Het 'handhaven' of een sterkere status toekennen aan de groenstructuur kan helpen om de kansen die hier liggen ook daadwerkelijk te realiseren. 4. Er liggen grote heide- en bosgebieden rond Ermelo. Groenvlakken aan de rand van de bebouwde kom qua karakter aansluiten op deze natuur zou een wisselwerking tussen natuur met stedelijk en natuurlijk karakter versterken door deze vegetatie door te trekken in de wijken. 5. Voor de bestaande waterpartijen nemen we in overleg met de gemeente Ermelo geen kansen op. Dit heeft te maken met de beperkte mogelijkheden aangezien het voor een groot deel om folievijvers gaat. ,

HOOFDSTUK 3:

NATUURKANSEN

3. 1 HET

Tabel 3-1: Verschillende typen kansen.

BEPALEN VAN NATUURKANSEN

Na het uitvoeren van de analyse is te zien welke beheervakken goed scoren op biodiversiteit welke slecht scoren en welke vakken een hoge potentie hebben om een biodiversiteitsimpuls te geven. Bij het bepalen van de natuurkansen zijn de vakken die op potentie 4 en 5 scoren langsgelopen en geëvalueerd. Daarnaast zijn voor de beheervakken die slecht scoren én een grote oppervlakte beslaan de natuurkansen bepaald. Deze situaties zijn in GoogleMaps bekeken en vervolgens zijn de kansen bepaald. Deze kansen hebben als doel ecologische meerwaarde te creëren en zo veel mogelijk soortgroepen van voedsel vocht veiligheid en verblijfplaatsen te voorzien.

TYPE KANS

Er zijn drie soorten kansen: • Aanpassingskansen • Omvormingskansen • Toevoegingskansen De kansen zijn in GIS vastgelegd in een puntenlaag. Deze kaartlaag is gedeeld met de gemeente. Bij het bepalen van de natuurkansen is steeds getoetst wat de huidige situatie is en waar verbeteringen mogelijk zijn voor de

BEHEERTYPE

De manier van beheer verandert maar het beheertype blijft hetzelfde: bijvoorbeeld tijdens beheerrondes wordt 70% gemaaid in plaats van 100%. Beheertype verandert: bijvoorbeeld van beheertype gazon naar bosplantsoen. ,

Aanpassing

Omvorming

Toevoeging

Er wordt een element toegevoegd aan het bestaande beheertype: bijvoorbeeld het planten van bomen in bestaand grasland.

biodiversiteit. Zo heeft bodembedekkende heesters of gazon een geringe ecologische waarde. Voor de biodiversiteit is het dan ook beter om deze delen om te vormen naar bijvoorbeeld bloemrijk gras of struweel. Niet alle ecologisch minder waardevolle beheertypen zoals gazon kunnen worden omgevormd. De groenvakken kunnen te klein zijn grenzen aan tuinen een zichtplek zijn of een speelfunctie hebben. ,

De kans ‘eetbaar groen’ is voornamelijk

GEMEENTE ERMELO

227

aangegeven rondom

speelplekken en woonerven. De aantallen bij de toevoegingskansen zijn de aantallen struiken/ bomen en broedstoven die gerealiseerd kunnen worden. Bij de aanpassings- en omvormingskansen geven de aantallen het aantal beheervakken weer die omgevormd kunnen worden. Er bestaat dus de kans om meerdere struwelen aan te planten in één beheervak waarin de kans 'struweel' is aangewezen. De kans ‘open zandplek’ is alleen aangewezen wanneer bloemrijk grasland in de buurt is of in combinatie met het realiseren van bloemrijk gras. Dit omdat deze zandplekken voor wilde bijen zijn en naast nestgelegenheid ook voedsel nodig is. Voor de aanpassingkaart is het huidige grasbeheer geëvalueerd en bepaald waar de oppervlaktes groot genoeg zijn om vegetatie te sparen. De kans 'broedstoof' is aangewezen aan de randen van de gemeente. De broedstoven zijn namelijk bedoeld als nestgelegenheid voor kevers waaronder het vliegend hert. Deze soort komt rondom Ermelo uitsluitend voor in de bosgebieden. Tijdens het bepalen van de kansen is rekening gehouden met de betreffende ambassadeurssoorten. Er is onderzocht wat deze ambassadeurssoorten nodig hebben en wat er gedaan kan worden om ze te stimuleren.

Zo draagt het realiseren van bloemrijk gras bij aan het creëren van geschikt habitat voor de koninginnenpage en het aanplanten van struweel voor egel en huismus.

KANS

AANTAL LOCATIES

Sinusmaaien

OMVORMING

848

Bloemrijk gazon

247

Bosplantsoen

Kruidenrijk gras

294

Kruidenrijk gras met solitaire heesters Mantel-zoom

166

Natuuroever

Open zandplekken

Poel

Struweel

Wadi

Tabel 3-2: Aantal locaties per kans

TOEVOEGING

168

KANS

AANTAL LOCATIES

Aanplant boom

AANPASSING

Aanplant eetbaar groen

Broedstoof

3. 2

RESULTATEN NATUURKANSEN ANALYSE

In totaal zijn er 1063 kansen aangewezen in de gemeente Ermelo. Dit is verdeel over 47 aanpassingskansen 848 omvormingskansen en 168 toevoegingskansen. Op deze locaties bestaat de kans om de biodiversiteit te stimuleren. De kansen zijn aangegeven voor de locaties die slecht scoren op eerdere analyse. Bij het bepalen van de natuurkansen zijn echter ook enkele kansen aangegeven op goedscorende vakken om een nog hogere score te behalen. ,

p/j maaien

Gefaseerd maaien

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

GEMEENTE ERMELO

229

3. 3 NATUURKANSEN

VANUIT CRITERIA

Per criterium kan op versterking van biodiversiteit gestuurd worden tijdens aanleg omvorming of beheer van houtige beplanting en waterpartijen. In eerste instantie is het meest kansrijk om te sturen tijdens een omvorming of aanleg. Niet op alle criteria kan bij alle beheertypen eenvoudig gestuurd worden. Zo is het lastig om een hogere score te krijgen voor het criterium ‘voortplanting’ bij de beheertypen vaste planten en rozen. Hierbij moet dan de vraag gesteld worden: kan dit vak omgevormd worden naar een vak met een hogere ecologische waarde? Ook omvang is een criterium waarbij het moeilijk kan zijn om hierop te sturen. Omvormen van het omliggend terrein is hierbij de enige optie. Onnodige verharding kan bijvoorbeeld weggehaald worden waarna met toegevoegde beplanting een plus voor biodiversiteit gecreëerd kan worden. ,

al relatief hoog scoort op biodiversiteit. De impact kan groter zijn wanneer maatregelen getroffen worden bij beheertypen die slecht scoren maar (misschien) een kleinere oppervlakte hebben. Het omvormen van rozen of vaste planten naar verschillende inheemse heesters heeft een veel grotere impact maar wellicht op kleine schaal. Toch wordt aanbevolen om juist deze vakken of andere slecht scorende vakken als eerste te verbeteren. Hierbij kan een prioritering aangebracht worden door het aandeel van het beheertype in het totaal beheerde oppervlak mee te nemen. Het wordt aanbevolen om van een geselecteerde kern de kaart te bekijken om ook op basis van locatie te bepalen welke vakken de meeste impact hebben wanneer deze worden omgevormd. Omvorming van grote vakken met een slechte score heeft de meeste impact. Niet altijd is drastische omvorming nodig het aanplanten van een boom of heester in een bestaand vak is ook een manier om de soortendiversiteit voedselvoorziening beschutting of voortplantingsmogelijkheden te vergroten.

DE BIODIVERSITEITSSCORE IS LAAG IN EEN BEHEERVAK

Welk criterium scoort laag binnen dit vak?

DEZE SPECIFIEKE CRITERIA SCOREN SLECHT BINNEN DIT BEHEERVAK

Wat kan er gedaan worden om de biodiversiteit hier te verbeteren?

DEZE MAATREGELEN KUNNEN WORDEN GETROFFEN OM DEZE SPECIFIEKE CRITERIA TE VERBETEREN

De impact van maatregelen om de biodiversiteit te versterken verschilt per beheertype en maatregel. Het beheertype met het grootste areaal binnen de gemeente is bosplantsoen. Dit kan een reden zijn om juist in dit beheertype biodiversiteitsmaatregelen te treffen. Men verbetert dan op grote schaal dus in kwantitatieve zin de biodiversiteit. Kwalitatief is de impact echter klein(er) omdat bosplantsoen

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

Tabel 3-3: Maatregelen per criteria CRITERIA WAARDE VAN SOORTEN (soortenvariatie maairegime boomsoort begroeiing talud)

MAATREGELEN

Bij aanplant of omvorming is het van belang om een diversiteit aan bij voorkeur inheemse soorten aan te planten. Vorm bestaande monotone hagen om naar een haag met een mix van soorten zoals veldesdoorn gewone vlier meidoorn sleedoorn en wilde liguster. Breng soortenvariatie aan in heestervakken door omvorming. Houd daarbij de voornoemde vuistregel aan. Plant soorten aan zoals aalbes zwarte bes egelantier duinroos wilde liguster of heggenroos. ,

Leg tijdens beheerrondes van bosplantsoen tijdens dunningen de focus op soortenvariatie. Zorg ervoor dat de soorten die gedund worden de meest dominante soorten zijn en minder aanwezige soorten de ruimte krijgen. Waar nodig kunnen soorten aangeplant worden. Vorm monotone beheertypen zoals rozen hagen of bodembedekkende heesters om naar soortenrijke beheertypen zoals kruidenrijk grasland of bosplantsoen Maai minder ca. één keer per jaar en laat tijdens maairondes vegetatie overstaan en bij voorkeur in sinus-patroon. Maai met cyclomaaier of maaizuig met eco-kop. Plant bomen van hoge ecologische waarde aan. Vervang eventueel bomen met een lage ecologische waarde en/of met een lage toekomstverwachting. ,

Pas het oeverbeheer aan naar ecologisch beheer waarbij de vegetatie wordt afgevoerd en een deel wordt gespaard.

INHEEMS

Stuur tijdens beheerrondes van heesters op inheemse soorten. Handhaaf de inheemse soorten en dun of verwijder de uitheemse tijdens deze rondes. Bijvoorbeeld: spaar de hazelaar maar dun/verwijder de sneeuwbes. Pas de vakken met heesters rozen en vaste planten aan. Het beheertype kan hetzelfde blijven maar plant andere soorten aan. Kies voor inheemse rozen zoals hondsroos egelantier of duinroos. Vervang heesters voor inheemse soorten zoals wilde liguster gewone esdoorn hazelaar wilde kardinaalsmuts zwarte bes aalbes meidoorn of rode kornoelje. Ook bij vaste planten kan gekozen worden voor inheemse vaste planten zoals vingerhoedskruid kruipend zenegroen knoopkruid grote kaardenbol of blauwe knoop. Vorm de bodembedekkende heesters vaste planten en rozen om naar inheemse uitgroeiende heesters of bloemrijk gras. ,

Plant inheemse autochtone bomen aan. Vervang eventueel uitheemse bomen met een lage toekomstverwachting met inheemse bomen.

OMVANG

VERBINDING

STRUCTUUR

Inventariseer waar onnodige verharding aanwezig is en vorm deze om naar groenvakken. Bekijk of in de omgeving van groenvakken in parken buitengebied of groenzones vakken aanwezig zijn met functieloos gazon. Dit onnodige gazon kan omgevormd worden naar het omliggend beheertype waarbij bij voorkeur vakken met elkaar verbonden worden. Inventariseer waar onnodige verharding aanwezig is en vorm deze om naar groenvakken. Kijk hier bij voorkeur naar de omgeving van bestaande groenvakken ; welke vakken met kleine omvang in de nabijheid van elkaar kunnen samengevoegd worden? Bekijk of in de omgeving van groenvakken in parken buitengebied of groenzones er vakken aanwezig zijn met functieloos gazon. Dit onnodige gazon kan omgevormd worden naar het omliggend beheertype waarbij bij voorkeur vakken met elkaar verbonden worden. Plant bomen of struiken aan op locaties waar structuur mist en aanplant mogelijk is. Plant dan inheemse bloeiende en besdragende soorten. ,

Vorm standplaatsen van bomen om naar natuurlijke standplaatsen zoals kruidenrijk grasland struweel of bloemrijk gazon. Verwijder harde besschoeiing in de oevers en vorm de oevers om naar natuurvriendelijke oevers met een talud van 1:5. ,

GEMEENTE ERMELO

VOEDEL/KWALITEIT

Plant waar kan inheemse solitaire bomen in heester- rozen- of vaste plantenvakken. Plant hierbij vrucht- of nootdragen soorten zoals kers appel peer beuk of eik. Ook uitheemse soorten zoals paardenkastanje of walnoot zijn een optie. Vorm heesters hagen rozen en vaste planten om naar natuurlijke heesters of bosplantsoen. Plant waar kan inheemse bes- of nootdragende heesters in heester- rozen- of vaste plantenvakken. Denk aan inheemse soorten als hazelaar krentenboompje gewone vlier zwarte bes meidoorn wilde lijsterbes of gele kornoelje. Stuur tijdens het beheer van natuurlijke bos- en heestervakken op soorten die vruchten bessen of noten dragen. Geef deze soorten de ruimte terwijl andere soorten worden gedund of verwijderd. ,

Stuur tijdens het beheer op variatie in bloeitijden binnen het beheervak zodat gedurende het seizoen een continu nectaraanbod aanwezig is. Vorm heesters hagen of vaste planten met weinig nectaraanbod om naar een vak met een grote diversiteit aan bloeiende planten en heesters ,

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

3. 4 KOSTEN

PER NATUURKANS

Voor de bepaling van de kosten van de omvormings- en toevoegingskansen is gebruikgemaakt van een berekening van adviesen ingenieursbureau Verhoeve & Faber uit 2022 geïndexeerd naar prijspeil 2025. ,

Deze kosten omvatten de investeringskosten (aanleg) de onderhoudskosten voor de eerste drie jaar en de onderhoudskosten voor jaar vier en jaar vijf. Het verschil in onderhoudskosten tussen de jaren komt voort uit het feit dat er in het eerste jaar intensiever onderhoud nodig is bij sommige natuurkansen bijvoorbeeld wanneer onkruidbeheersing water geven of het verwijderen van boompalen noodzakelijk zijn. ,

Per type omvorming of toevoeging is een kostenspecificatie opgesteld. De kostenspecificatie kan per kans verschillen dit ligt aan het huidige beheertype dat wordt omgevormd of waarin een toevoeging plaatsvindt. Bijvoorbeeld van bodembedekkende heesters naar kruidenrijk gras of van gazon naar kruidenrijk gras. De natuurkans is hetzelfde maar de uitgangssituatie is anders en daardoor verschillen de kosten. In Tabel 3. 4 wordt aangegeven wat de gemiddelde kosten per natuurkans zijn. ,

GEMEENTE ERMELO

De typen zijn gedetailleerd uitgewerkt in verschillende posten van maaien tot aanplanten en water geven. Naast de reguliere werkzaamheden zijn ook de staartposten meegenomen in de berekeningen. Afhankelijk van het type ingreep is een prijs per m 2 per groep of per stuk berekend. ,

Voor de prijzen per stuk kan eenvoudig worden berekend wat de totaalkosten zijn voor de natuurkans voor de gehele gemente. Zo bedraagt het €56.913- om alle bomen aan te planten die zijn aangewezen in de natuurkansenkaart. Of bedraagt het €6.984om alle kansen die aangewezen zijn als 'aanplant eetbaar groen' te verzilveren. ,

Voor de kansen per m 2 is het noodzakelijk om eerst te onderzoeken hoeveel m 2 er omgevormd kan worden en wat de uitgangssituatie is. De punten zijn geplaatst op een beheervak. Door middel van een GIS-analyse kan bepaald worden wat de kosten zijn per locatie omdat de oppervlaktes de kansen en de uitgangssituaties (huidig beheertype) bekend zijn in het systeem. ,

Klein geaderd witje

333

Tabel 3. 4: Gemiddelde kosten per natuurkans

GEMIDDELD PER LOCATIE KAART

AANTAL LOCATIES

INVESTERINGSKOSTEN*

JAARLIKSE KOSTEN , JAAR 1-3

JAARLIJKSE KOSTEN , JAAR 4 &

(per m)2

5 (per m)2

Bloemrijk gazon (per m)2

247

€ 425

n. t. b.

Bosplantsoen (per m)2

€ 840 ,

€ 268

€ 039

Kruidenrijk gras (per m)2

294

€ 425

€ 226

€ 183

Kruidenrijk gras met solitaire heesters (per m)2

166

€ 473-

€ 273

€ 183

Mantel-zoom (m)2

€ 815

€ 286

€ 039

Natuuroever

n. t. b.

2 Open zandplekken (3m/stk)

€ 64-

Poel (stk/100 m2)

Struweel (per m)2

€ 116-

€ 6.422-

€ 352-

€ 247-

€ 815

€ 286

€ 039

Wadi (per m)2

€ 1.352-

€ 141-

€ 99-

Aanplant boom (stk)

€ 933-

€ 105-

€ 46-

Aanplant eetbaar groen (stk)

€ 72-

€ 68-

€ -

Broedstoof

n. t. b.

* Investeringskosten zijn gemiddelden van de omvorming of toevoeging van of binnen verschillende beheertypen

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

3. 5 KANSEN

VOOR VERSTEEND GEBIED

Er zijn een aantal delen binnen de gemeente die sterk versteend zijn zoals het Raadhuisplein en de Stationstraat. Natuurkansen zoals het omvormen van het ene beheertype naar het andere beheertype bestaan hier niet omdat er weinig gemeentelijk groen aanwezig is. Op deze locaties is het zaak om groen te creëren. Dit kan op verschillende manieren. Inventariseer waar overtollige verharding aanwezig is en vorm deze om naar groen. Ook kunnen bloembakken of bakken met (3e grootte) bomen worden geplaatst. Deze kunnen in tijden van evenementen worden verplaatst. In deze bakken kunnen combinaties worden gerealiseerd van grote bomen en vaste planten. Bij de keuze voor vaste planten is het raadzaam om zoveel mogelijk voor inheemse soorten te kiezen. Ook kan de huidige beplanting worden geoptimaliseerd door de vaste planten zoveel mogelijk te vervangen door inheemse soorten en voeg (3e grootte) bomen toe. De boomspiegels bieden kansen voor vergroeining. Een aantal boomspiegel bevat boomroosters. Deze boomroosters kunnen vervangen worden door beplante boomspiegels met vaste planten. ,

De lichtmasten bieden ook kansen ; rondom de masten kunnen speciale stalen constructies worden gerealiseerd waarlangs klimplanten

GEMEENTE ERMELO

kunnen groeien. Zo kan vergroening plaatsvinden in een kleine ruimte. Kies hier bij voorkeur voor inheemse soorten zoals kamperfoelie of wilde bosrank. Eventueel kan gekozen worden voor uitheemse soorten als blauwe regen wilde wingerd of klimbes. ,

3. 6

KANSEN VOOR INWONERS

De gemeente kan behalve op eigen grond ook de natuur stimuleren op de terreinen van de inwoners. De gemeente kan bewoners een boom inheemse beplanting of nestkasten aanbieden bewoners enthousiasmeren voor het verwijderen van tegels in de tuin of bewoners 'egelsnelweg-poortjes' aanbieden. Het opstellen van een facsheet of webpagina waarop bewoners worden geïnformeerd over de natuurkansen die zij kunnen realiseren op hun terrein draagt daaraan bij. ,

4. 3

OVERIGE AANBEVELINGEN

Naast de eerder beschreven kansen zijn er meer kansen die de biodiversiteit verhogen in de gemeente. Voorbeelden zijn gefaseerd maaien van kruidenrijk gras waarbij ca. 30-40% wordt gespaard het laten liggen van minimaal 20% dood hout in bosplantsoen en het plaatsen van nest- of vleermuiskasten voor verschillende soorten. ,

Wilde kamperfoelie

355

BIJLAGEN 36

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

BIJLAGE I CRITERIA VOOR NULMETING BIODIVERSITEIT GROENBEHEERVAKKEN Hieronder worden de verschillende criteria toegelicht waarna per beheergroep een verdere uitwerking wordt gedaan van hoe de scores worden bepaald. ,

WAARDE VAN SOORTEN

De soortvariatie geeft de mate van verscheidenheid in soorten aan. Een grotere soortenvariatie zorgt ervoor dat een ecosysteem een grotere veeracht heeft zodat het veranderingen en weersextremen als gevolg van klimaatverandering beter kan opvangen. Er is geen onderscheid gemaakt tussen inheemse en uitheemse soorten. ,

Bij solitaire bomen is gekeken naar de waarde van de boomsoort. Inheemse gebiedseigen soorten sluiten beter aan op de plaatselijke ecologie. Bij grasvegetaties bepaald het maairegime voor een groot deel hoeveel ruimte en tijd er is voor diverse planten- en diersoorten om zich te ontwikkelen. kruidenrijk gras waarbij delen in de winter blijven overstaan zijn van grote waarde voor allerlei ongewervelden die voor bestuiving en een gezonde bodem zorgen en weer als voedsel dienen voor vogels. ,

GEMEENTE ERMELO

INHEEMS

STRUCTUUR

Inheemse soorten zijn vaak beter aangepast aan de lokale omstandigheden dan uitheemse soorten en spelen een belangrijke rol in het ecosysteem. Dit komt doordat er grotere ecologische afhankelijkheden en meer relaties met andere soorten zijn dan bij uitheemse soorten. Inheemse soorten dragen daardoor in grotere mate bij aan de stabiliteit en veerkracht van het ecosysteem dan uitheemse soorten.

Met behulp van dit criterium wordt beoordeeld in hoeverre een beheerobject beschutting biedt aan dieren en planten. Bijvoorbeeld door bomen struiken of kruiden en combinaties daarvan waardoor een grotere gelaagdheid ontstaat. Daarnaast bieden holtes dood hout strooisel en objecten zoals stenen of stammen beschermende microhabitats. Beschutting biedt bescherming tegen roofdieren extreme weersomstandigheden en verstoring door bijvoorbeeld mensen. Het is essentieel voor de overlevingskans van soorten en daarmee het bevorderen van biodiversiteit.

OMVANG

De omvang van een gebied heeft invloed op de (potentiële) diversiteit aan leefgebieden (habitats) en daarmee het aantal soorten dat kan worden ondersteund. Grotere gebieden functioneren beter als toevluchtsoord voor soorten bijvoorbeeld in tijden van weersextremen. ,

VERBINDING

VOEDSEL

Een rijkdom aan voedselbronnen ondersteunt een divers ecosysteem door in de behoeften van verschillende soorten te voorzien. Dit kan variëren van nectar voor bestuivers tot zaden vruchten bladeren en prooien voor verschillende diergroepen. Dit draagt bij aan stabiele en gezonde populaties. ,

Verbindingen helpen isolatie te voorkomen en bevorderen daarmee uitwisseling en een genenstroom tussen populaties. Dit resulteert in genetische variatie hetgeen belangrijk is voor de biodiversiteit doordat het de overlevingskansen van soorten vergroot. Een goede landschappelijke inpassing kan de effectiviteit van ecologische maatregelen versterken.

(VEILIGHEID & VOORTPLANTING)

Hierbij is gekeken naar de volgende aspecten: Aanwezigheid van inheemse grassen en • kruidachtigen voor larven van insecten ; Aanwezigheid van inheemse nectardragende • kruidachtigen voor bijen en vlinders ; Aanwezigheid van vruchtdragende struiken •

en bomen voor vogels en kleine zoogdieren ; •

•

Aanwezigheid van foerageergebied voor kleine en middelgrote zoogdieren ; Aanwezigheid van oude bomen en dood hout.

VERANDERPOTENTIE

De potentie om de biodiversiteit te verhogen weegt niet mee in de biodiversiteitsscore. Het is een losstaande observatie die van invloed kan zijn op het bepalen van de (prioritering voor de) kansenkaart. De potentie voor natuurwaarde is vaak het grootst bij vakken met uitheemse en/of een monotone beplanting of intensief gemaaid gras. Op locaties waar diversiteit en structuur al groot zijn of waar weinig ruimte is (bijvoorbeeld in een smalle berm langs een fietspad) is de potentie vaak lager.

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

BOMEN De hier voorgestelde score en weging van variabelen sluit aan bij wetenschappelijke inzichten en praktijkrichtlijnen. Boomsoort en omvang zijn het meest bepalend. Soortkeuze bepaalt de basale ecologische interacties (nectar pollen vruchten insectenfauna) en omvang staat voor leeftijd en habitatdiversiteit. Standplaats en verbinding staan voor de context van de boom en bepalen of de boom ecologisch benut kan worden en ecologisch waardevolle structuren met elkaar verbindt. ,

KERNVARIABELE

Boomsoort (oorsprong)*

Steriel/nihil ecosysteemaanbod of

Uitheems/cultivar met beperkte nectar-/ vruchtwaarde

Nabije exoten (Euroinheems)/ ingeburgerde soorten met redelijke ecosysteemwaarde

Inheems met gemiddelde ecosysteemwaarde of cultivar van inheemse soort met waarde voor een diversiteit aan

Inheems met hoge ecosysteemwaarde

invasief risico

Standplaats

Intensief verhard

stedelijk profiel (zonder ondergrondse groeiruimte/voorziening): Asfaltverharding elementenverharding erf of tegels

Beperkte wortelruimte: Boomspiegel of halfverharding

Geen verharding

wel (meer)jaarlijks beheerde groentypen: Bodembedekkende heesters gazon grasen kruidachtigen ,

soorten Extensief beheerd en niet te betreden groentypen:

Natuurlijke groeiplaats: Bosplantsoen

Heesterbeplanting en heesters

groenvoorziening

open

grond , ruw gras Verbinding**

Dikte (dbh-klassen (cm)

Boom staat verder dan 150 meter van de

Boom valt binnen 50-150 meter van de

Boom valt binnen 0-50 meter van de

groenstructuur

Dbh < 20 cm én kroondiameter > 9 m ; óf dbh 20-29 cm * Zie tabellen met boomsoorten/cultivars gekoppeld aan score 1 t/m 5 ** Op basis van groenstructuur GEMEENTE ERMELO

Dbh < 20 cm én kroondiameter < 9 m.

Boom valt binnen

hoofdstructuur vd

groenstructuur

nevenstructuur van de groenstructuur

Dbh 30-49 cm

50-100 cm én

Dbh tussen 50-99 cm én kroondiameter > 14 m ; óf dbh > 100

kroondiameter < 14

groenstructuur

KRUIDENVEGETATIES Voor de totaalscore telt het maairegime 60% mee en de overige 4 criteria elk 10%. KERNVARIABELE

Soortvariatie: op basis van maairegime

> 16x per jaar maaien

2-16x per jaar maaien

< 2x per jaar maaien met

< 2x per jaar maaien , ,

maai-zuigcombinatie

laten liggen en afvoeren 100% met vingerbalk of cirkelmaaier

Inheems

Aanwezigheid invasieve

Afwezigheid invasieve

exoten

< 2x per jaar maaien , ,

laten liggen en afvoeren waarbij altijd 50% blijft overstaan met vingerbalk ,

exoten

Gemiddelde breedte

<1 m

1-3m

3-5m

5-8m

>8 m

Verbinding*

Grasvlak ligt verder dan 150 meter van de

Grasvlak valt grotendeels binnen 0-50 meter van de

Grasvlak valt grotendeels binnen nevenstructuur

Grasvlak valt grotendeels binnen hoofdstructuur

groenstructuur

Grasvlak valt grotendeels binnen 50-150 meter van de groenstructuur

Geen andere

Grenst aan 1 ander

Grenst aan tenminste 2

Grenst aan tenminste 3

Grenst aan tenminste 4

structuurelementen

structuurelement zoals boom in vak of grenst aan bosplantsoen.

structuurelementen

Structuur**

aanwezig

groenstructuur

*Op basis van groenstructuur ** structuurelementen zijn: water oever houtwal singel struweel bosplantsoen bomen (meerdere bomen tellen samen als +1 voor de score) bos. ,

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

BEPLANTINGEN KERNVARIABELE

Soortvariatie

Slechts 1 boom/struik/ soort beplanting

2 soorten

3-5 soorten afhankelijk

5-10 soorten afhankelijk

> 10 soorten aanwezig

van omvang

vak

van omvang

vak

aanwezig

Inheems

Nagenoeg uitheems

50-90% exoten

25-50% exoten

< 25% exoten

Geen exoten aanwezig

Omvang*

0-10 m2

10-25 m2

25-100 m2

100-350 m2

> 350 m2

Verbinding

Geen verbinding met andere groene

Aan één zijde verbonden met groen of object is belangrijke stapsteen

Object is onderdeel

Vak is een onderdeel van een verbindingszone

Object is middelpunt van doorlopende

beheerobjecten

van

min of meer

doorlopende lijnvormige

groenstructuur er zijn weinig onderbrekingen ,

groenstructuur

(grijs) Structuur**

1 laag aanwezig

2 lagen aanwezig

3 lagen aanwezig

4 lagen aanwezig

minimaal 5 verschillende structuurlagen aanwezig

Voedsel

Geen bloem- of

bloei van inheemse soorten in mindere mate

Redelijke aanwezigheid van bloeiende en vruchtdragende inheemse soorten

Grote hoeveelheid

bloeiende en vruchtdragende inheemse soorten

bloeiende en vruchtdragende inheemse soorten aanwezig dood hout aanwezig. Goed foerageergebied.

vruchtsoorten nectar of dood hout ,

aanwezig.

* Omdat hiervan een inschatting is gemaakt in het veld kunnen er afwijkingen zijn in de werkelijke omvang en de score. ** Lagen die structuur geven zijn: moslaag kruidlaag struiklaag jonge boomlaag oude boomlaag ,

GEMEENTE ERMELO

WATER Kernvariabele

Begroeiing waterdeel

Geen waterplanten aanwezig

1 soort aanwezig of enkele soorten in

Enkele soorten aanwezig in redelijke mate

Meerdere soorten in

Grote variatie aan

ruime mate aanwezig

soorten water- en

Geen oeverplanten aanwezig

beperkte mate Volledige rietoever zonder andere soorten

Rietoever met variatie

Riet gefaseerd gemaaid

oppervlakteplanten Kruidenrijke oever met

enkele andere

afwisseling met gedeelten kruidenrijke

Begroeiing talud

van

soorten

grote variatie in soorten en structuur

oever

Oeverinrichting

Beschoeide oever

Vrij rechte oever of natuurlijke

Oever 1:3

Oever 1:4

Zeer ćauwe natuurlijke ,

oever (1:5) >

oeverbeschoeiiing waar planten in kunnen groeien

Verbinding

Geen verbinding

Aan één zijde verbonden

Object is onderdeel

met andere

met

van

groene

groen

beheerobjecten

min of meer

doorlopende lijn-vormige groenstructuur

Waterkwaliteit*

Troebel water / vuil aanwezig aanwezigheid van indicatoren die duiden op verstoring door bijv. overmaat aan

Geen vuil aanwezig

nutriënten

overmaat aan nutriënten

troebel water aanwezigheid van indicatoren die duiden op verstoring door bijv. ,

Half doorzichtig water indicatoren die duiden op verstoring door bijv.

overmaat van nutriënten afwezig

Verbonden met verschillende groenobjecten naar verschillen-de zijden.

Object is middelpunt van doorlopende

Helder water in mindere mate indicatoren aanwezig die duiden op een hoge waterkwaliteit

Zeer helder schoon

groenstructuur

water aanwezigheid van ,

indicatoren die op een hoge waterkwaliteit

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

BIJLAGE IIA KAART VERANDERPOTENTIE BEPLANTING lage score

hoge score

GEMEENTE ERMELO

BIJLAGE IIB KAART VERANDERPOTENTIE GRASVEGETATIES lage score

hoge score

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

BIJLAGE III KOSTENCALCULATIE KANS

INVESTERINGSKOSTEN PER EENHEID

BEHEER 1-3 JAAR

BEHEER 4-5 JAAR

EENHEID

€ 774 € 310 ,

€ 286 € 273

€ 039 € 183

m2 m2

€ 774

€ 286

€ 039

€ 6348

€ 6983

RUIG GRAS

> STRUWEEL

RUIG GRAS

> BLOEMRIJK

RUIG GRAS

> BOSPLANTSOEN

RUIG GRAS

> OPEN

RUIG GRAS

> REALISATIE

POEL

€ 6.42237

€ 35268

€ 24688 ,

st st

RUIG GRAS

> REALISATIE

WADI

€ 1.35219

€ 14107

€ 9875

BLOKHAGEN

> STRUWEEL

€ 803

€ 286

€ 039

BLOKHAGEN

> VASTE

€ 1154 € 273

€ 1087 € 183

m2 m2

GRAS MET SOLITAIRE HEESTERS

/ ST.

ZANDPLEK 3 M2

PLANTEN

GEKNIPTE VAKBEPLANTING

> BLOEMRIJK

GRAS MET SOLITAIRE HEESTERS

€ 2954 € 504

GEKNIPTE VAKBEPLANTING

> BLOEMRIJK

GRAS

€ 457 ,

€ 226

€ 183

GEKNIPTE VAKBEPLANTING

> BOSPLANTSOEN

€ 905 ,

€ 268

€ 039

GEKNIPTE VAKBEPLANTING

> STRUWEEL

€ 873

€ 286

€ 039

GEKNIPTE VAKBEPLANTING

> VASTE

€ 2954

€ 1154

€ 1087 ,

GAZON > REALISATIE BLOEMRIJK GRAS

€ 394

GAZON > REALISATIE BLOEMRIJK GRAS MET SOLITAIRE HEESTERS

€ 441 € 842 ,

€ 226 € 273

€ 183 € 183

m2 m2

€ 286

€ 039

PLANTEN

/ ST.

GAZON > BOSPLANTSOEN GAZON > OPEN ZANDPLEK 3 M2

€ 6348

€ 11639

GAZON > STRUWEEL

€ 810

€ 286

€ 039

st m2

GAZON > VASTE PLANTEN

€ 2891

€ 1154

€ 1087

GAZON > REALISATIE WADI

€ 1.35219 ,

€ 14107

€ 9875

€ 6807 € 10499

€ 4574

st st st

(SOLITAIR)

RUIG GRAS

> AANPLANT

EETBAAR GROEN

RUIG GRAS

> AANPLANT

BOMEN

€ 7159 € 81893

RUIG GRAS

> AANPLANT

FRUITGAARD

€ 54349

€ 11991

€ 6701

€ 1.00867

€ 10499

€ 4574

GEKNIPTE VAKBEPLANTING

GEMEENTE ERMELO

> AANPLANT

BOMEN

KANS

INVESTERINGSKOSTEN PER EENHEID

BEHEER 1-3 JAAR

BEHEER 4-5 JAAR

EENHEID

GAZON > AANPLANT FRUITGAARD

€ 58916

€ 11991

€ 6701

GAZON > AANPLANT BOMEN IN BESTAAND GAZON

€ 93320

€ 10499

€ 4574

(SOLITAIR)

€ 7159

€ 6807 € 50786

st st

GAZON > AANPLANT EETBAAR GROEN LEEG

> AANBRENGEN

IJSVOGELWAND

€ 3.53354 ,

€ 50786 ,

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

Voedsel

ERMELO NOORD

ERMELO CENTRUM

ERMELO OOST

Soortenvariatie

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Structuur

Voedsel

Omvang

Structuur

Inheems

Voedsel

Omvang

Structuur

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Inheems

Omvang

Verbinding

ERMELO WEST

ERMELO ZUID

TONSEL

Soortenvariatie

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Structuur

Verbinding

Inheems

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Inheems

Voedsel

Omvang

Structuur

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Verbinding

Inheems

Voedsel

Omvang

Structuur

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Inheems

Omvang

Verbinding

NATUURWAARDEN EN -KANSEN

Voedsel

VERSPREIDE HUIZEN TELGT

VELDWIJK

VELDZICHT

Soortenvariatie

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Structuur

Inheems

Voedsel

Omvang

Structuur

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Verbinding

VERSPREIDE HUIZEN BOSGEBIED

VERSPREIDE HUIZEN HORST

Soortenvariatie

Voedsel

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Structuur

Verbinding

GEMEENTE ERMELO

Inheems

Voedsel

Omvang

Structuur

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Inheems

Voedsel

Omvang

Structuur

50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15, 10, 05, 00,

Inheems

Omvang

Verbinding

Inheems

Omvang

Verbinding

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16997072/1